'मद्रास गव्हर्न्मेंट म्युझियम'ने (चेन्नई) प्रकाशित केलेले 'सिलेक्ट सातवाहन कॉइन्स इन द गव्हर्न्मेंट म्युझियम, मद्रास' (Select Sātavāhana Coins in the Government Museum, Madras) हे पुस्तक प्राचीन भारतीय इतिहासाच्या आणि विशेषतः नाणेशास्त्राच्या अभ्यासकांसाठी एक अत्यंत मोलाचा दस्तऐवज आहे. या ग्रंथाचे संपादन आणि विस्तृत लेखन प्राध्यापक एम. रामा राव यांनी केले आहे. हे पुस्तक पहिल्यांदा १९५९ साली प्रकाशित झाले होते आणि त्याचे अनन्यसाधारण ऐतिहासिक महत्त्व लक्षात घेऊन इसवी सन २००० मध्ये त्याची पुनरावृत्ती (Reprint) छापण्यात आली. आंध्र प्रदेशच्या किनारपट्टीवरील अनेक प्राचीन बौद्ध स्थळांवर झालेल्या पुरातत्त्वीय उत्खननांच्या माध्यमातून ही हजारो नाणी मद्रास म्युझियममध्ये जमा झाली होती. प्राध्यापक रामा राव यांनी जून १९५३ मध्ये या संग्रहालयातील तब्बल सहा हजारांहून अधिक सातवाहन नाण्यांची अत्यंत सूक्ष्म पाहणी केली आणि त्यातील अभ्यासाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाच्या अशा २२३ नाण्यांची निवड करून हा विस्तृत कॅटलॉग किंवा सूची तयार केली. या पुस्तकातून दोन हजार वर्षांपूर्वीच्या सातवाहन राजांच्या अफाट साम्राज्यावर, त्यांच्या प्रगत अर्थव्यवस्थेवर आणि त्यांच्या नाण्यांवरील विविध चिन्हांच्या माध्यमातून त्यांच्या राजकीय व सांस्कृतिक इतिहासावर अत्यंत सखोल आणि साधार प्रकाश टाकला गेला आहे.
सातवाहन राजे हे भारतीय इतिहासातील असे पहिले महान शासक होते ज्यांनी प्रामुख्याने शिशाची (Lead) नाणी मोठ्या प्रमाणावर चलनात आणली. याशिवाय त्यांनी तांबे (Copper) आणि 'पोटिन' (Potin - तांबे, शिसे आणि कथिल यांचा मिश्र धातू) या धातूंचा वापर करूनही नाणी पाडली होती. रामा राव यांनी या पुस्तकात अभ्यासासाठी निवडलेल्या २२३ नाण्यांचे प्रामुख्याने सहा मुख्य प्रकारांमध्ये वर्गीकरण केले आहे. या प्रकारांमध्ये 'चैत्य' (Caitya) प्रकारची ५१ नाणी, 'सिंह' (Lion) प्रकारची २४ नाणी, 'घोडा' (Horse) प्रकारची ४९ नाणी, आणि 'हत्ती' (Elephant) प्रकारची सर्वाधिक ९४ नाणी आहेत. या मुख्य प्रकारांव्यतिरिक्त काही 'संमिश्र' किंवा संकीर्ण प्रकारची नाणीही या संग्रहात आहेत, ज्यामध्ये दोन डोलकाठ्यांचे 'जहाज' (Ship) असलेली २ नाणी, 'बैल' (Bull) असलेले १ नाणे आणि 'उंट' (Camel) असलेले १ नाणे समाविष्ट आहे. या नाण्यांवर तत्कालीन राजांची नावे आणि त्यांच्या मातृवाचक नावांचा स्पष्ट उल्लेख आढळतो, ज्यामुळे अनेक ऐतिहासिक प्रश्नांची आणि कालगणनेची उकल होण्यास मोठी मदत होते. या संग्रहातील एकूण ९६ नाण्यांवर राजांची स्पष्ट नावे वाचता येतात. यामध्ये सातवाहन घराण्यातील सर्वात महान आणि बलाढ्य राजा 'गौतमीपुत्र सातकर्णी' याच्या सर्वाधिक, म्हणजेच ४१ नाण्यांचा समावेश आहे. त्याखालोखाल 'श्री यज्ञ सातकर्णी' याची २८ नाणी आणि 'वासिष्ठीपुत्र पुळुमावी' याची १७ नाणी या संग्रहात आहेत. याशिवाय सातकर्णी चौथा (५ नाणी), शिवश्री (२ नाणी), चंद्र सातकर्णी (१ नाणे), स्कंद सातकर्णी (१ नाणे), कर्ण सातकर्णी (१ नाणे) आणि शक सदा (२ नाणी) यांसारख्या इतर सातवाहन राजांच्या नाण्यांचेही अत्यंत अभ्यासपूर्ण वर्णन या पुस्तकात करण्यात आले आहे.
या पुस्तकातील सर्वात अभ्यासाचा आणि गुंतागुंतीचा भाग म्हणजे नाण्यांवरील 'चैत्य' किंवा टेकडीच्या चिन्हांचे विश्लेषण. रामा राव यांनी अत्यंत साधार स्पष्ट केले आहे की सातवाहन नाण्यांवर दोन, तीन, सहा आणि दहा कमानी असलेले चैत्य कोरलेले आढळतात. यामध्ये 'तीन कमानी असलेला चैत्य' आणि 'सहा कमानी असलेला चैत्य' ही अत्यंत महत्त्वाची नाणी आहेत. पूर्वीच्या काही ब्रिटिश आणि युरोपियन इतिहासकारांनी, विशेषतः रॅप्सन याने असा चुकीचा निष्कर्ष काढला होता की सहा कमानी असलेल्या चैत्याची सर्व नाणी ही केवळ श्री यज्ञ सातकर्णी याचीच आहेत. परंतु प्राध्यापक रामा राव यांनी अत्यंत सडेतोड पुराव्यांसह हा दावा खोडून काढला आहे. त्यांनी निदर्शनास आणून दिले आहे की गौतमीपुत्र सातकर्णीने जेव्हा नहपान या परकीय शक राजाचा पराभव करून त्याची चांदीची नाणी पुनर्मुद्रित केली, तेव्हा त्याने त्यावर तीन आणि दहा कमानी असलेल्या चैत्यांसोबतच 'सहा कमानी' असलेला चैत्यही अत्यंत ठळकपणे मुद्रित केला होता. त्यामुळे सहा कमानी असलेल्या चैत्याची नाणी गौतमीपुत्र सातकर्णीने नहपानाचा पराभव करण्यापूर्वीपासूनच आपल्या राज्यात चलनात आणली होती हे स्पष्ट होते. पुस्तकात नमूद केलेल्या हत्ती प्रकारच्या नाण्यांविषयी माहिती देताना लेखक आवर्जून सांगतात की हत्ती हे सातवाहनांचे सर्वात जुने आणि अत्यंत लोकप्रिय असे नाण्यांवरील चिन्ह होते आणि ते सातवाहन सत्तेच्या अगदी शेवटपर्यंत टिकून राहिले. जवळजवळ प्रत्येक सातवाहन राजाने हत्तीची प्रतिमा असलेली नाणी पाडली आहेत. याशिवाय 'जहाज' असलेल्या नाण्यांवरून तत्कालीन अफाट सागरी व्यापाराचा आणि नाविक सामर्थ्याचा भक्कम पुरावा आपल्याला मिळतो. या पुस्तकात दोन डोलकाठ्या आणि सुकाणू असलेल्या जहाजाचे चित्र असलेली दोन नाणी आहेत, ज्यापैकी एक नाणे वासिष्ठीपुत्र पुळुमावीचे आहे.
या नाण्यांच्या अभ्यासातून सातवाहन साम्राज्याच्या अफाट भौगोलिक विस्तारावर आणि राजकीय इतिहासावर जो प्रकाश पडतो, तो या ग्रंथाचा सर्वात महत्त्वाचा आणि क्रांतिकारी भाग मानला जातो. अनेक इतिहासकारांचा असा एक मोठा गैरसमज होता की गौतमीपुत्र सातकर्णी याने कधीही आंध्र देशावर राज्य केले नाही. परंतु, या पुस्तकात ज्या गौतमीपुत्र सातकर्णीच्या ४१ नाण्यांचा सविस्तर अभ्यास दिला आहे, ती सर्व नाणी प्रामुख्याने आंध्र प्रदेशच्या किनारपट्टीवरील जिल्ह्यांमधूनच मिळालेली आहेत. यावरून हे निर्विवादपणे सिद्ध होते की गौतमीपुत्राचे साम्राज्य आणि त्याची प्रत्यक्ष सत्ता आंध्र देशावरही होती. तसेच, त्याच्या साम्राज्याची आणि सत्तेची सुरुवात विदर्भातून झाली असावी हा डॉ. मिराशी यांचा दावाही रामा राव यांनी फेटाळून लावला आहे. विदर्भ हा गौतमीपुत्राने नंतर 'पुन्हा जिंकून घेतलेला' प्रदेश होता आणि त्याच्या राज्याची मूळ सुरुवात ही आंध्र देशातूनच झाली होती, हे या नाण्यांच्या अफाट संख्येवरून सिद्ध होते. काही विद्वानांनी असाही दावा केला होता की वासिष्ठीपुत्र पुळुमावीने आंध्र देश स्वतः जिंकून घेतला; परंतु अमरावती आणि इतर अनेक ठिकाणी गौतमीपुत्र आणि पुळुमावी या दोघांचीही नाणी एकाच वेळी एकत्र सापडल्यामुळे हे अत्यंत स्पष्ट होते की पुळुमावीने हा प्रदेश जिंकला नसून तो त्याला त्याच्या वडिलांकडून अत्यंत शांततापूर्ण मार्गाने आणि वारसा हक्काने मिळाला होता. नाशिकच्या शिलालेखात गौतमीपुत्र सातकर्णीच्या घोड्यांनी तीन समुद्रांचे पाणी प्यायले होते असा जो अत्यंत सार्थ आणि अभिमानास्पद उल्लेख येतो, तो केवळ एक कवीची भाबडी कल्पना नसून एक शंभर टक्के ऐतिहासिक सत्य आहे. पूर्वेला बंगालच्या उपसागराजवळ आंध्रच्या किनारपट्टीवर सापडलेली त्याची नाणी आणि पश्चिमेला वैजयंती येथील त्याच्या लष्करी छावणीचा स्पष्ट उल्लेख हे सिद्ध करतात की त्याचे साम्राज्य खरोखरच अफाट आणि पूर्व-पश्चिम समुद्रांना भिडलेले होते.
थोडक्यात सांगायचे तर, 'मद्रास गव्हर्न्मेंट म्युझियम' मधील या निवडक २२३ नाण्यांचे हे अत्यंत सविस्तर, तांत्रिक आणि ऐतिहासिक विश्लेषण म्हणजे प्राचीन भारताच्या नाणेशास्त्रातील एक अत्यंत उच्च दर्जाचा आणि कायमस्वरूपी संदर्भमूल्य असलेला ग्रंथ आहे. रामा राव यांनी केवळ नाण्यांचे वजन, आकार आणि त्यावरील चिन्हे यांचाच कोरडा अभ्यास केलेला नाही, तर त्या नाण्यांवरील ब्राह्मी लिपीतील अक्षरे, राजांची नावे आणि तत्कालीन राजचिन्हे यांचा उपयोग करून सातवाहन वंशावळीतील अनेक संदिग्ध आणि अंधाऱ्या जागांवर लख्ख प्रकाश टाकला आहे. श्री यज्ञ सातकर्णीचे पूर्ण नाव नाण्यांवर कसे अचूक ओळखायचे, खडा (स्कंद) सातकर्णी किंवा कर्ण सातकर्णी यांसारख्या फारशा परिचित नसलेल्या राजांची नाणी कशी ओळखावीत, यावर त्यांनी अत्यंत सखोल आणि मार्मिक विवेचन केले आहे. आज एकविसाव्या शतकातही प्राचीन भारताचा आणि विशेषतः महाराष्ट्राचा व आंध्र प्रदेशचा सुवर्णयुगीन इतिहास समजून घेण्यासाठी, तत्कालीन जागतिक व्यापार आणि प्रगत अर्थव्यवस्थेचे पुरावे शोधण्यासाठी आणि नाणेशास्त्राच्या पुढील संशोधनासाठी डॉ. एम. रामा राव यांचे हे पुस्तक एक अत्यंत प्रामाणिक, आवश्यक आणि दीपस्तंभासारखे मार्गदर्शक पुस्तक ठरते. दोन हजार वर्षांपूर्वीच्या या गौरवशाली, समृद्ध आणि प्रबळ अशा सातवाहन साम्राज्याचा इतिहास या शिशाच्या आणि तांब्याच्या छोट्याशा नाण्यांमधून किती भव्यपणे उलगडतो, याचा हा ग्रंथ म्हणजे एक अत्यंत बोलका आणि जिवंत असा पुरावाच आहे.
लिंक: https://govtmuseumchennai.org/uploads/topics/16527870493590.pdf
- सातवाहनकालीन महाराष्ट्र संघ
