सध्याच्या काळात 'आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स' क्षेत्रात जगभरात जी शर्यत सुरू आहे, ती आता एका नव्या आणि गंभीर वळणावर येऊन पोहोचली आहे. अमेरिकेतील दिग्गज कंपनी 'ओपन एआय', जिने चॅटजीपीटी बनवून जगात क्रांती घडवली, तिने आता चीनच्या 'डीपसीक' या कंपनीवर अत्यंत गंभीर आरोप केले आहेत. ओपन एआयचे प्रमुख सॅम अल्टमन यांनी थेट अमेरिकन सरकार आणि तेथील खासदारांना पत्र लिहून तक्रार केली आहे की, चीनी कंपनी डीपसीकही त्यांचे तंत्रज्ञान चोरत आहे आणि त्याचा वापर करून स्वतःचे मॉडेल बनवत आहे. या प्रकरणामुळे अमेरिका आणि चीनमधील तंत्रज्ञान युद्ध अधिकच भडकण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे.
काही महिन्यांपूर्वी चीनच्या 'डीपसीक' या कंपनीने आपले 'R1' नावाचे एआय मॉडेल बाजारात आणले. हे मॉडेल आल्याबरोबर तंत्रज्ञान विश्वात एकच खळबळ उडाली. याचे कारण असे होते की, हे मॉडेल ओपन एआयच्या अत्याधुनिक मॉडेलइतकेच हुशार आणि सक्षम असल्याचे दिसून आले, पण ते बनवण्यासाठी आलेला खर्च हा ओपन एआयच्या खर्चापेक्षा कित्येक पटीने कमी होता. जिथे अमेरिकन कंपन्यांना एआय मॉडेल बनवण्यासाठी अब्जावधी डॉलर्स आणि हजारो महागडे चिप्स लागतात, तिथे डीपसीकने अत्यंत कमी खर्चात हे साध्य केल्याचा दावा केला. यामुळे अमेरिकन शेअर बाजारातही भीतीचे वातावरण निर्माण झाले होते.
पण आता ओपन एआयने दावा केला आहे की, डीपसीकची ही 'सफलता' त्यांची स्वतःची नसून ती चोरीवर आधारित आहे. सॅम अल्टमन यांच्या कंपनीने अमेरिकन काँग्रेसच्या (संसदेच्या) एका विशेष समितीला पत्र लिहून पुराव्यासह सांगितले आहे की, डीपसीक ही कंपनी 'डिस्किलेशन' (Distillation) नावाच्या तंत्राचा वापर करून ओपन एआयच्या बुद्धिमत्तेची कॉपी करत आहे.
हे समजून घेण्यासाठी आपण एक साधे उदाहरण घेऊ. समजा, एका विद्यार्थ्याने (ओपन एआय) रात्रंदिवस अभ्यास करून, हजारो पुस्तके वाचून परीक्षेसाठी तयारी केली आहे. दुसरा विद्यार्थी (डीपसीक) मात्र काहीच अभ्यास करत नाही. तो काय करतो? तो हुशार विद्यार्थ्याच्या उत्तरपत्रिकेतून उत्तरे बघून स्वतःच्या उत्तरपत्रिकेत लिहितो आणि थोडाफार बदल करतो. शेवटी, त्यालाही हुशार विद्यार्थ्याइतकेच मार्क मिळतात, पण त्यासाठी त्याने कोणतीही मेहनत घेतलेली नसते.
एआयच्या जगात यालाच 'डिस्किलेशन' म्हणतात. ओपन एआयचा आरोप आहे की, डीपसीक त्यांचे स्वतःचे मॉडेल प्रशिक्षण देण्यासाठी (Training) थेट डेटा किंवा माहिती वापरण्याऐवजी, चॅटजीपीटी किंवा ओपन एआयच्या इतर मॉडेल्सना प्रश्न विचारते. चॅटजीपीटी जी उत्तरे देते, तीच उत्तरे डीपसीकआपल्या मॉडेलला 'शिकवण्यासाठी' वापरते. यामुळे डीपसीकला माहिती गोळा करणे, ती साफ करणे आणि त्यावर प्रक्रिया करणे या प्रचंड खर्चाच्या आणि कष्टाच्या प्रक्रियेतून जावे लागत नाही. त्यांना आयते, तयार आणि अचूक ज्ञान मिळते, ज्याचा वापर करून ते स्वस्त मॉडेल बनवतात.
ओपन एआयने आपल्या पत्रात म्हटले आहे की, डीपसीकचे कर्मचारी ओळख लपवून ओपन एआयचे सर्व्हर्स वापरत आहेत. ते वेगवेगळ्या देशांचे सर्व्हर्स आणि 'थर्ड पार्टी राऊटर्स' वापरून आपली ओळख लपवतात आणि मोठ्या प्रमाणात डेटा चोरतात, जेणेकरून ओपन एआयला कळणार नाही की हा डेटा चीनमध्ये जात आहे.
या पत्रात ओपन एआयने फक्त चोरीचाच आरोप केला नाही, तर याला एका मोठ्या राजकीय आणि वैचारिक लढाईचे स्वरूप दिले आहे. त्यांनी म्हटले आहे की ही लढाई 'लोकशाही एआय' (Democratic AI) आणि 'हुकूमशाही एआय' (Autocratic AI) यांच्यातील आहे. ओपन एआयच्या मते, अमेरिका आणि पाश्चिमात्य देश जी एआय मॉडेल्स बनवत आहेत, ती लोकशाही मूल्यांवर, अभिव्यक्ती स्वातंत्र्यावर आणि मानवाधिकारांवर आधारित आहेत. याउलट, चीनची डीपसीक कंपनी जी मॉडेल्स बनवत आहे, त्यावर चीनच्या कम्युनिस्ट पक्षाचे पूर्ण नियंत्रण आहे.
पुरावा म्हणून त्यांनी सांगितले की, दीपसीकच्या मॉडेलला जर तुम्ही 'तियानानमेन स्क्वेअर हत्याकांड' किंवा 'तैवानचे स्वातंत्र्य' यांसारख्या संवेदनशील विषयांवर प्रश्न विचारले, तर ते मॉडेल एकतर उत्तर देण्यास नकार देते किंवा चीन सरकारच्या बाजूने खोटे आणि प्रोपगंडा पसरवणारे उत्तर देते. ओपन एआयने इशारा दिला आहे की, जर चीन अशा प्रकारे तंत्रज्ञान चोरून एआय क्षेत्रात पुढे गेला, तर भविष्यात जगभरात 'हुकूमशाही एआय'चा प्रसार होईल, जे लोकशाही देशांसाठी अत्यंत धोकादायक ठरेल.
चीनच्या या वाढत्या आव्हानाला तोंड देण्यासाठी ओपन एआयने अमेरिकन सरकारला विनंती केली आहे की त्यांनी अमेरिकेच्या एआय पायाभूत सुविधांमध्ये मोठी गुंतवणूक करावी. ओपन एआयने स्वतःचा 'स्टारगेट प्रोजेक्ट' जाहीर केला आहे. या अंतर्गत ते २०२९ पर्यंत अमेरिकेत १० गिगावॅट क्षमतेचे डेटा सेंटर्स उभारणार आहेत. सॅम अल्टमन यांचे म्हणणे आहे की, "पायाभूत सुविधा हेच भविष्य आहे." ज्या देशाकडे जास्त वीज, जास्त चिप्स आणि मोठे डेटा सेंटर्स असतील, तोच देश एआयच्या शर्यतीत जिंकेल.
त्यांनी अमेरिकन सरकारला सांगितले आहे की, चीनला रोखण्यासाठी केवळ निर्बंध घालणे पुरेसे नाही, तर अमेरिकेला स्वतःचा विकास इतका वेगाने करावा लागेल की चीनला त्यांची बरोबरी करणे अशक्य होईल. यासाठी त्यांनी 'लेव्हल प्लेईंग फील्ड' (समान संधी) ची मागणी केली आहे, जिथे चीनला अमेरिकन नवनिर्मितीची चोरी करून पुढे जाण्यापासून रोखले जाईल.
ही बातमी केवळ दोन कंपन्यांमधील भांडण नाही. याचे परिणाम संपूर्ण जगावर होणार आहेत.
१. एआयचा वापर महागणार का? जर ओपन एआयचे आरोप खरे ठरले आणि डीपसीकवर कारवाई झाली, तर स्वस्त एआय मॉडेल्स मिळणे बंद होऊ शकते. डीपसीकमुळे एआयची किंमत कमी झाली होती, ज्यामुळे अनेक स्टार्टअप्स आणि विद्यार्थ्यांना फायदा होत होता.
२. सायबर सुरक्षा आणि डेटा प्रायव्हसी: ओपन एआयने असाही आरोप केला आहे की डीपसीक वापरकर्त्यांचा डेटा चीनमध्ये पाठवते. यामुळे जगभरातील युजर्सच्या प्रायव्हसीला धोका निर्माण झाला आहे. भारताने आधीच अनेक चीनी ॲप्सवर बंदी घातली आहे, त्यामुळे या नवीन खुलाशानंतर भारत सरकारही एआयच्या वापराबाबत अधिक सतर्क होऊ शकते.
३. तंत्रज्ञान युद्ध: अमेरिका आणि चीनमधील तणाव आता व्यापाराकडून तंत्रज्ञानाकडे वळला आहे. अमेरिका आता एआय चिप्स आणि सॉफ्टवेअरच्या निर्यातीवर आणखी कडक निर्बंध घालू शकते. यामुळे जागतिक साखळीवर परिणाम होऊ शकतो.
सॅम अल्टमन आणि ओपन एआयने उचललेले हे पाऊल हे स्पष्ट करते की एआयची लढाई आता केवळ लॅबपुरती मर्यादित राहिलेली नाही. ती आता संसदेत आणि आंतरराष्ट्रीय राजकारणात पोहोचली आहे. डीपसीकने कमी वेळात आणि कमी खर्चात मिळवलेले यश हे खरंच कौतुकास्पद आहे की ती केवळ एक चलाखीने केलेली चोरी आहे, हे येणारा काळच सांगेल. पण एक गोष्ट मात्र नक्की, की या आरोप-प्रत्यारोपांमुळे एआय क्षेत्रातील स्पर्धा आता अधिक तीव्र आणि कदाचित अधिक हिंसक (व्यापारी दृष्टीने) होणार आहे.
अमेरिकेला आता हे समजले आहे की चीनला कमी लेखून चालणार नाही. आणि चीनला हे समजले असेल की, केवळ कॉपी करून ते जास्त काळ टिकू शकणार नाहीत. या दोन महासत्तांच्या भांडणात तंत्रज्ञानाचे भविष्य काय वळण घेते, हे पाहणे औत्सुक्याचे ठरेल. सामान्य माणूस म्हणून आपण फक्त एवढीच आशा करू शकतो की, या शर्यतीत एआयचा वापर मानवाच्या भल्यासाठी व्हावा, संहारासाठी किंवा नियंत्रणासाठी नाही.
--- तुषार भ. कुटे
