विज्ञानाच्या आणि तंत्रज्ञानाच्या अफाट वेगाने बदलणाऱ्या जगात 'कृत्रिम बुद्धिमत्ता' म्हणजेच आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स हा आजच्या घडीचा सर्वात क्रांतीकारी शब्द बनला आहे. एकीकडे हेच तंत्रज्ञान वैद्यकीय क्षेत्रात नवनवीन शोध लावत आहे, गुंतागुंतीची कामे सेकंदात पूर्ण करत आहे, तर दुसरीकडे याच तंत्रज्ञानाचा अत्यंत भयंकर आणि काळा चेहरा आता हळूहळू जगासमोर येऊ लागला आहे. तंत्रज्ञानाचा मूळ उद्देश मानवी जीवन अधिक सुखकर करणे हा असला, तरी सध्या सायबर गुन्हेगारांनी या अद्ययावत तंत्रज्ञानाचा वापर करून फसवणुकीचे आणि गुन्हेगारीचे एक अत्यंत भयानक आणि नवीन जाळे विणायला सुरुवात केली आहे. 'सीएनएन' या प्रतिष्ठित आंतरराष्ट्रीय वृत्तसंस्थेने नुकत्याच प्रकाशित केलेल्या एका धक्कादायक अहवालानुसार, सध्या संपूर्ण जगात 'एआय व्हॉइस क्लोनिंग' म्हणजेच कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या मदतीने हुबेहूब आवाज तयार करून केल्या जाणाऱ्या आर्थिक फसवणुकीच्या घटनांमध्ये प्रचंड मोठी आणि चिंताजनक वाढ झाली आहे. या घोटाळ्यांचे स्वरूप इतके प्रगत आणि भावनिकदृष्ट्या गुंतवून ठेवणारे आहे की, उच्चशिक्षित आणि तंत्रज्ञानाची जाण असणारी माणसेही याला अत्यंत सहज बळी पडत आहेत. त्यामुळे या नव्या डिजिटल संकटाची सविस्तर माहिती घेणे आणि त्यापासून स्वतःचे रक्षण कसे करावे, हे समजून घेणे आता काळाची सर्वात मोठी गरज बनली आहे.
पूर्वीच्या काळी जेव्हा फोनवरून फसवणूक केली जायची, तेव्हा पलीकडून बोलणाऱ्या व्यक्तीचा आवाज रोबोटिक वाटायचा किंवा तो एखादा ठरलेला मजकूर वाचत आहे हे आपल्याला सहज ओळखता यायचे. पण जनरेटिव्ह एआयच्या आगमनाने ही परिस्थिती पूर्णपणे बदलून टाकली आहे. आजच्या घडीला सायबर गुन्हेगारांना तुमचा किंवा तुमच्या कोणत्याही जवळच्या नातेवाईकाचा आवाज हुबेहूब तयार करण्यासाठी (Clone) केवळ तीन सेकंदांच्या ऑडिओ क्लिपची आवश्यकता असते.
आपण इन्स्टाग्राम, फेसबुक, युट्यूब किंवा इतर कोणत्याही सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मवर आपले जे व्हिडिओ अत्यंत आनंदाने आणि निष्काळजीपणे शेअर करतो, त्यातील आपल्या आवाजाचा अत्यंत छोटासा नमुना हे गुन्हेगार डाउनलोड करतात. त्यानंतर प्रगत एआय सॉफ्टवेअरच्या मदतीने त्या आवाजाचे पूर्णपणे विश्लेषण केले जाते आणि काही मिनिटांतच त्या आवाजाचा एक 'क्लोन' किंवा हुबेहूब प्रतिलिपी तयार केली जाते. एकदा का हा आवाज तयार झाला, की मग गुन्हेगार त्या एआयला जो कोणताही मजकूर देतील, तो मजकूर एआय थेट तुमच्याच आवाजात, तुमच्याच शैलीत आणि तुमच्याच भावनांसहित (रडत, घाबरत किंवा रागात) वाचून दाखवते.
'फॅमिली इमर्जन्सी स्कॅम' आणि इतर फसवणूक
सीएनएनच्या अहवालात आणि जागतिक सायबर सुरक्षा तज्ञांच्या मते, या तंत्रज्ञानाचा सर्वात जास्त वापर 'फॅमिली इमर्जन्सी स्कॅम' म्हणजेच कुटुंबातील एखादी व्यक्ती अचानक मोठ्या संकटात सापडल्याचा बनाव रचण्यासाठी केला जात आहे.
कल्पना करा, मध्यरात्री तुम्हाला अचानक एक फोन येतो. तुम्ही फोन उचलता आणि पलीकडून थेट तुमच्या मुलाचा, मुलीचा किंवा पत्नीचा अत्यंत घाबरलेला आणि रडवेला आवाज ऐकू येतो. तो आवाज तुम्हाला सांगतो की, "माझा खूप मोठा अपघात झाला आहे," किंवा "मला पोलिसांनी खोट्या गुन्ह्यात अटक केली आहे आणि मला तातडीने जामिनासाठी पैशांची गरज आहे." जेव्हा कोणताही माणूस आपल्या सर्वात जवळच्या आणि प्रिय व्यक्तीचा असा रडणारा आणि मदतीची याचना करणारा आवाज ऐकतो, तेव्हा त्याच्या मेंदूची 'तर्कशुद्ध विचार करण्याची' क्षमता त्या क्षणापुरती पूर्णपणे काम करणे थांबवते. अशा वेळी माणूस शहानिशा करण्याऐवजी, पलीकडून सांगण्यात आलेल्या बँक खात्यात किंवा क्रिप्टो करन्सीच्या माध्यमातून हजारो रुपये तातडीने जमा करतो.
या फसवणुकीची व्याप्ती केवळ नातेवाईकांपुरती मर्यादित नाही. गुन्हेगार आता बँकेचे अधिकारी, प्राप्तिकर विभागाचे अधिकारी किंवा कुरिअर कंपनीचे प्रतिनिधी बनूनही 'व्हॉइस क्लोनिंग'चा अत्यंत हुशारीने वापर करत आहेत. जागतिक आकडेवारीनुसार, अशा प्रकारच्या 'व्हिशिंग' (Vishing - Voice Phishing) हल्ल्यांमध्ये तब्बल ४०० टक्क्यांहून अधिक मोठी आणि धोकादायक वाढ झाली आहे.
एआयच्या मदतीने केलेले हे फोन अत्यंत खऱ्यासारखे वाटत असले, तरी त्यामागे काही विशिष्ट धोक्याचे संकेत लपलेले असतात. खालील बाबी घडल्यास तो एक सायबर घोटाळा असू शकतो:
- तातडीने कृती करण्याची सक्ती : तुम्हाला विचार करायला अजिबात वेळ न देणे आणि लगेच पैसे न पाठवल्यास भयंकर परिणाम भोगण्याची भीती दाखवणे.
- पैशांची मागणी करण्याची पद्धत: जर फोनवरील व्यक्ती (मग ती तुमची नातेवाईक असली तरीही) 'गिफ्ट कार्ड', 'क्रिप्टो करन्सी', किंवा 'वायर ट्रान्सफर' च्या माध्यमातून पैसे पाठवण्याचा आग्रह करत असेल, तर ती शंभर टक्के फसवणूक आहे.
- गुप्तता राखण्याची अट: "या घटनेबद्दल कोणालाही काही सांगू नकोस, पोलिसांना तर अजिबात फोन करू नकोस" असा दबाव आणला जातो.
- ओटीपी किंवा पासवर्डची मागणी: बँक किंवा सरकारी अधिकारी असल्याचा दावा करून तातडीने पिन किंवा पासवर्डची मागणी करणे.
या अत्यंत प्रगत आणि धोकादायक एआय घोटाळ्यांपासून स्वतःचे संरक्षण करायचे असेल, तर खालील व्यावहारिक उपायांचा अवलंब करणे अत्यंत गरजेचे आहे:
- 'फॅमिली कोडवर्ड' ठरवा: आपल्या घरातील सर्व सदस्यांसोबत (विशेषतः वृद्ध आणि लहान मुले) मिळून असा एक साधा पण गुप्त शब्द ठरवा, जो केवळ तुमच्या कुटुंबालाच माहीत असेल. जर भविष्यात कधीही आपत्कालीन आणि पैशांची मागणी करणारा फोन आला, तर घाबरून न जाता त्यांना तो 'कोडवर्ड' विचारा. एआय क्लोनला तो शब्द कधीच माहीत नसतो.
- फोन कट करा आणि स्वतः पडताळणी करा : अनेकदा गुन्हेगार 'स्पूफिंग' तंत्रज्ञानाचा वापर करतात, ज्यामुळे तुमच्या फोनवर तुमच्याच नातेवाईकाचा खरा नंबर दिसतो. अशा वेळी कॉलर आयडीवर विश्वास न ठेवता तो फोन कट करा आणि स्वतःच्या हाताने त्या नातेवाईकाला किंवा बँकेला त्यांच्या अधिकृत नंबरवर पुन्हा फोन लावून खात्री करा.
- तुमचा डिजिटल वावर मर्यादित करा : सोशल मीडियावर आपले इन्स्टाग्राम किंवा फेसबुक खाती 'प्रायव्हेट' ठेवा. विनाकारण स्वतःचे स्पष्ट आवाज असलेले व्हिडिओ सार्वजनिक प्लॅटफॉर्मवर शेअर करणे शक्यतो टाळा, जेणेकरून गुन्हेगारांना तुमच्या आवाजाचा नमुना मिळणार नाही.
- संशयास्पद फोनला उत्तर देऊ नका: जर एखादा अनोळखी फोन आला आणि तो संशयास्पद वाटत असेल, तर त्यांच्याशी वाद घालत बसू नका, तो फोन तातडीने कट करा आणि तो नंबर ब्लॉक करा.
तंत्रज्ञान हे दुधारी तलवारीसारखे आहे. 'एआय व्हॉइस क्लोनिंग'च्या या नव्या डिजिटल संकटाला तोंड देण्यासाठी कोणतीही जादूची कांडी नाही. जागरूकता, डिजिटल साक्षरता आणि कठीण प्रसंगात शांत राहून तर्कशुद्ध विचार करण्याची मानवी क्षमता याच आपल्या सर्वात मोठ्या आणि अभेद्य ढाली आहेत. तंत्रज्ञान कितीही प्रगत झाले आणि त्याने आपला आवाज कितीही हुबेहूब चोरला, तरी आपला 'शहाणपणा' आणि 'सतर्कता' हे कोणत्याही एआयला कधीही क्लोन करता येणार नाही, हेच या आधुनिक डिजिटल युगातील सर्वात मोठे वास्तव आहे.
(संदर्भ: सीएनएन)
चित्र: एआय निर्मित
--- तुषार भ. कुटे
आपण इन्स्टाग्राम, फेसबुक, युट्यूब किंवा इतर कोणत्याही सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मवर आपले जे व्हिडिओ अत्यंत आनंदाने आणि निष्काळजीपणे शेअर करतो, त्यातील आपल्या आवाजाचा अत्यंत छोटासा नमुना हे गुन्हेगार डाउनलोड करतात. त्यानंतर प्रगत एआय सॉफ्टवेअरच्या मदतीने त्या आवाजाचे पूर्णपणे विश्लेषण केले जाते आणि काही मिनिटांतच त्या आवाजाचा एक 'क्लोन' किंवा हुबेहूब प्रतिलिपी तयार केली जाते. एकदा का हा आवाज तयार झाला, की मग गुन्हेगार त्या एआयला जो कोणताही मजकूर देतील, तो मजकूर एआय थेट तुमच्याच आवाजात, तुमच्याच शैलीत आणि तुमच्याच भावनांसहित (रडत, घाबरत किंवा रागात) वाचून दाखवते.
'फॅमिली इमर्जन्सी स्कॅम' आणि इतर फसवणूक
सीएनएनच्या अहवालात आणि जागतिक सायबर सुरक्षा तज्ञांच्या मते, या तंत्रज्ञानाचा सर्वात जास्त वापर 'फॅमिली इमर्जन्सी स्कॅम' म्हणजेच कुटुंबातील एखादी व्यक्ती अचानक मोठ्या संकटात सापडल्याचा बनाव रचण्यासाठी केला जात आहे.
कल्पना करा, मध्यरात्री तुम्हाला अचानक एक फोन येतो. तुम्ही फोन उचलता आणि पलीकडून थेट तुमच्या मुलाचा, मुलीचा किंवा पत्नीचा अत्यंत घाबरलेला आणि रडवेला आवाज ऐकू येतो. तो आवाज तुम्हाला सांगतो की, "माझा खूप मोठा अपघात झाला आहे," किंवा "मला पोलिसांनी खोट्या गुन्ह्यात अटक केली आहे आणि मला तातडीने जामिनासाठी पैशांची गरज आहे." जेव्हा कोणताही माणूस आपल्या सर्वात जवळच्या आणि प्रिय व्यक्तीचा असा रडणारा आणि मदतीची याचना करणारा आवाज ऐकतो, तेव्हा त्याच्या मेंदूची 'तर्कशुद्ध विचार करण्याची' क्षमता त्या क्षणापुरती पूर्णपणे काम करणे थांबवते. अशा वेळी माणूस शहानिशा करण्याऐवजी, पलीकडून सांगण्यात आलेल्या बँक खात्यात किंवा क्रिप्टो करन्सीच्या माध्यमातून हजारो रुपये तातडीने जमा करतो.
या फसवणुकीची व्याप्ती केवळ नातेवाईकांपुरती मर्यादित नाही. गुन्हेगार आता बँकेचे अधिकारी, प्राप्तिकर विभागाचे अधिकारी किंवा कुरिअर कंपनीचे प्रतिनिधी बनूनही 'व्हॉइस क्लोनिंग'चा अत्यंत हुशारीने वापर करत आहेत. जागतिक आकडेवारीनुसार, अशा प्रकारच्या 'व्हिशिंग' (Vishing - Voice Phishing) हल्ल्यांमध्ये तब्बल ४०० टक्क्यांहून अधिक मोठी आणि धोकादायक वाढ झाली आहे.
एआयच्या मदतीने केलेले हे फोन अत्यंत खऱ्यासारखे वाटत असले, तरी त्यामागे काही विशिष्ट धोक्याचे संकेत लपलेले असतात. खालील बाबी घडल्यास तो एक सायबर घोटाळा असू शकतो:
- तातडीने कृती करण्याची सक्ती : तुम्हाला विचार करायला अजिबात वेळ न देणे आणि लगेच पैसे न पाठवल्यास भयंकर परिणाम भोगण्याची भीती दाखवणे.
- पैशांची मागणी करण्याची पद्धत: जर फोनवरील व्यक्ती (मग ती तुमची नातेवाईक असली तरीही) 'गिफ्ट कार्ड', 'क्रिप्टो करन्सी', किंवा 'वायर ट्रान्सफर' च्या माध्यमातून पैसे पाठवण्याचा आग्रह करत असेल, तर ती शंभर टक्के फसवणूक आहे.
- गुप्तता राखण्याची अट: "या घटनेबद्दल कोणालाही काही सांगू नकोस, पोलिसांना तर अजिबात फोन करू नकोस" असा दबाव आणला जातो.
- ओटीपी किंवा पासवर्डची मागणी: बँक किंवा सरकारी अधिकारी असल्याचा दावा करून तातडीने पिन किंवा पासवर्डची मागणी करणे.
या अत्यंत प्रगत आणि धोकादायक एआय घोटाळ्यांपासून स्वतःचे संरक्षण करायचे असेल, तर खालील व्यावहारिक उपायांचा अवलंब करणे अत्यंत गरजेचे आहे:
- 'फॅमिली कोडवर्ड' ठरवा: आपल्या घरातील सर्व सदस्यांसोबत (विशेषतः वृद्ध आणि लहान मुले) मिळून असा एक साधा पण गुप्त शब्द ठरवा, जो केवळ तुमच्या कुटुंबालाच माहीत असेल. जर भविष्यात कधीही आपत्कालीन आणि पैशांची मागणी करणारा फोन आला, तर घाबरून न जाता त्यांना तो 'कोडवर्ड' विचारा. एआय क्लोनला तो शब्द कधीच माहीत नसतो.
- फोन कट करा आणि स्वतः पडताळणी करा : अनेकदा गुन्हेगार 'स्पूफिंग' तंत्रज्ञानाचा वापर करतात, ज्यामुळे तुमच्या फोनवर तुमच्याच नातेवाईकाचा खरा नंबर दिसतो. अशा वेळी कॉलर आयडीवर विश्वास न ठेवता तो फोन कट करा आणि स्वतःच्या हाताने त्या नातेवाईकाला किंवा बँकेला त्यांच्या अधिकृत नंबरवर पुन्हा फोन लावून खात्री करा.
- तुमचा डिजिटल वावर मर्यादित करा : सोशल मीडियावर आपले इन्स्टाग्राम किंवा फेसबुक खाती 'प्रायव्हेट' ठेवा. विनाकारण स्वतःचे स्पष्ट आवाज असलेले व्हिडिओ सार्वजनिक प्लॅटफॉर्मवर शेअर करणे शक्यतो टाळा, जेणेकरून गुन्हेगारांना तुमच्या आवाजाचा नमुना मिळणार नाही.
- संशयास्पद फोनला उत्तर देऊ नका: जर एखादा अनोळखी फोन आला आणि तो संशयास्पद वाटत असेल, तर त्यांच्याशी वाद घालत बसू नका, तो फोन तातडीने कट करा आणि तो नंबर ब्लॉक करा.
तंत्रज्ञान हे दुधारी तलवारीसारखे आहे. 'एआय व्हॉइस क्लोनिंग'च्या या नव्या डिजिटल संकटाला तोंड देण्यासाठी कोणतीही जादूची कांडी नाही. जागरूकता, डिजिटल साक्षरता आणि कठीण प्रसंगात शांत राहून तर्कशुद्ध विचार करण्याची मानवी क्षमता याच आपल्या सर्वात मोठ्या आणि अभेद्य ढाली आहेत. तंत्रज्ञान कितीही प्रगत झाले आणि त्याने आपला आवाज कितीही हुबेहूब चोरला, तरी आपला 'शहाणपणा' आणि 'सतर्कता' हे कोणत्याही एआयला कधीही क्लोन करता येणार नाही, हेच या आधुनिक डिजिटल युगातील सर्वात मोठे वास्तव आहे.
(संदर्भ: सीएनएन)
चित्र: एआय निर्मित
--- तुषार भ. कुटे
.jpg)
