भाषेचा प्रवाह हा एखाद्या खळखळणाऱ्या नदीसारखा असतो, जो काळाच्या ओघात अनेक वळणे घेत, नवीन प्रवाह सामावून घेत पुढे जात असतो. आज आपण जी प्रगत आणि समृद्ध मराठी भाषा बोलतो, तिचा उगम आणि विकास हा तब्बल दोन हजार वर्षांचा अत्यंत रंजक आणि प्रेरणादायी इतिहास आहे. या भाषेची मुळे थेट प्राचीन महाराष्ट्रावर अधिराज्य गाजवणाऱ्या सातवाहन साम्राज्यापर्यंत पोहोचतात. सातवाहन काळापासून सुरू झालेला हा भाषिक आणि लिपीचा प्रवास केवळ शब्दांच्या देवाणघेवाणीपुरता मर्यादित नाही, तर तो या मातीतील माणसांच्या सांस्कृतिक, सामाजिक आणि बौद्धिक जडणघडणीचा एक जिवंत दस्तावेज आहे.
इसवी सन पूर्व दुसऱ्या शतकापासून ते इसवी सनाच्या तिसऱ्या शतकापर्यंत महाराष्ट्रात सातवाहनांची प्रबळ सत्ता होती. या काळात सर्वसामान्य जनतेची आणि व्यवहाराची भाषा म्हणून 'महाराष्ट्री प्राकृत' या भाषेने मोठे स्थान मिळवले होते. राजदरबारात आणि विद्वत्जनांमध्ये संस्कृतला महत्त्व असले तरी, राजा हाल याने सर्वसामान्यांच्या या महाराष्ट्री प्राकृत भाषेला साहित्याच्या सर्वोच्च शिखरावर नेऊन ठेवले. त्याने संकलित केलेला 'गाथा सप्तशती' हा ग्रंथ म्हणजे आजच्या मराठी भाषेचे सर्वात प्राचीन आणि अस्सल रूप मानले जाते. या ग्रंथातील अनेक शब्द, जसे की 'पोट', 'डोळा', 'बाप', हे आजच्या मराठीतही जसेच्या तसे वापरले जातात. यावरून महाराष्ट्री प्राकृत आणि आधुनिक मराठी यांच्यातील नात्याची घट्ट वीण आपल्या लक्षात येते. याच महाराष्ट्री प्राकृतचे पुढे काळाच्या ओघात 'अपभ्रंश' भाषेत रूपांतर झाले आणि त्यातूनच साधारणपणे आठव्या-नवव्या शतकात आजच्या आधुनिक मराठी भाषेचा खऱ्या अर्थाने जन्म झाला.
भाषेच्या या प्रवासासोबतच लिपीचा विकास समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे, कारण प्राचीन पुराभिलेख आणि शिलालेख यांच्या सखोल अभ्यासाशिवाय भाषेचा इतिहास पूर्ण होऊ शकत नाही. सातवाहन काळात महाराष्ट्रात आणि संपूर्ण भारतभर लिखाणासाठी प्रामुख्याने 'ब्राह्मी' लिपीचा वापर केला जात असे. नाणेघाट, जुन्नर परिसरातील लेणी आणि नाशिकच्या पांडवलेण्यांमध्ये कोरलेले शिलालेख हे याच प्राचीन ब्राह्मी लिपीत आहेत. प्राचीन ब्राह्मी लिपीची अक्षरे ही अत्यंत साधी, स्पष्ट, भौमितिक आकारांची आणि सुटसुटीत होती. काळाच्या ओघात, लिखाणाच्या साधनांमध्ये झालेले बदल आणि वेगाने लिहिण्याची गरज यामुळे या लिपीच्या वळणांमध्ये मोठे बदल होत गेले. वाकाटक, चालुक्य आणि राष्ट्रकूट यांच्या काळात ब्राह्मी लिपीचे रूपांतर अधिक गोलाकार आणि गुंतागुंतीच्या 'कुटिल' आणि 'कदंब' लिपीत झाले. याच लिपीतून पुढे 'पूर्व-नागरी' लिपी विकसित झाली, जिच्या अक्षरांवर आडवी रेघ (शिरोरेषा) देण्याची पद्धत रूढ झाली. अकराव्या-बाराव्या शतकापर्यंत यातूनच आज आपण वापरतो ती 'देवनागरी' किंवा 'बाळबोध' लिपी पूर्णपणे आकाराला आली. प्राचीन ब्राह्मी लिपीपासून आजच्या देवनागरीपर्यंतचा हा लिपीचा प्रवास अक्षर-ओळख आणि पुराभिलेखांच्या संशोधनाच्या दृष्टीने अत्यंत विस्मयकारक आणि गुंतागुंतीचा आहे.
मराठी भाषेचा पहिला स्पष्ट आणि लिखित पुरावा आपल्याला कर्नाटकातील श्रवणबेळगोळ येथील गोमटेश्वराच्या मूर्तीखालील इसवी सन ९८३ च्या "श्री चामुण्डराये करवियले" या शिलालेखात पाहायला मिळतो. याशिवाय अलिबाग जवळील अक्षी येथील इसवी सन १०१२ चा शिलालेख हा महाराष्ट्रातील मराठीचा पहिला शिलालेख मानला जातो. यानंतरच्या काळात, म्हणजेच यादव काळात मराठी भाषेने खऱ्या अर्थाने सुवर्णयुगात प्रवेश केला. याच काळात महानुभाव पंथ आणि वारकरी संप्रदाय यांनी मराठी भाषेला धर्माच्या आणि तत्त्वज्ञानाच्या सर्वोच्च सिंहासनावर बसवले. मुकुंदराजांचा 'विवेकसिंधू', म्हाइंभटांचे 'लीळाचरित्र' आणि संत ज्ञानेश्वरांची 'ज्ञानेश्वरी' यांसारख्या महान ग्रंथांनी मराठी भाषेला एक अद्भुत अशी वैचारिक आणि साहित्यिक श्रीमंती प्राप्त करून दिली. देवभाषेचा दर्प बाजूला सारून "माझा मराठाचि बोलु कौतुकें, परि अमृतातेहि पैजा जिंके" असा प्रचंड आत्मविश्वास संत ज्ञानेश्वरांनी याच काळात व्यक्त केला.
यादवांच्या अस्तानंतर आणि परकीय आक्रमणांनंतर मराठी भाषेवर फारसी आणि अरबी शब्दांचे मोठे आक्रमण झाले. अनेक प्रशासकीय आणि कायदेशीर शब्द परकीय भाषेतून आले. परंतु, सतराव्या शतकात छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्य स्थापनेसोबतच स्वभाषेच्या रक्षणाचेही महान आणि ऐतिहासिक कार्य हाती घेतले. त्यांनी रघुनाथपंत हणमंते यांच्याकडून 'राज्यव्यवहारकोश' तयार करवून घेतला आणि प्रशासनातून परकीय शब्द हद्दपार करून त्यांना पर्यायी अस्सल संस्कृत आणि मराठी शब्द रुढ केले. याच काळात प्रशासकीय सोयीसाठी आणि वेगाने लिखाण करता यावे यासाठी 'मोडी' लिपीचा वापर अत्यंत मोठ्या प्रमाणावर सुरू झाला. मोडी लिपी ही देवनागरीचेच एक प्रवाही आणि जलद रूप आहे, ज्यामध्ये लेखणी न उचलता सलग अक्षरे लिहिली जातात. शिवकाळ ते पेशवेकाळ या संपूर्ण ऐतिहासिक कालखंडातील कोट्यवधी पत्रे, राजनामे, बखर वाङ्मय आणि प्रशासकीय दस्तऐवज याच मोडी लिपीत दडलेले आहेत. शिवछत्रपतींच्या आणि त्यानंतरच्या मराठा साम्राज्याच्या काळात मराठी भाषा ही केवळ महाराष्ट्राची भाषा न राहता ती अटकेपार आणि दक्षिणेत तंजावरपर्यंत देशाच्या एका मोठ्या भूभागाची राजकीय आणि व्यवहाराची भाषा बनली होती.
एकोणिसाव्या शतकात ब्रिटिशांचे आगमन झाल्यानंतर महाराष्ट्रात मुद्रणकलेचा प्रवेश झाला. छपाईसाठी देवनागरी लिपीचे टंक (Fonts) बनवणे अधिक सोपे असल्यामुळे मोडी लिपीचा वापर हळूहळू कमी झाला आणि देवनागरी लिपी पुन्हा एकदा मुख्य प्रवाहात आली. याच काळात मोल्सवर्थ सारख्या इंग्रज अधिकाऱ्यांनी मराठी-इंग्रजी शब्दकोश तयार केले. महात्मा फुले, लोकमान्य टिळक, आगरकर यांच्यासारख्या विचारवंतांनी आपल्या प्रखर लेखणीने मराठी भाषेला आधुनिक विचारांचे, विज्ञानाचे आणि समाजसुधारणेचे एक अत्यंत प्रभावी हत्यार बनवले. आधुनिक काळात मराठी भाषेने केवळ कविता आणि कादंबऱ्यांपुरते स्वतःला मर्यादित न ठेवता, विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाची कास धरायला सुरुवात केली. आजची मराठी भाषा ही अत्यंत लवचिक आणि प्रगल्भ असून ती कृत्रिम बुद्धिमत्ता, रोबोटिक्स, मशीन लर्निंग आणि डेटा सायन्स यांसारख्या अत्यंत प्रगत आणि गुंतागुंतीच्या आधुनिक विज्ञान शाखांचे ज्ञानही तितक्याच ताकदीने आणि समर्थपणे व्यक्त करू शकते. संगणक युगात देवनागरी लिपीने स्वतःला उत्तम प्रकारे सामावून घेतले आहे. दोन हजार वर्षांपूर्वी नाणेघाटाच्या कातळात ब्राह्मी लिपीत कोरलेली ही भाषा, आजच्या डिजिटल युगात जागतिक स्तरावर ज्ञानाची आणि तंत्रज्ञानाची भाषा म्हणून अत्यंत वेगाने विकसित होत आहे.
थोडक्यात सांगायचे तर, सातवाहन राजांच्या दरबारात प्राकृत म्हणून आकार घेतलेली, ब्राह्मी लिपीतून देवनागरीकडे प्रवास केलेली, संतांच्या ओवीतून समृद्ध झालेली आणि शिवरायांच्या तलवारीच्या पातीवर ताठ मानेने उभी राहिलेली ही मराठी भाषा आजच्या एकविसाव्या शतकातील तंत्रज्ञानाच्या विश्वातही आपला ठसा उमटवत आहे. भाषेचा हा अखंड आणि प्रेरणादायी प्रवास समजून घेण्यासाठी अनेक अभ्यासकांनी मोलाचे योगदान दिले आहे. या विषयाचा अधिक सखोल अभ्यास करण्यासाठी खालील संदर्भ ग्रंथांची आणि अभ्यासपूर्ण साहित्याची मदत घेता येईल.
१. मराठी भाषेचा उद्गम आणि विकास - लेखक: कृ. पां. कुलकर्णी. या ग्रंथात प्राकृत आणि अपभ्रंश भाषांमधून मराठीचा जन्म कसा झाला, याचे अत्यंत शास्त्रशुद्ध आणि भाषिक अंगाने सविस्तर विश्लेषण केले आहे.
२. प्राचीन मराठी कोरीव लेख - लेखक: डॉ. श. गो. तुळपुळे. महाराष्ट्रातील प्राचीन शिलालेख आणि त्यात वापरल्या गेलेल्या देवनागरी आणि इतर लिपींच्या उत्क्रांतीचा अभ्यास करण्यासाठी हा एक अत्यंत प्रमाणभूत आणि महत्त्वाचा ग्रंथ आहे.
३. भारतीय पुराभिलेखविद्या - लेखक: डॉ. शोभना गोखले. प्राचीन ब्राह्मी लिपीचा उगम, तिची रचना आणि त्या लिपीतून देवनागरी आणि मोडी लिपीचा कसा विकास होत गेला, हे मुळापासून समजून घेण्यासाठी या ग्रंथाचा मोठा उपयोग होतो.
४. यादवकालीन महाराष्ट्र - लेखक: डॉ. अ. रा. कुलकर्णी. यादव काळात मराठी भाषेने जे साहित्याचे आणि तत्त्वज्ञानाचे सुवर्णयुग अनुभवले, त्याचा ऐतिहासिक मागोवा या पुस्तकात अत्यंत प्रभावीपणे घेतला आहे.
५. शिवकालीन पत्रसारसंग्रह - या ऐतिहासिक खंडामध्ये छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळातील मोडी लिपीतील अनेक पत्रे आणि भाषेच्या शुद्धीकरणासाठी निर्माण केलेल्या 'राज्यव्यवहारकोश' याविषयीची अत्यंत महत्त्वाची आणि दुर्मिळ माहिती उपलब्ध आहे.
६. महाराष्ट्र राज्याची अधिकृत दर्शनिका (गॅझेटिअर) - भाषा आणि साहित्य खंड. यामध्ये आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या आणि विज्ञानाच्या युगात मराठी भाषेने केलेल्या प्रगतीचा, नवीन शब्दांच्या निर्मितीचा आणि शब्दकोशांचा सविस्तर आढावा घेण्यात आला आहे.
