सिलेक्ट सातवाहन कॉइन्स इन द गव्हर्न्मेंट म्युझियम, मद्रास

'मद्रास गव्हर्न्मेंट म्युझियम'ने (चेन्नई) प्रकाशित केलेले 'सिलेक्ट सातवाहन कॉइन्स इन द गव्हर्न्मेंट म्युझियम, मद्रास' (Select Sātavāhana Coins in the Government Museum, Madras) हे पुस्तक प्राचीन भारतीय इतिहासाच्या आणि विशेषतः नाणेशास्त्राच्या अभ्यासकांसाठी एक अत्यंत मोलाचा दस्तऐवज आहे. या ग्रंथाचे संपादन आणि विस्तृत लेखन प्राध्यापक एम. रामा राव यांनी केले आहे. हे पुस्तक पहिल्यांदा १९५९ साली प्रकाशित झाले होते आणि त्याचे अनन्यसाधारण ऐतिहासिक महत्त्व लक्षात घेऊन इसवी सन २००० मध्ये त्याची पुनरावृत्ती (Reprint) छापण्यात आली. आंध्र प्रदेशच्या किनारपट्टीवरील अनेक प्राचीन बौद्ध स्थळांवर झालेल्या पुरातत्त्वीय उत्खननांच्या माध्यमातून ही हजारो नाणी मद्रास म्युझियममध्ये जमा झाली होती. प्राध्यापक रामा राव यांनी जून १९५३ मध्ये या संग्रहालयातील तब्बल सहा हजारांहून अधिक सातवाहन नाण्यांची अत्यंत सूक्ष्म पाहणी केली आणि त्यातील अभ्यासाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाच्या अशा २२३ नाण्यांची निवड करून हा विस्तृत कॅटलॉग किंवा सूची तयार केली. या पुस्तकातून दोन हजार वर्षांपूर्वीच्या सातवाहन राजांच्या अफाट साम्राज्यावर, त्यांच्या प्रगत अर्थव्यवस्थेवर आणि त्यांच्या नाण्यांवरील विविध चिन्हांच्या माध्यमातून त्यांच्या राजकीय व सांस्कृतिक इतिहासावर अत्यंत सखोल आणि साधार प्रकाश टाकला गेला आहे.

 

सातवाहन राजे हे भारतीय इतिहासातील असे पहिले महान शासक होते ज्यांनी प्रामुख्याने शिशाची (Lead) नाणी मोठ्या प्रमाणावर चलनात आणली. याशिवाय त्यांनी तांबे (Copper) आणि 'पोटिन' (Potin - तांबे, शिसे आणि कथिल यांचा मिश्र धातू) या धातूंचा वापर करूनही नाणी पाडली होती. रामा राव यांनी या पुस्तकात अभ्यासासाठी निवडलेल्या २२३ नाण्यांचे प्रामुख्याने सहा मुख्य प्रकारांमध्ये वर्गीकरण केले आहे. या प्रकारांमध्ये 'चैत्य' (Caitya) प्रकारची ५१ नाणी, 'सिंह' (Lion) प्रकारची २४ नाणी, 'घोडा' (Horse) प्रकारची ४९ नाणी, आणि 'हत्ती' (Elephant) प्रकारची सर्वाधिक ९४ नाणी आहेत. या मुख्य प्रकारांव्यतिरिक्त काही 'संमिश्र' किंवा संकीर्ण प्रकारची नाणीही या संग्रहात आहेत, ज्यामध्ये दोन डोलकाठ्यांचे 'जहाज' (Ship) असलेली २ नाणी, 'बैल' (Bull) असलेले १ नाणे आणि 'उंट' (Camel) असलेले १ नाणे समाविष्ट आहे. या नाण्यांवर तत्कालीन राजांची नावे आणि त्यांच्या मातृवाचक नावांचा स्पष्ट उल्लेख आढळतो, ज्यामुळे अनेक ऐतिहासिक प्रश्नांची आणि कालगणनेची उकल होण्यास मोठी मदत होते. या संग्रहातील एकूण ९६ नाण्यांवर राजांची स्पष्ट नावे वाचता येतात. यामध्ये सातवाहन घराण्यातील सर्वात महान आणि बलाढ्य राजा 'गौतमीपुत्र सातकर्णी' याच्या सर्वाधिक, म्हणजेच ४१ नाण्यांचा समावेश आहे. त्याखालोखाल 'श्री यज्ञ सातकर्णी' याची २८ नाणी आणि 'वासिष्ठीपुत्र पुळुमावी' याची १७ नाणी या संग्रहात आहेत. याशिवाय सातकर्णी चौथा (५ नाणी), शिवश्री (२ नाणी), चंद्र सातकर्णी (१ नाणे), स्कंद सातकर्णी (१ नाणे), कर्ण सातकर्णी (१ नाणे) आणि शक सदा (२ नाणी) यांसारख्या इतर सातवाहन राजांच्या नाण्यांचेही अत्यंत अभ्यासपूर्ण वर्णन या पुस्तकात करण्यात आले आहे.

या पुस्तकातील सर्वात अभ्यासाचा आणि गुंतागुंतीचा भाग म्हणजे नाण्यांवरील 'चैत्य' किंवा टेकडीच्या चिन्हांचे विश्लेषण. रामा राव यांनी अत्यंत साधार स्पष्ट केले आहे की सातवाहन नाण्यांवर दोन, तीन, सहा आणि दहा कमानी असलेले चैत्य कोरलेले आढळतात. यामध्ये 'तीन कमानी असलेला चैत्य' आणि 'सहा कमानी असलेला चैत्य' ही अत्यंत महत्त्वाची नाणी आहेत. पूर्वीच्या काही ब्रिटिश आणि युरोपियन इतिहासकारांनी, विशेषतः रॅप्सन याने असा चुकीचा निष्कर्ष काढला होता की सहा कमानी असलेल्या चैत्याची सर्व नाणी ही केवळ श्री यज्ञ सातकर्णी याचीच आहेत. परंतु प्राध्यापक रामा राव यांनी अत्यंत सडेतोड पुराव्यांसह हा दावा खोडून काढला आहे. त्यांनी निदर्शनास आणून दिले आहे की गौतमीपुत्र सातकर्णीने जेव्हा नहपान या परकीय शक राजाचा पराभव करून त्याची चांदीची नाणी पुनर्मुद्रित केली, तेव्हा त्याने त्यावर तीन आणि दहा कमानी असलेल्या चैत्यांसोबतच 'सहा कमानी' असलेला चैत्यही अत्यंत ठळकपणे मुद्रित केला होता. त्यामुळे सहा कमानी असलेल्या चैत्याची नाणी गौतमीपुत्र सातकर्णीने नहपानाचा पराभव करण्यापूर्वीपासूनच आपल्या राज्यात चलनात आणली होती हे स्पष्ट होते. पुस्तकात नमूद केलेल्या हत्ती प्रकारच्या नाण्यांविषयी माहिती देताना लेखक आवर्जून सांगतात की हत्ती हे सातवाहनांचे सर्वात जुने आणि अत्यंत लोकप्रिय असे नाण्यांवरील चिन्ह होते आणि ते सातवाहन सत्तेच्या अगदी शेवटपर्यंत टिकून राहिले. जवळजवळ प्रत्येक सातवाहन राजाने हत्तीची प्रतिमा असलेली नाणी पाडली आहेत. याशिवाय 'जहाज' असलेल्या नाण्यांवरून तत्कालीन अफाट सागरी व्यापाराचा आणि नाविक सामर्थ्याचा भक्कम पुरावा आपल्याला मिळतो. या पुस्तकात दोन डोलकाठ्या आणि सुकाणू असलेल्या जहाजाचे चित्र असलेली दोन नाणी आहेत, ज्यापैकी एक नाणे वासिष्ठीपुत्र पुळुमावीचे आहे.

या नाण्यांच्या अभ्यासातून सातवाहन साम्राज्याच्या अफाट भौगोलिक विस्तारावर आणि राजकीय इतिहासावर जो प्रकाश पडतो, तो या ग्रंथाचा सर्वात महत्त्वाचा आणि क्रांतिकारी भाग मानला जातो. अनेक इतिहासकारांचा असा एक मोठा गैरसमज होता की गौतमीपुत्र सातकर्णी याने कधीही आंध्र देशावर राज्य केले नाही. परंतु, या पुस्तकात ज्या गौतमीपुत्र सातकर्णीच्या ४१ नाण्यांचा सविस्तर अभ्यास दिला आहे, ती सर्व नाणी प्रामुख्याने आंध्र प्रदेशच्या किनारपट्टीवरील जिल्ह्यांमधूनच मिळालेली आहेत. यावरून हे निर्विवादपणे सिद्ध होते की गौतमीपुत्राचे साम्राज्य आणि त्याची प्रत्यक्ष सत्ता आंध्र देशावरही होती. तसेच, त्याच्या साम्राज्याची आणि सत्तेची सुरुवात विदर्भातून झाली असावी हा डॉ. मिराशी यांचा दावाही रामा राव यांनी फेटाळून लावला आहे. विदर्भ हा गौतमीपुत्राने नंतर 'पुन्हा जिंकून घेतलेला' प्रदेश होता आणि त्याच्या राज्याची मूळ सुरुवात ही आंध्र देशातूनच झाली होती, हे या नाण्यांच्या अफाट संख्येवरून सिद्ध होते. काही विद्वानांनी असाही दावा केला होता की वासिष्ठीपुत्र पुळुमावीने आंध्र देश स्वतः जिंकून घेतला; परंतु अमरावती आणि इतर अनेक ठिकाणी गौतमीपुत्र आणि पुळुमावी या दोघांचीही नाणी एकाच वेळी एकत्र सापडल्यामुळे हे अत्यंत स्पष्ट होते की पुळुमावीने हा प्रदेश जिंकला नसून तो त्याला त्याच्या वडिलांकडून अत्यंत शांततापूर्ण मार्गाने आणि वारसा हक्काने मिळाला होता. नाशिकच्या शिलालेखात गौतमीपुत्र सातकर्णीच्या घोड्यांनी तीन समुद्रांचे पाणी प्यायले होते असा जो अत्यंत सार्थ आणि अभिमानास्पद उल्लेख येतो, तो केवळ एक कवीची भाबडी कल्पना नसून एक शंभर टक्के ऐतिहासिक सत्य आहे. पूर्वेला बंगालच्या उपसागराजवळ आंध्रच्या किनारपट्टीवर सापडलेली त्याची नाणी आणि पश्चिमेला वैजयंती येथील त्याच्या लष्करी छावणीचा स्पष्ट उल्लेख हे सिद्ध करतात की त्याचे साम्राज्य खरोखरच अफाट आणि पूर्व-पश्चिम समुद्रांना भिडलेले होते.

थोडक्यात सांगायचे तर, 'मद्रास गव्हर्न्मेंट म्युझियम' मधील या निवडक २२३ नाण्यांचे हे अत्यंत सविस्तर, तांत्रिक आणि ऐतिहासिक विश्लेषण म्हणजे प्राचीन भारताच्या नाणेशास्त्रातील एक अत्यंत उच्च दर्जाचा आणि कायमस्वरूपी संदर्भमूल्य असलेला ग्रंथ आहे. रामा राव यांनी केवळ नाण्यांचे वजन, आकार आणि त्यावरील चिन्हे यांचाच कोरडा अभ्यास केलेला नाही, तर त्या नाण्यांवरील ब्राह्मी लिपीतील अक्षरे, राजांची नावे आणि तत्कालीन राजचिन्हे यांचा उपयोग करून सातवाहन वंशावळीतील अनेक संदिग्ध आणि अंधाऱ्या जागांवर लख्ख प्रकाश टाकला आहे. श्री यज्ञ सातकर्णीचे पूर्ण नाव नाण्यांवर कसे अचूक ओळखायचे, खडा (स्कंद) सातकर्णी किंवा कर्ण सातकर्णी यांसारख्या फारशा परिचित नसलेल्या राजांची नाणी कशी ओळखावीत, यावर त्यांनी अत्यंत सखोल आणि मार्मिक विवेचन केले आहे. आज एकविसाव्या शतकातही प्राचीन भारताचा आणि विशेषतः महाराष्ट्राचा व आंध्र प्रदेशचा सुवर्णयुगीन इतिहास समजून घेण्यासाठी, तत्कालीन जागतिक व्यापार आणि प्रगत अर्थव्यवस्थेचे पुरावे शोधण्यासाठी आणि नाणेशास्त्राच्या पुढील संशोधनासाठी डॉ. एम. रामा राव यांचे हे पुस्तक एक अत्यंत प्रामाणिक, आवश्यक आणि दीपस्तंभासारखे मार्गदर्शक पुस्तक ठरते. दोन हजार वर्षांपूर्वीच्या या गौरवशाली, समृद्ध आणि प्रबळ अशा सातवाहन साम्राज्याचा इतिहास या शिशाच्या आणि तांब्याच्या छोट्याशा नाण्यांमधून किती भव्यपणे उलगडतो, याचा हा ग्रंथ म्हणजे एक अत्यंत बोलका आणि जिवंत असा पुरावाच आहे.

लिंक: https://govtmuseumchennai.org/uploads/topics/16527870493590.pdf

- सातवाहनकालीन महाराष्ट्र संघ

सातवाहनकालीन शिवनेरी: प्राचीन महाराष्ट्राच्या जागतिक व्यापाराचे आणि बौद्ध संस्कृतीचे एक अभेद्य व वैभवशाली केंद्र

शिवनेरी किल्ला या शब्दाचा उच्चार जरी केला तरी प्रत्येक महाराष्ट्रीयन माणसाच्या अंगावर अभिमानाने काटा उभा राहतो आणि डोळ्यांसमोर उभा राहतो तो रयतेचे राजे छत्रपती शिवाजी महाराज यांचा जन्म आणि स्वराज्याच्या तेजस्वी इतिहासाची सुरुवात. परंतु, या शिवनेरी किल्ल्याचा आणि त्याच्या भोवतालच्या परिसराचा इतिहास केवळ साडेतीनशे किंवा चारशे वर्षे जुना नाही, तर तो तब्बल दोन हजार वर्षांहून अधिक प्राचीन आणि अत्यंत देदीप्यमान आहे. इसवी सनापूर्वी आणि इसवी सनाच्या सुरुवातीच्या शतकांमध्ये जेव्हा संपूर्ण दख्खनच्या पठारावर आणि महाराष्ट्रात सातवाहन साम्राज्याची एकछत्री आणि प्रबळ सत्ता होती, तेव्हा शिवनेरी हा एक अत्यंत महत्त्वाचा राजकीय, जागतिक व्यापारी आणि धार्मिक केंद्रबिंदू होता. आज आपण ज्या घडीव दगडांच्या तटबंदी आणि बुरुजांनी वेढलेला आणि अनेक ऐतिहासिक वास्तूंनी नटलेला शिवनेरी पाहतो, त्या गडाच्या अगदी सुरुवातीच्या पायाभरणीत आणि त्याच्या जडणघडणीत सातवाहनकालीन महाराष्ट्राचे एक अत्यंत प्रगल्भ, शांततापूर्ण आणि सुवर्णयुगीन चित्र दडलेले आहे. प्राचीन महाराष्ट्राचा हा वारसा समजून घेतल्याशिवाय शिवनेरीचे खरे आणि सर्वांगीण महत्त्व आपल्याला कधीही समजणार नाही.

 

सातवाहन काळात आजचे जुन्नर शहर आणि शिवनेरीचा परिसर हा 'जीर्णनगर' या प्राचीन नावाने ओळखला जात असावा असा अनेक अभ्यासकांचा अंदाज आहे. हे शहर तत्कालीन व्यापाराचे एक अवाढव्य आणि आंतरराष्ट्रीय दर्जाचे केंद्र होते. तत्कालीन काळात कोकणातील कल्याण, चौल (प्राचीन चेमुल) आणि सोपारा (शूर्पारक) यांसारख्या अरबी समुद्रावरील आंतरराष्ट्रीय बंदरांवरून येणारा आणि जाणारा माल सह्याद्रीच्या अत्यंत कठीण आणि उंच घाटवाटांमधून, विशेषतः 'नाणेघाट' या प्राचीन व्यापारी मार्गावरून दख्खनच्या पठारावर आणला जात असे. रोमन साम्राज्य, इजिप्त आणि ग्रीस यांसारख्या देशांमधून येणारे परदेशी व्यापारी याच मार्गाचा वापर करत असत. नाणेघाटातून सह्याद्रीच्या माथ्यावर आल्यावर या थकून गेलेल्या व्यापाऱ्यांचा आणि त्यांच्या गाढवांच्या व बैलांच्या तांड्यांचा पहिला मोठा आणि सुरक्षित थांबा हा शिवनेरी डोंगराच्या पायथ्याशी असलेले जुन्नर शहर असायचा. तिथून पुढे हा माल सातवाहनांची राजधानी असलेल्या 'प्रतिष्ठान' म्हणजेच आजच्या पैठणकडे आणि भारताच्या इतर अंतर्भागातील शहरांकडे रवाना व्हायचा. या अत्यंत मोक्याच्या आणि प्रचंड संपत्तीची उलाढाल होणाऱ्या मुख्य व्यापारी मार्गाचे रक्षण करण्यासाठी एका भक्कम, उंच आणि सुरक्षित अशा नैसर्गिक जागेची अत्यंत आवश्यकता होती. याच सुरक्षेच्या आणि प्रशासकीय गरजेतून शिवनेरी डोंगराचे लष्करी महत्त्व पहिल्यांदा ओळखले गेले. शिवनेरी डोंगरावरून आजूबाजूच्या विस्तीर्ण प्रदेशावर आणि घाटमाथ्याकडे जाणाऱ्या सर्व व्यापारी मार्गांवर अत्यंत बारकाईने लक्ष ठेवता येत असे, त्यामुळे सातवाहन राजांनी आणि तत्कालीन प्रशासनाने या डोंगराचा उपयोग एक नैसर्गिक टेहळणी केंद्र आणि व्यापारी सुरक्षेचे मुख्य लष्करी ठाणे म्हणून मोठ्या प्रमाणावर केला.

याच सातवाहन काळात महाराष्ट्रात आणि विशेषतः जुन्नर परिसरात बौद्ध धर्माचा, आणि त्यातही प्रामुख्याने 'हीनयान' पंथाचा मोठा प्रसार झाला होता. सातवाहन राजांचा सर्व धर्मांप्रती अत्यंत सहिष्णू आणि उदार वृत्ती होती. त्यांनी बौद्ध धर्माला अत्यंत उदार अंतःकरणाने मोठा राजाश्रय आणि सढळ हाताने देणग्या दिल्या होत्या. शिवनेरी डोंगरावर आणि जुन्नरच्या आसपासच्या मानमोडी, तुळजालेणी आणि लेण्याद्री या डोंगररांगांमध्ये कोरलेल्या शेकडो बौद्ध लेण्या ही याच सातवाहन कालखंडाची अत्यंत भव्य आणि आजही शाबूत असलेली जिवंत स्मारके आहेत. केवळ शिवनेरी किल्ल्याच्या कातळात आज ज्या साठहून अधिक लेण्या आपल्याला पाहायला मिळतात, त्या प्रामुख्याने याच सातवाहन काळात म्हणजेच साधारणपणे इसवी सन पूर्व पहिले शतक ते इसवी सनाचे तिसरे शतक या प्रदीर्घ कालावधीत कोरल्या गेल्या आहेत. या लेण्यांमध्ये बौद्ध भिक्खूंना राहण्यासाठी आणि ध्यानधारणा करण्यासाठी निवांत ठिकाणे म्हणजेच 'विहार', आणि त्यांच्या उपासनेसाठी व प्रार्थनेसाठी अत्यंत सुबकपणे कोरण्यात आलेली 'चैत्यगृहे' यांचा समावेश आहे. पावसाळ्याच्या चार महिन्यांत जेव्हा जोरदार पावसामुळे घाटमार्गावरील व्यापार पूर्णपणे थांबायचा, तेव्हा अनेक व्यापारी आणि भिक्खू 'वर्षावास' करण्यासाठी या शिवनेरीवरील लेण्यांमध्ये एकत्र आश्रय घेत असत, ज्यामुळे येथे एका मोठ्या सांस्कृतिक देवाणघेवाणीचे केंद्र निर्माण झाले होते.

या लेण्यांमधील कातळभिंतींवर आणि खांबांवर कोरलेले प्राचीन 'ब्राह्मी' लिपीतील आणि प्राकृत भाषेतील अनेक शिलालेख आपल्याला तत्कालीन समाजजीवनाची, दानशूरपणाची आणि अर्थव्यवस्थेची अत्यंत सविस्तर व अचूक माहिती देतात. या शिलालेखांमधून असे अत्यंत स्पष्टपणे समोर येते की, या भव्य लेण्या कोरण्यासाठी केवळ राजघराण्यांनीच नव्हे, तर 'सार्थवाह' म्हणजेच परदेशात जाणारे मोठे व्यापारी, स्थानिक पातळीवर काम करणारे सोनार, तांबट, लोहार, आणि अगदी सामान्य शेतकऱ्यांनीही स्वतःच्या कमाईतून देणग्या दिल्या होत्या. जुन्नर हे त्याकाळी विविध व्यावसायिक 'श्रेणींचे' (म्हणजेच आजच्या भाषेतील गिल्ड्स किंवा व्यावसायिक संघटनांचे) एक मोठे केंद्र होते. या श्रेणी तत्कालीन बँकांसारखे काम करत असत आणि त्यांच्याकडे ठेवी ठेवून त्यावरील व्याजातून भिक्खूंच्या भोजन आणि निवासाची कायमस्वरूपी व्यवस्था केली जात असे. विशेष आणि आश्चर्यकारक बाब म्हणजे, या शिलालेखांमध्ये 'यवन' म्हणजेच ग्रीक व्यापाऱ्यांच्या आणि नागरिकांच्या देणग्यांचेही अनेक स्पष्ट उल्लेख आढळतात. यावरून हे निर्विवादपणे सिद्ध होते की, सातवाहनकालीन शिवनेरी आणि जुन्नर परिसराचा थेट संबंध ग्रीस आणि रोमन साम्राज्यासारख्या दूरवरच्या पाश्चिमात्य देशांशी होता आणि अनेक परदेशी नागरिक येथे व्यापाराच्या निमित्ताने कायमस्वरूपी वास्तव्यास होते आणि त्यांनी इथली संस्कृती आणि धर्मही स्वीकारला होता.

या परदेशी आणि स्थानिक देणगीदारांनी बौद्ध भिक्खूंसाठी केवळ लेण्याच कोरल्या नाहीत, तर त्यांना उन्हाळ्यात आणि वर्षभर पिण्याचे अत्यंत शुद्ध आणि थंड पाणी मिळावे म्हणून कातळात पाण्याची भव्य टाकी निर्माण केली. या टाक्यांना तत्कालीन प्राकृत भाषेत 'पोढी' असे म्हटले जायचे. पावसाचे पाणी नैसर्गिकरीत्या झिरपून या टाक्यांमध्ये जमा होईल अशी अत्यंत प्रगत आणि वैज्ञानिक जलव्यवस्थापन प्रणाली सातवाहन काळातील अभियंत्यांनी या शिवनेरी डोंगरावर विकसित केली होती. शिवनेरीवर आज आपण जी 'गंगा-यमुना' यांसारखी पाण्याची उत्तम आणि कधीही न आटणारी टाकी पाहतो, त्यांची मूळ निर्मिती याच दोन हजार वर्षांपूर्वीच्या कालखंडात झालेली आहे. वास्तुकलेचा विचार करता, सातवाहन काळात शिवनेरीवर आजच्यासारखी भव्य आणि घडीव दगडांची कृत्रिम तटबंदी किंवा मोठे गोलाकार बुरुज अस्तित्वात नव्हते. तत्कालीन संरक्षण व्यवस्था ही प्रामुख्याने डोंगराची नैसर्गिक दुर्गमता आणि कातळात कोरलेले निमुळते रस्ते यावरच अवलंबून असायची. शत्रूला सहजासहजी वर पोहोचता येऊ नये म्हणून डोंगराच्या कडा तासून त्या अधिक सरळ आणि तीव्र केल्या जात असत. कातळात कोरलेल्या पायऱ्या आणि ठराविक अंतरावर बांधलेल्या लाकडी किंवा कच्च्या विटांच्या टेहळणी चौक्या हेच तत्कालीन शिवनेरी किल्ल्याचे मुख्य लष्करी स्वरूप होते. शिवनेरीवरील 'शिवाई देवी' जिच्या नावावरून या डोंगराला 'शिवनेरी' आणि पुढे शिवरायांना 'शिवाजी' हे नाव मिळाले, तिचे मूळ स्थान आणि तत्कालीन समाजाची तिच्यावरील श्रद्धा ही या प्राचीन काळापासूनच चालत आलेली असावीत, असा अनेक पुरातत्त्वशास्त्रज्ञांचा आणि इतिहासकारांचा ठाम कयास आहे. जसजसा काळ पुढे गेला, तसतसे सातवाहन साम्राज्याचे पतन झाले आणि नंतरच्या काळात चालुक्य, राष्ट्रकूट, यादव, बहमनी, निजामशाही आणि शेवटी शिवकाळात या किल्ल्याच्या बांधकामात, त्याच्या तटबंदीत आणि लष्करी रचनेत अनेक मोठे बदल आणि विस्तार होत गेले.

सारांशरूपाने सांगायचे तर, शिवनेरी किल्ला हा केवळ शिवजन्माचाच नव्हे, तर महाराष्ट्राच्या अडीच हजार वर्षांच्या अखंड आणि वैभवशाली प्रवासाचा मूक आणि अत्यंत भक्कम साक्षीदार आहे. सातवाहनकालीन शिवनेरी हा एक गजबजलेला आणि संपत्तीने ओतप्रोत भरलेला व्यापारी मार्ग होता, एक अत्यंत शांत आणि पवित्र असे बौद्ध धार्मिक केंद्र होता, आणि जागतिक स्तरावरील व्यापाऱ्यांचे व संस्कृतींचे एक मोठे आश्रयस्थान होता. जेव्हा आपण आज शिवनेरी किल्ल्याच्या पायऱ्या चढतो, तेव्हा केवळ शिवरायांच्या पदस्पर्शाने पावन झालेली मातीच आपण अनुभवत नसतो, तर त्या शेकडो अज्ञात बौद्ध भिक्खूंची, दानशूर परदेशी यवन व्यापाऱ्यांची आणि सातवाहनकालीन प्रगत समाजाची स्पंदनेही आपण त्या कातळात आणि लेण्यांमध्ये अनुभवत असतो. प्राचीन महाराष्ट्राचा हा जागतिक दर्जाचा इतिहास आणि तत्कालीन प्रगत अर्थव्यवस्थेचे हे चक्र समजून घेतल्याशिवाय शिवनेरीचे खरे आणि ऐतिहासिक महत्त्व कधीही आपल्या पूर्णपणे लक्षात येऊ शकणार नाही.
**सातवाहनकालीन शिवनेरी: प्राचीन महाराष्ट्राच्या जागतिक व्यापाराचे आणि बौद्ध संस्कृतीचे एक अभेद्य व वैभवशाली केंद्र**



शिवनेरी किल्ला या शब्दाचा उच्चार जरी केला तरी प्रत्येक महाराष्ट्रीयन माणसाच्या अंगावर अभिमानाने काटा उभा राहतो आणि डोळ्यांसमोर उभा राहतो तो रयतेचे राजे छत्रपती शिवाजी महाराज यांचा जन्म आणि स्वराज्याच्या तेजस्वी इतिहासाची सुरुवात. परंतु, या शिवनेरी किल्ल्याचा आणि त्याच्या भोवतालच्या परिसराचा इतिहास केवळ साडेतीनशे किंवा चारशे वर्षे जुना नाही, तर तो तब्बल दोन हजार वर्षांहून अधिक प्राचीन आणि अत्यंत देदीप्यमान आहे. इसवी सनापूर्वी आणि इसवी सनाच्या सुरुवातीच्या शतकांमध्ये जेव्हा संपूर्ण दख्खनच्या पठारावर आणि महाराष्ट्रात सातवाहन साम्राज्याची एकछत्री आणि प्रबळ सत्ता होती, तेव्हा शिवनेरी हा एक अत्यंत महत्त्वाचा राजकीय, जागतिक व्यापारी आणि धार्मिक केंद्रबिंदू होता. आज आपण ज्या घडीव दगडांच्या तटबंदी आणि बुरुजांनी वेढलेला आणि अनेक ऐतिहासिक वास्तूंनी नटलेला शिवनेरी पाहतो, त्या गडाच्या अगदी सुरुवातीच्या पायाभरणीत आणि त्याच्या जडणघडणीत सातवाहनकालीन महाराष्ट्राचे एक अत्यंत प्रगल्भ, शांततापूर्ण आणि सुवर्णयुगीन चित्र दडलेले आहे. प्राचीन महाराष्ट्राचा हा वारसा समजून घेतल्याशिवाय शिवनेरीचे खरे आणि सर्वांगीण महत्त्व आपल्याला कधीही समजणार नाही.

सातवाहन काळात आजचे जुन्नर शहर आणि शिवनेरीचा परिसर हा 'जीर्णनगर' किंवा 'तगर' यांसारख्या प्राचीन नावांनी ओळखला जात असावा असा अनेक अभ्यासकांचा अंदाज आहे. हे शहर तत्कालीन व्यापाराचे एक अवाढव्य आणि आंतरराष्ट्रीय दर्जाचे केंद्र होते. तत्कालीन काळात कोकणातील कल्याण, चौल (प्राचीन चेमुल) आणि सोपारा (शूर्पारक) यांसारख्या अरबी समुद्रावरील आंतरराष्ट्रीय बंदरांवरून येणारा आणि जाणारा माल सह्याद्रीच्या अत्यंत कठीण आणि उंच घाटवाटांमधून, विशेषतः 'नाणेघाट' या प्राचीन व्यापारी मार्गावरून दख्खनच्या पठारावर आणला जात असे. रोमन साम्राज्य, इजिप्त आणि ग्रीस यांसारख्या देशांमधून येणारे परदेशी व्यापारी याच मार्गाचा वापर करत असत. नाणेघाटातून सह्याद्रीच्या माथ्यावर आल्यावर या थकून गेलेल्या व्यापाऱ्यांचा आणि त्यांच्या गाढवांच्या व बैलांच्या तांड्यांचा पहिला मोठा आणि सुरक्षित थांबा हा शिवनेरी डोंगराच्या पायथ्याशी असलेले जुन्नर शहर असायचा. तिथून पुढे हा माल सातवाहनांची राजधानी असलेल्या 'प्रतिष्ठान' म्हणजेच आजच्या पैठणकडे आणि भारताच्या इतर अंतर्भागातील शहरांकडे रवाना व्हायचा. या अत्यंत मोक्याच्या आणि प्रचंड संपत्तीची उलाढाल होणाऱ्या मुख्य व्यापारी मार्गाचे रक्षण करण्यासाठी एका भक्कम, उंच आणि सुरक्षित अशा नैसर्गिक जागेची अत्यंत आवश्यकता होती. याच सुरक्षेच्या आणि प्रशासकीय गरजेतून शिवनेरी डोंगराचे लष्करी महत्त्व पहिल्यांदा ओळखले गेले. शिवनेरी डोंगरावरून आजूबाजूच्या विस्तीर्ण प्रदेशावर आणि घाटमाथ्याकडे जाणाऱ्या सर्व व्यापारी मार्गांवर अत्यंत बारकाईने लक्ष ठेवता येत असे, त्यामुळे सातवाहन राजांनी आणि तत्कालीन प्रशासनाने या डोंगराचा उपयोग एक नैसर्गिक टेहळणी केंद्र आणि व्यापारी सुरक्षेचे मुख्य लष्करी ठाणे म्हणून मोठ्या प्रमाणावर केला.

याच सातवाहन काळात महाराष्ट्रात आणि विशेषतः जुन्नर परिसरात बौद्ध धर्माचा, आणि त्यातही प्रामुख्याने 'हीनयान' पंथाचा मोठा प्रसार झाला होता. सातवाहन राजांनी जरी स्वतः वैदिक धर्माचा आणि प्राकृत भाषेचा पुरस्कार केला असला, तरी त्यांची सर्व धर्मांप्रती अत्यंत सहिष्णू आणि उदार वृत्ती होती. त्यांनी बौद्ध धर्मालाही अत्यंत उदार अंतःकरणाने मोठा राजाश्रय आणि सढळ हाताने देणग्या दिल्या होत्या. शिवनेरी डोंगरावर आणि जुन्नरच्या आसपासच्या मानमोडी, तुळजालेणी आणि लेण्याद्री या डोंगररांगांमध्ये कोरलेल्या शेकडो बौद्ध लेण्या ही याच सातवाहन कालखंडाची अत्यंत भव्य आणि आजही शाबूत असलेली जिवंत स्मारके आहेत. केवळ शिवनेरी किल्ल्याच्या कातळात आज ज्या साठहून अधिक लेण्या आपल्याला पाहायला मिळतात, त्या प्रामुख्याने याच सातवाहन काळात म्हणजेच साधारणपणे इसवी सन पूर्व पहिले शतक ते इसवी सनाचे तिसरे शतक या प्रदीर्घ कालावधीत कोरल्या गेल्या आहेत. या लेण्यांमध्ये बौद्ध भिक्खूंना राहण्यासाठी आणि ध्यानधारणा करण्यासाठी निवांत ठिकाणे म्हणजेच 'विहार', आणि त्यांच्या उपासनेसाठी व प्रार्थनेसाठी अत्यंत सुबकपणे कोरण्यात आलेली 'चैत्यगृहे' यांचा समावेश आहे. पावसाळ्याच्या चार महिन्यांत जेव्हा जोरदार पावसामुळे घाटमार्गावरील व्यापार पूर्णपणे थांबायचा, तेव्हा अनेक व्यापारी आणि भिक्खू 'वर्षावास' करण्यासाठी या शिवनेरीवरील लेण्यांमध्ये एकत्र आश्रय घेत असत, ज्यामुळे येथे एका मोठ्या सांस्कृतिक देवाणघेवाणीचे केंद्र निर्माण झाले होते.

या लेण्यांमधील कातळभिंतींवर आणि खांबांवर कोरलेले प्राचीन 'ब्राह्मी' लिपीतील आणि प्राकृत भाषेतील अनेक शिलालेख आपल्याला तत्कालीन समाजजीवनाची, दानशूरपणाची आणि अर्थव्यवस्थेची अत्यंत सविस्तर व अचूक माहिती देतात. या शिलालेखांमधून असे अत्यंत स्पष्टपणे समोर येते की, या भव्य लेण्या कोरण्यासाठी केवळ राजघराण्यांनीच नव्हे, तर 'सार्थवाह' म्हणजेच परदेशात जाणारे मोठे व्यापारी, स्थानिक पातळीवर काम करणारे सोनार, तांबट, लोहार, आणि अगदी सामान्य शेतकऱ्यांनीही स्वतःच्या कमाईतून देणग्या दिल्या होत्या. जुन्नर हे त्याकाळी विविध व्यावसायिक 'श्रेणींचे' (म्हणजेच आजच्या भाषेतील गिल्ड्स किंवा व्यावसायिक संघटनांचे) एक मोठे केंद्र होते. या श्रेणी तत्कालीन बँकांसारखे काम करत असत आणि त्यांच्याकडे ठेवी ठेवून त्यावरील व्याजातून भिक्खूंच्या भोजन आणि निवासाची कायमस्वरूपी व्यवस्था केली जात असे. विशेष आणि आश्चर्यकारक बाब म्हणजे, या शिलालेखांमध्ये 'यवन' म्हणजेच ग्रीक व्यापाऱ्यांच्या आणि नागरिकांच्या देणग्यांचेही अनेक स्पष्ट उल्लेख आढळतात. यावरून हे निर्विवादपणे सिद्ध होते की, सातवाहनकालीन शिवनेरी आणि जुन्नर परिसराचा थेट संबंध ग्रीस आणि रोमन साम्राज्यासारख्या दूरवरच्या पाश्चिमात्य देशांशी होता आणि अनेक परदेशी नागरिक येथे व्यापाराच्या निमित्ताने कायमस्वरूपी वास्तव्यास होते आणि त्यांनी इथली संस्कृती आणि धर्मही स्वीकारला होता.

या परदेशी आणि स्थानिक देणगीदारांनी बौद्ध भिक्खूंसाठी केवळ लेण्याच कोरल्या नाहीत, तर त्यांना उन्हाळ्यात आणि वर्षभर पिण्याचे अत्यंत शुद्ध आणि थंड पाणी मिळावे म्हणून कातळात पाण्याची भव्य टाकी निर्माण केली. या टाक्यांना तत्कालीन प्राकृत भाषेत 'पोढी' असे म्हटले जायचे. पावसाचे पाणी नैसर्गिकरीत्या झिरपून या टाक्यांमध्ये जमा होईल अशी अत्यंत प्रगत आणि वैज्ञानिक जलव्यवस्थापन प्रणाली सातवाहन काळातील अभियंत्यांनी या शिवनेरी डोंगरावर विकसित केली होती. शिवनेरीवर आज आपण जी 'गंगा-यमुना' यांसारखी पाण्याची उत्तम आणि कधीही न आटणारी टाकी पाहतो, त्यांची मूळ निर्मिती याच दोन हजार वर्षांपूर्वीच्या कालखंडात झालेली आहे. वास्तुकलेचा विचार करता, सातवाहन काळात शिवनेरीवर आजच्यासारखी भव्य आणि घडीव दगडांची कृत्रिम तटबंदी किंवा मोठे गोलाकार बुरुज अस्तित्वात नव्हते. तत्कालीन संरक्षण व्यवस्था ही प्रामुख्याने डोंगराची नैसर्गिक दुर्गमता आणि कातळात कोरलेले निमुळते रस्ते यावरच अवलंबून असायची. शत्रूला सहजासहजी वर पोहोचता येऊ नये म्हणून डोंगराच्या कडा तासून त्या अधिक सरळ आणि तीव्र केल्या जात असत. कातळात कोरलेल्या पायऱ्या आणि ठराविक अंतरावर बांधलेल्या लाकडी किंवा कच्च्या विटांच्या टेहळणी चौक्या हेच तत्कालीन शिवनेरी किल्ल्याचे मुख्य लष्करी स्वरूप होते. शिवनेरीवरील 'शिवाई देवी' जिच्या नावावरून या डोंगराला 'शिवनेरी' आणि पुढे शिवरायांना 'शिवाजी' हे नाव मिळाले, तिचे मूळ स्थान आणि तत्कालीन समाजाची तिच्यावरील श्रद्धा ही या प्राचीन काळापासूनच चालत आलेली असावीत, असा अनेक पुरातत्त्वशास्त्रज्ञांचा आणि इतिहासकारांचा ठाम कयास आहे. जसजसा काळ पुढे गेला, तसतसे सातवाहन साम्राज्याचे पतन झाले आणि नंतरच्या काळात चालुक्य, राष्ट्रकूट, यादव, बहमनी, निजामशाही आणि शेवटी शिवकाळात या किल्ल्याच्या बांधकामात, त्याच्या तटबंदीत आणि लष्करी रचनेत अनेक मोठे बदल आणि विस्तार होत गेले.

सारांशरूपाने सांगायचे तर, शिवनेरी किल्ला हा केवळ शिवजन्माचाच नव्हे, तर महाराष्ट्राच्या अडीच हजार वर्षांच्या अखंड आणि वैभवशाली प्रवासाचा मूक आणि अत्यंत भक्कम साक्षीदार आहे. सातवाहनकालीन शिवनेरी हा एक गजबजलेला आणि संपत्तीने ओतप्रोत भरलेला व्यापारी मार्ग होता, एक अत्यंत शांत आणि पवित्र असे बौद्ध धार्मिक केंद्र होता, आणि जागतिक स्तरावरील व्यापाऱ्यांचे व संस्कृतींचे एक मोठे आश्रयस्थान होता. जेव्हा आपण आज शिवनेरी किल्ल्याच्या पायऱ्या चढतो, तेव्हा केवळ शिवरायांच्या पदस्पर्शाने पावन झालेली मातीच आपण अनुभवत नसतो, तर त्या शेकडो अज्ञात बौद्ध भिक्खूंची, दानशूर परदेशी यवन व्यापाऱ्यांची आणि सातवाहनकालीन प्रगत समाजाची स्पंदनेही आपण त्या कातळात आणि लेण्यांमध्ये अनुभवत असतो. प्राचीन महाराष्ट्राचा हा जागतिक दर्जाचा इतिहास आणि तत्कालीन प्रगत अर्थव्यवस्थेचे हे चक्र समजून घेतल्याशिवाय शिवनेरीचे खरे आणि ऐतिहासिक महत्त्व कधीही आपल्या पूर्णपणे लक्षात येऊ शकणार नाही.

पुढील भागांमध्ये आपण शिवनेरी लेण्यांचा वेध घेणार आहोत.

संदर्भ प्रमाणित सूची:
१. मिराशी, डॉ. वासुदेव विष्णू. सातवाहन आणि पश्चिमी क्षत्रप यांचा इतिहास आणि कोरीव लेख.
२. कोलारकर, डॉ. श. गो. प्राचीन महाराष्ट्राचा इतिहास.
३. महाराष्ट्राचा इतिहास: प्राचीन काळ (खंड १). प्रकाशक: महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ.
४. जुन्नर लेणी आणि शिवनेरी परिसरावरील अधिकृत अहवाल आणि माहितीपुस्तिका. आर्किओलॉजिकल सर्व्हे ऑफ इंडिया (भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण).
५. द पेरिप्लस ऑफ द एरिथ्रीयन सी (प्राचीन ग्रीक ग्रंथ).

- सातवाहनकालीन महाराष्ट्र संघ.

पुनःश्च लेऑफ

माहिती तंत्रज्ञान म्हणजेच आयटी क्षेत्र हे नेहमीच अनिश्चिततेचे आणि सतत बदलणाऱ्या घडामोडींचे मोठे केंद्र राहिले आहे. गेल्या काही वर्षांपासून जागतिक आयटी क्षेत्रात सुरू असलेले नोकरकपातीचे (लेऑफ) सत्र थांबण्याचे नाव घेत नाहीये. या निराशाजनक मालिकेत आता आणखी एका अत्यंत धक्कादायक आणि चिंता वाढवणाऱ्या बातमीची मोठी भर पडली आहे. समोर आलेल्या एका ताज्या बातमीनुसार, ओरॅकल या जगप्रसिद्ध आणि तंत्रज्ञान क्षेत्रातील अत्यंत बलाढ्य कंपनीने एक अत्यंत कठोर पाऊल उचलत एकाच वेळी तब्बल ३०,००० कर्मचाऱ्यांना कामावरून काढून टाकले आहे. या प्रचंड मोठ्या नोकरकपातीमुळे संपूर्ण आयटी क्षेत्रात पुन्हा एकदा मोठी खळबळ उडाली असून, जगभरातील नोकरदारांमध्ये भीतीचे आणि निराशेचे दाट सावट पसरले आहे.

 

डेटा सायन्स, मशीन लर्निंग आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या (एआय) क्षेत्रात काम करताना आणि विद्यार्थ्यांना या अद्ययावत तंत्रज्ञानाचे प्रशिक्षण देताना एक गोष्ट सातत्याने आणि प्रकर्षाने जाणवते ती म्हणजे, तंत्रज्ञानाचा वेग आता मानवी कल्पनेच्याही पलीकडे गेला आहे. अनेक मोठ्या आंतरराष्ट्रीय कंपन्या आता पारंपारिक आणि जुन्या तंत्रज्ञानावर काम करणाऱ्या कर्मचाऱ्यांचा आर्थिक भार कमी करत आहेत. कंपन्यांचा कल आता क्लाउड कम्प्युटिंग, आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स आणि पूर्णपणे स्वयंचलित (ऑटोमेटेड) प्रणाल्यांकडे वेगाने वाढत आहे. अशा वेळी जोपर्यंत कर्मचारी स्वतःला नवीन तंत्रज्ञानानुसार अद्ययावत करत नाहीत, तोपर्यंत त्यांचे भवितव्य नेहमीच टांगणीला लागलेले असते. ओरॅकलसारख्या मोठ्या कंपनीने घेतलेला हा धक्कादायक निर्णय केवळ खर्चात कपात करण्यासाठी घेतलेला नसून, तो भविष्यातील तंत्रज्ञानाच्या बदलत्या दिशेचा आणि ऑटोमेशनचाही एक अत्यंत मोठा संकेत असू शकतो. 

गेली अनेक वर्षे आयटी आणि शैक्षणिक क्षेत्रात काम करत असताना असे अनेक व्यावसायिक चढउतार जवळून पाहिले आहेत. जेव्हा जेव्हा अशा प्रकारची मोठी आणि धडकी भरवणारी नोकरकपात होते, तेव्हा तो केवळ एका व्यक्तीचा प्रश्न नसून संपूर्ण अर्थव्यवस्थेवर त्याचा मोठा थेट परिणाम होत असतो. आजच्या या अत्यंत स्पर्धात्मक युगात पायथॉन, डेटा सायन्स किंवा कृत्रिम बुद्धिमत्तेसारख्या आधुनिक तंत्रज्ञानावर प्रभुत्व मिळवणे ही काळाची अत्यंत महत्त्वाची गरज बनली आहे. जुन्या कौशल्यांवर विसंबून राहण्याची सवय आता आयटी क्षेत्रातील कोणत्याही नोकरदाराला खूप महागात पडू शकते. 

ओरॅकलच्या या कठोर निर्णयाने भारतीय आयटी क्षेत्राला एक अत्यंत कडक आणि वास्तववादी धडा दिला आहे. यापुढील काळात केवळ एखादी इंजिनिअरिंगची पदवी किंवा जुना अनुभव तुम्हाला नोकरीची शंभर टक्के हमी देऊ शकणार नाही, तर सतत नवीन गोष्टी शिकण्याची तयारी आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाशी जुळवून घेण्याची लवचिकताच तुम्हाला या स्पर्धेत टिकवून ठेवेल. ज्या बारा हजार भारतीय कर्मचाऱ्यांवर आज हे मोठे आणि अनपेक्षित संकट कोसळले आहे, त्यांच्यासाठी हा काळ अत्यंत कठीण आणि कसोटीचा असला तरी, यातून सावरून नवीन कौशल्ये आत्मसात करत पुन्हा एकदा नव्याने आणि अधिक ताकदीने सुरुवात करणे, हाच यापुढील एकमेव आणि योग्य मार्ग ठरू शकतो.

--- तुषार भ. कुटे

एआयच्या युगातील विचारधारा

आर्टिफिशियल इंटेलिजन्सवर व्याख्यान देत असताना श्रोत्यांकडून येणारा नेहमीचा प्रश्न म्हणजे एआयच्या जगामध्ये भविष्यात नोकऱ्यांची स्थिती काय असेल? 
बदलणाऱ्या तंत्रज्ञानासोबत नोकऱ्यांचे स्वरूप देखील बदलते, हे मागच्या कित्येक वर्षांपासून आपण पाहिलेले आहे. त्यामुळे काळासोबत बदलत राहणे आणि नवीन ज्ञान आत्मसात करणे, हाच टिकून राहण्याचा एकमेव मार्ग आहे हे शाश्वत सत्य. परंतु आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स तंत्रज्ञानाची दुसरी बाजू बघितली तर याचा वापर अतिशय वेगाने सर्वसामान्यांमध्ये होताना दिसतो. बहुतांश वेळी कोणत्याही समस्येची उकल करत असताना आजकाल नवीन पिढी स्वतःच्या मेंदूचा कमी परंतु एआय टूल्सचा अधिक जास्त वापर करताना दिसते. याच कारणास्तव स्वतंत्रपणे विचार करण्याची क्षमता, नव्याने काही गोष्टी तयार करण्याची बुद्धी अर्थात सर्जनशीलता, आणि कोणत्याही समस्येची उकल करण्याची क्षमता आपल्या मेंदूमध्ये कमी होत चालल्याची दिसते. एकीकडे एआयमुळे नोकऱ्यांच्या संधी कमी होत आहेत तसेच वेगळ्या दिशेने चाललेल्या आहेत तर दुसरीकडे आपण आपल्याच मेंदूची क्षमता कमी करत आहोत. खरं तर हा विरोधाभास आहे. ज्या कारणास्तव मनुष्य या पृथ्वीवर इतरांपेक्षा वेगळा म्हणून ओळखला जातो तीच बुद्धीची क्षमता अथवा विचार करण्याची क्षमता जर ऱ्हास पावत असेल तर आपल्यासाठी ही धोक्याची घंटा आहे. म्हणूनच आजच्या एआयच्या जगामध्ये मानवी मेंदूला सतत जागृत ठेवण्याची आवश्यकता निर्माण झालेली आहे. ज्या कामाला आपण गाढव काम अर्थात डॉंकी वर्क म्हणतो ती कामे एआय टूल्सकडून करून घेतल्यास हरकत नाही. परंतु सर्वच कामांसाठी आर्टिफिशियल इंटेलिजन्सवर अवलंबून राहणे हे भविष्याच्या दृष्टीने निश्चितच घातक आहे.
आजच्या दैनिक सकाळमध्ये प्रसिद्ध झालेला हा लेख वाचा. विशेषतः पिवळ्या रंगाने हायलाईट केलेल्या ओळींचा मतितार्थ अधिक महत्त्वाचा आहे.

--- तुषार भ. कुटे.