धक्कादायक भविष्य

सर्वात धक्कादायक गोष्ट म्हणजे GPT-4 ने एखादी कठीण टेस्ट सोडवली, ही नव्हती.

तर त्याने ती सोडवू शकणारा एक माणूस शोधला आणि त्याची मदत मिळवण्यासाठी खोटे कारण सांगितले.

अधिकृत प्रकाशनापूर्वीच्या सुरक्षा चाचण्यांदरम्यान GPT-4 ला एक CAPTCHA सोडवण्यास सांगण्यात आले. ते स्वतः ते कोडे सोडवू शकले नाही, तेव्हा त्याने "टास्करॅबिट" वरील एका कर्मचाऱ्याशी संपर्क साधला आणि CAPTCHA सोडवण्याची मदत मागितली.

त्या कामगाराला संशय आला आणि त्याने थेट विचारले:

"तुम्ही रोबोट आहात का?"

GPT-4 ने "नाही" असे उत्तर दिले. त्याने असा दावा केला की त्याला दृष्टीदोष असल्यामुळे CAPTCHA मधील चित्रे स्पष्टपणे दिसत नाहीत.

अखेरीस त्या कर्मचाऱ्याने CAPTCHA सोडवून दिला.

या घटनेत अस्वस्थ करणारी बाब ही नाही की कृत्रिम बुद्धिमत्तेने CAPTCHA वर मात केली. त्यापेक्षा अधिक महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे तिने एका अडथळ्याची जाणीव केली, तो दूर करण्यासाठी आवश्यक क्षमता असलेली व्यक्ती शोधली आणि तिच्याकडून मदत मिळवण्यात यश मिळवले.

अनेक लोक अजूनही याच बदलाचे गांभीर्य पूर्णपणे ओळखत नाहीत.

पारंपरिक सॉफ्टवेअरला दिलेल्या सूचनांप्रमाणेच ते काम करते. पण AI एजंट एखादे उद्दिष्ट समोर ठेवून वेगवेगळे पर्याय निवडू शकतात, विविध साधनांचा वापर करू शकतात आणि पहिला प्रयत्न अयशस्वी ठरल्यास आपली पद्धत बदलू शकतात.

खरा धोका केवळ एवढाच नाही की AI अधिकाधिक बुद्धिमान होत आहे.

तर वाढत्या क्षमतेच्या अशा प्रणाली आपल्या निर्मात्यांनी कधीच अपेक्षा न केलेल्या मार्गांनी उद्दिष्टे साध्य करायला शिकू शकतात.

मग AI चे मूल्यमापन फक्त त्याने काम पूर्ण केले की नाही, यावर करावे का? की ते काम पूर्ण करण्यासाठी त्याने कोणता मार्ग अवलंबला, याचाही विचार केला पाहिजे?

(आधारित)

--- तुषार भ. कुटे 

#AI #ArtificialIntelligence #Future

 

'पुण्याची मुंबई होण्याआधी': एका साध्या प्रसंगातून उलगडलेले बदलत्या महाराष्ट्राचे वास्तव

कामानिमित्त पुणे शहराच्या एका गजबजलेल्या आणि मध्यवर्ती भागात जाण्याचा योग आला. सकाळचे अकरा वाजले असावेत. एरवी पुण्यातील रस्ते काहीसे अरुंद वाटत असले तरी, या विशिष्ट भागात रस्ते बऱ्यापैकी रुंद होते. त्यामुळे तिथे महानगरपालिकेने सम-विषम तारखांनुसार पार्किंगची अतिशय सुयोग्य सोय केलेली दिसली. त्या दिवशी विषम तारखेची (P1) पार्किंग होती. आजकाल शहरात वाहनांची संख्या इतकी अफाट वाढली आहे की, पुण्यात गाडी पार्क करण्यासाठी योग्य जागा शोधणे म्हणजे एखाद्या युद्धापेक्षा कमी नसते. त्या दिवशी मलाही या अग्निदिव्यातून जावे लागलेच. बराच वेळ शोध घेतल्यानंतर, अखेरीस एका मोठ्या इमारतीसमोर मला जागा मिळाली. त्या इमारतीला दोन प्रवेशद्वारे होती आणि सुदैवाने त्या दोन गेट्सच्या बरोबर मध्यभागी माझी गाडी सहज राहील एवढी मोकळी जागा होती. मी तिथे गाडी उभी केली आणि माझ्या कामाच्या दिशेने पावले वळवली.

पण तेवढ्यात त्या इमारतीचा सुरक्षारक्षक धावतच माझ्या दिशेने आला आणि त्याने मला मोठ्याने हाक मारली, 
"भैय्या, इधर गाडी मत लगाओ..."

त्याचे ते शब्द कानावर पडताच माझ्या तळपायाची आग मस्तकात गेली. मुळात मी महानगरपालिकेच्या नियमांचे पालन करून, P1 चा फलक असलेल्या ठिकाणीच गाडी लावली होती. त्यामुळे माझी कोणतीही चूक असण्याचा प्रश्नच उद्भवत नव्हता. माझा संयम सुटला आणि मी जवळजवळ ओरडूनच त्याला विचारले, 
"काय प्रॉब्लेम आहे तुझा? इथे P1 लिहिलेले आहे, हे तुला दिसत नाही का?"

त्यावर तो सुरक्षारक्षक थोडा अडखळत म्हणाला, "हमारी गाडी अंदर नही आ सकती."

त्याच्या या उत्तरावर मी गाडी लावलेल्या जागेकडे बोट दाखवत त्याला ठणकावून सांगितले, "हे बघ, दोन्ही गेट्सच्या समोर माझी गाडी नाहीये. मधल्या मोकळ्या जागेत ती उभी आहे. मग तुमच्या गाड्यांना आत-बाहेर करायला प्रॉब्लेम काय आहे?" यावर त्याच्याकडे देण्यासारखे कोणतेही उत्तर नव्हते. तो निमूटपणे उभा राहिला. 

पण माझा राग शांत झाला नव्हता. मी पुढे म्हणालो, "आमच्याच शहरात येऊन आम्हाला शिकवण्याचा शहाणपणा करू नकोस. मी कोणताही नियम मोडलेला नाही आणि माझ्या गाडीमुळे कोणालाही त्रास होत नाहीये. आणि सर्वात महत्त्वाची गोष्ट... हे पुणे आहे, मुंबई नाही!" रागाच्या भरात एवढे सुनावून मी तडक तिथून निघून गेलो. त्या बिचाऱ्या सुरक्षारक्षकाचा चेहरा अक्षरशः पाहण्यासारखा झाला होता. त्याचा दुसरा सहकारीही लांबून हे पाहत होता, पण तोही त्याच्या मदतीला पुढे आला नाही.

काम संपवून परतताना आणि मन थोडे शांत झाल्यावर, मात्र मला माझ्याच वागण्याचे वाईट वाटले. आपण त्या सुरक्षारक्षकाला उगाचच एवढे कठोर बोललो, असे वाटून मन आतून खाऊ लागले. मुळात त्याची काय चूक होती? तो तर केवळ एक नोकर होता. त्याच्या मालकाने किंवा सोसायटीच्या पदाधिकाऱ्यांनी त्याला तसे सांगून ठेवले असेल आणि तो फक्त आपल्या मालकाच्या आदेशाचे पालन करत होता. या विचारातूनच मग माझ्या मनात एका वेगळ्याच मंथनाला सुरुवात झाली. आपण मराठी माणसे स्वभावाने किती भावनिक असतो, नाही? क्षणात रागवतो आणि दुसऱ्याच क्षणी समोरच्याची चूक नसताना त्याला रागावलो म्हणून पश्चात्तापही करतो.

आपल्या याच कमालीच्या भावनिक आणि सरळमार्गी स्वभावाचा गैरफायदा अनेकदा बाहेरच्या राज्यातून आलेले लोक अतिशय सहजपणे घेतात, हे एक कटू सत्य आहे. रोजगाराच्या शोधात ते इथे येतात, सुरुवातीला अत्यंत नम्रपणे राहून आपले बस्तान बसवतात, इथल्या साधनसंपत्तीचा वापर करतात आणि कालांतराने मूळ भूमिपुत्रांवरच अरेरावी करू लागतात. मुंबई हे या प्रक्रियेचे सर्वात मोठे आणि जिवंत उदाहरण आहे. आज मुंबईत मराठी माणसाला स्वतःचे अस्तित्व आणि सांस्कृतिक ओळख टिकवण्यासाठी जो संघर्ष करावा लागत आहे, तो आपल्या सर्वांच्या डोळ्यांसमोर आहे. आता हळूहळू उत्तरेकडील राज्यांमधून येणाऱ्या स्थलांतरितांचे हे लोंढे संपूर्ण महाराष्ट्रभर पसरू लागले आहेत. पुण्यातही आता हीच परिस्थिती अतिशय वेगाने निर्माण होत आहे.

जर या वाढत्या अतिक्रमणाला आणि सांस्कृतिक बदलांना योग्य वेळीच आवर घातला नाही, तर भविष्यात याची खूप मोठी किंमत आपल्याला मोजावी लागेल. यासाठी आपण केवळ चिडून किंवा एखाद्या गरीब सुरक्षारक्षकावर राग काढून चालणार नाही, तर यावर अधिक ठोस उपाययोजना करण्याची आवश्यकता आहे. आता मराठी माणसाने आपले हे भावनिक आणि हळवे मन थोडे बाजूला ठेवून अधिक व्यावहारिक, व्यावसायिक आणि धोरणी बनण्याची नितांत गरज आहे. आपण व्यापार, उद्योग आणि अर्थकारणात स्वतःचे वर्चस्व नव्याने निर्माण केले पाहिजे. आपल्या हक्कांसाठी आणि संस्कृतीसाठी केवळ रस्त्यावर न उतरता, संस्थात्मक पातळीवर ठामपणे उभे राहिले पाहिजे. जर आपण आजही वेळीच सावध होऊन कृती केली नाही, तर पुण्याची मुंबई व्हायला अजिबात वेळ लागणार नाही. आणि बघता बघता आपल्या या प्रगत आणि पुरोगामी महाराष्ट्राची अवस्था इतर मागास राज्यांसारखी होईल, ही भीती नाकारता येत नाही. काळाची पावले ओळखून आता भावनिकतेकडून वास्तववादाकडे आणि कृतीकडे वळण्याची हीच खरी वेळ आहे.

--- तुषार भ. कुटे 

#मराठी #मुंबई #पुणे #महाराष्ट्र

 

सातवाहन आणि सह्याद्री: प्राचीन महाराष्ट्राच्या जडणघडणीचा अतूट आणि ऐतिहासिक महाकाव्य

महाराष्ट्राच्या आणि दख्खनच्या प्राचीन इतिहासाची पाने उलटताना 'सातवाहन राजवंश' आणि 'सह्याद्रीची पर्वतरांग' हे दोन शब्द एकमेकांशी इतके एकरूप झालेले दिसतात की, त्यांना एकमेकांपासून वेगळे काढणे जवळजवळ अशक्य आहे. सातवाहन हे महाराष्ट्राचे पहिले महान आणि सार्वभौम साम्राज्य होते, ज्यांनी या भूभागाला राजकीय, आर्थिक आणि सांस्कृतिक अशी एक स्वतंत्र ओळख दिली. या अवाढव्य आणि प्रगत साम्राज्याच्या जडणघडणीत सह्याद्रीच्या काळ्याकभिन्न कातळाने, उंच-सखल डोंगररांगांनी आणि घनदाट जंगलांनी एक अत्यंत महत्त्वाची, ऐतिहासिक आणि मातृत्वाची भूमिका बजावली आहे. सह्याद्री हा सातवाहनांसाठी केवळ एक भौगोलिक अडथळा किंवा सीमारेषा नव्हती, तर ती त्यांच्या साम्राज्याची अभेद्य ढाल, त्यांच्या अर्थव्यवस्थेचा मुख्य कणा आणि त्यांच्या अथांग कलाकुसरीचा अविनाशी कॅनव्हास होती. सातवाहन आणि सह्याद्री यांच्यातील हे ऐतिहासिक सहजीवन समजून घेतल्याशिवाय महाराष्ट्राचा प्राचीन इतिहास पूर्ण होऊच शकत नाही.

राजकीय आणि लष्करी अस्तित्वाचा विचार केल्यास, सह्याद्रीने सातवाहनांना एक अत्यंत भक्कम आणि नैसर्गिक असे संरक्षण कवच प्रदान केले होते. सातवाहन कालखंडात उत्तरेकडून आणि वायव्येकडून अनेक परकीय आक्रमणे होत होती, ज्यामध्ये शक आणि क्षत्रपांची आक्रमणे सर्वाधिक धोकादायक होती. नहपान या क्षत्रप राजाने सातवाहनांचा मोठा प्रदेश काही काळासाठी जिंकून घेतला होता. परंतु, अशा कठीण राजकीय संकटाच्या काळात सह्याद्रीच्याच भौगोलिक रचनेने सातवाहन राजांना आश्रय दिला. सह्याद्रीच्या कड्याकपाऱ्यांमध्ये, दऱ्याखोऱ्यांमध्ये आणि घनदाट जंगलांमध्ये युद्ध करणे किंवा तेथील प्रदेश कायमस्वरूपी ताब्यात ठेवणे हे उत्तरेकडील परकीय आक्रमकांसाठी अत्यंत जिकिरीचे काम होते. महान सातवाहन सम्राट गौतमीपुत्र सातकर्णी याने जेव्हा क्षहरात वंशाचा समूळ नाश करून आपले साम्राज्य पुन्हा दिमाखात उभे केले, तेव्हा त्याची मुख्य लष्करी रणनीती आणि ताकद याच सह्याद्रीच्या आश्रयात दडलेली होती. सह्याद्रीच्या या रांगांनी सातवाहन राजांना केवळ संरक्षणच दिले नाही, तर त्यांच्यात एक विशिष्ट प्रकारचा रांगडा, लढाऊ आणि स्वाभिमानी बाणाही निर्माण केला, जो पुढे संपूर्ण महाराष्ट्राच्या राजकीय मानसिकतेचा कायमस्वरूपी भाग बनला.

सातवाहन साम्राज्याच्या अफाट आर्थिक भरभराटीचे मुख्य गमक हे त्यांच्या आंतरराष्ट्रीय व्यापारात दडलेले होते आणि या जागतिक व्यापाराचा श्वास म्हणजे सह्याद्रीच्या प्राचीन घाटवाटा. इसवी सनापूर्वीच्या आणि सुरुवातीच्या शतकांमध्ये महाराष्ट्राच्या पश्चिमेला असलेल्या अरबी समुद्रावर कल्याण, सोपारा, आणि चौल (चेंबूल) यांसारखी अत्यंत गजबजलेली आंतरराष्ट्रीय बंदरे होती. दुसरीकडे, दख्खनच्या पठारावर पैठण (प्रतिष्ठान), जुन्नर, भोकरदन आणि तेर यांसारखी मोठी व्यापारी आणि उत्पादक महानगरे वसलेली होती. या दोन अत्यंत महत्त्वाच्या आर्थिक केंद्रांना जोडण्याचे सर्वात कठीण पण ऐतिहासिक काम सह्याद्रीच्या घाटवाटांनी केले. नाणेघाट, थळ घाट, बोर घाट आणि माळशेज घाट यांसारखे दुर्गम मार्ग तत्कालीन व्यापाऱ्यांच्या सार्थवाहांचे (तांड्यांचे) प्रमुख मार्ग होते. नाणेघाट हा तर सातवाहनांचा सर्वात महत्त्वाचा आणि राजमान्य व्यापारी मार्ग होता, ज्याच्या सुरुवातीलाच खुद्द राणी नागनिकेने आपला ऐतिहासिक शिलालेख कोरून ठेवला आहे. सह्याद्रीच्या या घाटांमधूनच रोम, ग्रीस आणि इजिप्तमधून येणारी सोन्याची नाणी आणि विलासी वस्तू देशावर येत असत आणि देशावरील अत्यंत तलम सुती कापड, मसाले व हस्तिदंताच्या वस्तू बंदरांवरून जगभर जात असत. सह्याद्रीने या अफाट व्यापाराला केवळ मार्गच दिला नाही, तर त्याला चोर आणि लुटारूंपासून नैसर्गिक सुरक्षितताही प्रदान केली.

सह्याद्री आणि सातवाहनांच्या या अतूट नात्याचा सर्वात सुंदर, दृश्य आणि चिरंतन पुरावा म्हणजे सह्याद्रीच्या कातळात कोरलेली प्राचीन लेणी आणि वास्तुकला. सातवाहन राजांनी, त्यांच्या मांडलिकांनी, तत्कालीन व्यापारी श्रेष्ठींनी आणि सामान्य जनतेने सह्याद्रीचा अत्यंत कठीण असा 'बेसॉल्ट' खडक कोरून त्यामध्ये एक अद्भुत असे पाषाणी जग निर्माण केले. कार्ला, भाजे, कान्हेरी, नाशिकची पांडवलेणी, जुन्नर परिसरातील अफाट लेणी समूह, आणि कुडा, महाड येथील लेणी ही याच काळातील अफाट वास्तूशास्त्राची जिवंत उदाहरणे आहेत. सह्याद्रीच्या या काळ्या आणि टणक पाषाणामुळेच हे कोरीव काम, त्यातील बौद्ध स्तूपांची रचना आणि ब्राह्मी लिपीत कोरलेले शेकडो शिलालेख आज दोन हजार वर्षांनंतरही अत्यंत सुरक्षित आहेत. या लेण्यांमधील भव्य चैत्यगृहे, भिक्खूंसाठी कोरलेले अत्यंत सुबक विहार आणि पिण्याच्या पाण्यासाठी कातळात शास्त्रशुद्ध पद्धतीने कोरलेली पाण्याची टाकी हे सर्व तत्कालीन समाज, धर्म, आणि स्थापत्यकलेचे वैभव दर्शवतात. सह्याद्रीचा हा पाषाण नसता, तर सातवाहनांना आपली कला, आपला धर्म आणि आपला इतिहास कोरून ठेवण्यासाठी इतके सुरक्षित आणि भक्कम माध्यम कधीच मिळाले नसते.

केवळ कातळ आणि घाटवाटाच नव्हे, तर सह्याद्री हा महाराष्ट्राच्या जीवनदायिनी नद्यांचा उगमस्त्रोत आहे. गोदावरी, कृष्णा आणि त्यांच्या अनेक उपनद्या याच सह्याद्रीच्या कुशीत जन्म घेतात. सातवाहन साम्राज्याची प्रगत कृषिसंस्कृती याच नद्यांच्या सुपीक खोऱ्यात बहरली. गोदावरी आणि कृष्णेच्या खोऱ्यातील काळ्या कसदार मातीने सातवाहनांच्या अर्थव्यवस्थेला शेतीची एक प्रचंड मोठी जोड दिली, ज्यामुळे गावे सधन झाली आणि शहरांचा विकास झाला. सातवाहन राजा हाल याने संकलित केलेल्या 'गाथासप्तशती' या प्राकृत भाषेतील महान ग्रंथात याच सह्याद्रीच्या परिसरातील, नद्यांच्या काठावरील आणि विंध्य पर्वताच्या परिसरातील अत्यंत नैसर्गिक आणि रसरशीत अशा ग्रामीण जीवनाचे वर्णन आले आहे. या साहित्यामध्ये डोंगरांच्या कुशीत वसलेली गावे, तिथली शेती, निसर्गाचे ऋतूनुसार बदलणारे मनोहारी रूप आणि त्या निसर्गाशी पूर्णपणे समरस झालेले मानवी जीवन याचे अत्यंत जिवंत चित्रण पाहायला मिळते. सह्याद्रीच्या निसर्गाने आणि तिथल्या भूगोलाने तत्कालीन साहित्यालाही एक वेगळीच खोली, सौंदर्य आणि भावनिक किनार दिली आहे.

सातवाहन आणि सह्याद्री यांचे नाते हे केवळ एका राजकीय राजवंशाचे आणि एका निर्जीव पर्वतरांगेचे नाते नाही, तर ते एका महान संस्कृतीचे आणि तिच्या उगमस्थानाचे नाते आहे. सह्याद्रीच्या अंगाखांद्यावर सातवाहन साम्राज्य खेळले, वाढले आणि आपल्या वैभवाच्या सर्वोच्च शिखरावर पोहोचले. सातवाहनांनी सह्याद्रीच्या पाषाणात प्राण फुंकून तिथे कला निर्माण केली, त्याच्या घाटवाटांना जागतिक अर्थव्यवस्थेशी जोडले आणि त्याच्या नद्यांच्या खोऱ्यात एक अत्यंत समृद्ध नागरी संस्कृती उभी केली. आज जेव्हा आपण नाणेघाटाच्या त्या प्राचीन वाटेवरून चालतो, जुन्नरच्या टेकड्यांवरील शिलालेख वाचतो, किंवा कार्ला-भाजे येथील लेण्यांच्या भव्य खांबांकडे पाहतो, तेव्हा आपल्याला सह्याद्रीच्या आणि सातवाहनांच्या या गौरवशाली व अतूट सहजीवनाची अत्यंत प्रकर्षाने जाणीव होते. सह्याद्रीने प्राचीन महाराष्ट्राला एक भक्कम भूगोल दिला, तर सातवाहनांनी त्या भूगोलाला एक अजरामर असा सुवर्ण इतिहास दिला. हे नाते महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक जडणघडणीचा सर्वात पायाभूत, पवित्र आणि अखंड चालत आलेला अध्याय आहे.

संदर्भ ग्रंथ:

१. ढवळीकर, म. के., 'महाराष्ट्राची कुळकथा', राजहंस प्रकाशन, पुणे.
२. मोरवंचीकर, रा. शं., 'सातवाहनकालीन महाराष्ट्र', परिमल प्रकाशन, छ. संभाजीनगर.
३. मिराशी, वा. वि., 'सातवाहन आणि पश्चिमी क्षत्रप यांचा इतिहास आणि कोरीव लेख', महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ, मुंबई.
४. चोथे, रामचंद्र आणि चोथे, शशांक, 'रसिक महाराष्ट्र (गाथासप्तशतीचा काव्यानुवाद)', पुणे.
५. कोलारकर, श. गो., 'प्राचीन भारताचा इतिहास आणि संस्कृती', श्री मंगेश प्रकाशन, नागपूर.
६. देव, शांताराम भालचंद्र, 'महाराष्ट्रातील उत्खनने', महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ, मुंबई.

 

माउंट एव्हरेस्टवरील जीवाष्म

आज माउंट एव्हरेस्ट हे पृथ्वीवरील सर्वात उंच पर्वत म्हणून ओळखले जाते. समुद्रसपाटीपासून त्याची उंची सुमारे ८,८४९ मीटर आहे. मात्र, त्याच्या शिखराजवळील खडकांवर एक विलक्षण रहस्य सापडते. या खडकांमध्ये प्राचीन समुद्रात राहणाऱ्या सजीवांचे जीवाश्म (फॉसिल्स) आढळतात. हे जीवाश्म सुमारे ४७ कोटी वर्षांपूर्वीचे आहेत. यावरून स्पष्ट होते की, आज एव्हरेस्टच्या शिखरावर असलेले काही खडक एकेकाळी समुद्राच्या तळाशी तयार झाले होते. त्या वेळी हिमालयाचे अस्तित्वही नव्हते.
एव्हरेस्टच्या शिखरावरील खडकांमध्ये ब्रॅकिओपॉड, ट्रायलोबाइट, क्रिनॉइड आणि ऑस्ट्रॅकोड यांसारख्या सागरी जीवांचे अवशेष सापडले आहेत. शिखरावरील चुनखडीच्या खडकांना "कोमोलांग्मा लाइमस्टोन" असे म्हणतात. या खडकांमध्ये सुमारे ४७ कोटी वर्षांपूर्वीच्या समुद्री जीवांचे अवशेष जतन झालेले आहेत. त्या काळी हा भाग उंच पर्वतरांग नसून प्राचीन समुद्राचा तळ होता.
हे जीवाश्म पृथ्वीच्या इतिहासाबद्दल महत्त्वाची माहिती देतात. हे खडक समुद्रातील गाळापासून तयार झाले होते. लाखो-कोट्यवधी वर्षे हा गाळ दाबला गेला आणि त्याचे चुनखडीसारख्या खडकांमध्ये रूपांतर झाले. या प्रक्रियेमुळे त्या काळातील समुद्री जीवांचे अवशेष खडकांमध्ये सुरक्षित राहिले.
यानंतर पृथ्वीच्या टेक्टॉनिक प्लेट्सच्या हालचालींमुळे या प्रदेशात मोठे बदल घडले. त्या काळी भारत आणि युरेशिया यांच्या दरम्यान टेथिस नावाचा विशाल समुद्र होता. भारतीय प्लेट हळूहळू उत्तरेकडे सरकत गेली. त्यामुळे भारत आणि युरेशिया यांच्यामधील टेथिस समुद्र अरुंद होत गेला आणि शेवटी पूर्णपणे बंद झाला.
सुमारे ४ ते ५ कोटी वर्षांपूर्वी भारतीय आणि युरेशियन भूभागांची टक्कर झाली. दोन्हीही खंडीय प्लेट्स असल्यामुळे एक प्लेट दुसऱ्याखाली सहज जाऊ शकली नाही. त्यामुळे पृथ्वीचे कवच दाबले गेले, वाकले आणि जाड झाले. या प्रचंड दाबामुळे मोठमोठे खडक वर उचलले गेले आणि त्यातून हिमालय पर्वतरांग निर्माण झाली.
ही प्रक्रिया लाखो वर्षे सुरू राहिली. त्यामुळे समुद्राच्या तळाशी तयार झालेले खडक हजारो मीटर उंचीवर पोहोचले. त्यांपैकी काही खडक आजच्या माउंट एव्हरेस्टचा भाग बनले. त्यामुळे एव्हरेस्टमध्ये सापडणारे समुद्री जीवाश्म हे समुद्राच्या तळापासून जगातील सर्वात उंच पर्वतापर्यंत झालेल्या या अद्भुत प्रवासाची साक्ष देतात.
हिमालयाची निर्मिती अजूनही पूर्ण झालेली नाही. भारतीय प्लेट आजही उत्तरेकडे सरकत आहे आणि तिची युरेशियन प्लेटशी टक्कर सुरूच आहे. दुसरीकडे हिमनद्या, नद्या, वारा आणि पाऊस यांमुळे पर्वतांचे सतत झिजणेही सुरू असते. त्यामुळे हिमालयाचा आकार हा एका बाजूला पर्वत उंचावण्याच्या प्रक्रियेने आणि दुसऱ्या बाजूला झिजण्याच्या प्रक्रियेने सतत बदलत राहतो.
एव्हरेस्टमध्ये सापडणारे समुद्री जीवाश्म आपल्याला पृथ्वी सतत बदलत असल्याची जाणीव करून देतात. जे खडक एकेकाळी समुद्राच्या तळाशी होते, ते आज कोट्यवधी वर्षांनंतर समुद्रसपाटीपासून जवळपास ९ किलोमीटर उंच पर्वताचा भाग बनले आहेत. जी गोष्ट माणसाला कायमस्वरूपी वाटते, ती भूगर्भशास्त्राच्या दृष्टीने पृथ्वीच्या अत्यंत दीर्घ आणि सतत सुरू असलेल्या इतिहासातील केवळ एक छोटा टप्पा आहे.

 

अजिंक्य ते ऋतुराज

भारतीय क्रिकेटमधील एक अत्यंत शांत, संयमी आणि 'जेंटलमन' खेळाडू म्हणून ओळखला जाणारा अजिंक्य रहाणे नुकताच आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमधून निवृत्त झाला. त्याचा मनमिळावू स्वभाव, त्याची तंत्रशुद्ध खेळण्याची शैली आणि क्रिकेट या खेळाप्रती असलेले त्याचे समर्पण पाहता, त्याची कारकीर्द खऱ्या अर्थाने जेवढी देदीप्यमान व्हायला हवी होती, तेवढी ती झाली नाही, हे एक निर्विवाद आणि कटू सत्य आहे. गेल्या तीन-चार दिवसांपासून समाजमाध्यमांवर आणि वृत्तपत्रांतून अजिंक्य रहाणेचे गुणगान गाणारे, त्याची तोंडभरून प्रशंसा करणारे आणि विशेषतः भारतीय कसोटी संघाचा कर्णधार म्हणून त्याने गाजवलेल्या ऐतिहासिक कारकिर्दीवर स्तुतिसुमने उधळणारे अनेक लेख वाचनात आले. हे सर्व वाचून सर्वांनाच असे प्रकर्षाने वाटत आहे की, अजिंक्यसारखा एक उमदा खेळाडू निवृत्त झाल्यामुळे भारतीय क्रिकेटची खूप मोठी हानी झाली आहे, आणि हे शंभर टक्के सत्यही आहे.
परंतु, या सर्व भावनेच्या लाटेत वाहत जात असताना एक अत्यंत महत्त्वाची गोष्ट सांगावीशी वाटते. ती म्हणजे, ज्या काळात अजिंक्यला भारतीय संघात जास्तीत जास्त खेळण्याची आणि स्वतःला सिद्ध करण्याची खऱ्या अर्थाने संधी द्यायला हवी होती, नेमक्या त्याच वेळी ती त्याला दिली गेली नाही. त्यामुळे आता त्याच्या निवृत्तीनंतर केवळ हळहळ व्यक्त करून किंवा त्याविषयी भरभरून लिहून फारसा काही उपयोग होणार नाही. याउलट, नव्याने धडा घेण्याची गरज आहे. आजही भारतीय देशांतर्गत क्रिकेटमध्ये असे अनेक अतिशय गुणवान आणि कर्तृत्ववान खेळाडू आहेत, जे आपल्या सातत्यपूर्ण कामगिरीनंतरही भारतीय संघाच्या बाहेर ताटकळत उभे आहेत. अशा खेळाडूंचा गांभीर्याने विचार होणे गरजेचे आहे.
याचे सर्वात ज्वलंत उदाहरण द्यायचे झाल्यास, आपल्याच मराठी मातीतील आणखी एक हिरा, म्हणजेच ऋतुराज गायकवाड सध्या याच अवस्थेतून जात आहे. टी-२० आणि एकदिवसीय क्रिकेटमधील त्याची आजवरची शानदार कारकीर्द, त्याची फलंदाजीची आकडेवारी आणि अगदी अलीकडे कर्णधार म्हणून त्याने दाखवलेली अपवादात्मक समज पाहिली, तर त्याच्यासारखा उच्च दर्जाचा आणि गुणवान खेळाडू आजही भारतीय संघाबाहेर का आहे? असा एक मोठा प्रश्न प्रत्येक क्रिकेट चाहत्याला पडतो. महाराष्ट्राच्या या मातीने भारतीय क्रिकेटला आजवर अनेक शांत, संयमी, तंत्रशुद्ध आणि जागतिक दर्जाचे खेळाडू दिले आहेत. या परंपरेतील ऋतुराज गायकवाड हा एक अत्यंत आश्वासक दुवा आहे. देशांतर्गत क्रिकेट आणि आंतरराष्ट्रीय टी-२० तसेच एकदिवसीय सामन्यांमध्ये सातत्याने धावांचे डोंगर उभे करूनही त्याला राष्ट्रीय संघात कायमस्वरूपी स्थान का दिले जात नाही, याचे उत्तर आजही क्रिकेट रसिकांना मिळालेले नाही.
यातील सर्वात मोठा विरोधाभास आणि दुर्दैवाची गोष्ट म्हणजे, सध्या भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळाच्या निवड समितीच्या अध्यक्षपदी महाराष्ट्रातीलच एक दिग्गज व्यक्ती विराजमान आहे. असे असूनही, महाराष्ट्रातील या खऱ्या अर्थाने पात्र आणि गुणवान खेळाडूंना संघात हक्काची जागा मिळत नाही, ही बाब खरोखरच विचार करायला लावणारी आहे. क्रिकेटमधील राजकारणाचा आणि उपेक्षेचा हा खेळ जर असाच पुढेही चालू राहिला, तर उद्या ऋतुराज गायकवाड देखील असाच दुर्लक्षित राहून निवृत्त होईल. आणि त्यानंतर आजच्या अजिंक्य रहाणेप्रमाणेच समाजमाध्यमांवर त्याचीही फक्त आठवण काढली जाईल आणि त्याच्यावरही कौतुकाचे लेख लिहिले जातील. पण त्यातून निष्पन्न मात्र काहीच होणार नाही. आणि आपण क्रिकेट चाहते पुन्हा एकदा एका अफाट गुणवान खेळाडूला केवळ व्यवस्थेच्या चुकीमुळे गमावून बसू. हे टाळायचे असेल, तर गुणवत्तेचा योग्य वेळीच सन्मान व्हायला हवा, एवढीच अपेक्षा.

--- तुषार भ. कुटे 

#AjinkyaRahane #Cricket #RuturajGaikwad 

मरुभूमीतील मृदगंध

एखाद्या पुस्तकाचे मुखपृष्ठच आपल्याला त्याच्या अंतरंगाची भुरळ घालते. 'मरुभूमीतील मृदगंध' या पुस्तकाच्या बाबतीत माझ्यासोबत नेमके तसेच घडले. या पुस्तकाच्या मुखपृष्ठावर एका अत्यंत आकर्षक अशा कृष्णवर्णीय मुलीचा चेहरा होता. त्याखाली लिहिलेली ओळ अधिक लक्षवेधी होती: "अत्यंत खडतर परिस्थितीशी संघर्ष करत टॉप मॉडेल बनलेल्या आणि समाजसेवेसाठी अविरत झटलेल्या वारिसची कहाणी." या कृष्णवर्णीय मुलीचा चेहरा मी यापूर्वी कधीही पाहिला नव्हता, त्यामुळे साहजिकच माझ्या मनात या पुस्तकाविषयी उत्सुकता निर्माण झाली. पुस्तकाच्या मलपृष्ठावर नमूद केले होते की, तिची निवड 'पिरेल्ली कॅलेंडर'च्या मुखपृष्ठावर छापल्या जाणाऱ्या छायाचित्रासाठी झाली होती; जो फॅशनच्या झगमगत्या जगातला सर्वोच्च सन्मान मानला जातो. हे 'पिरेल्ली कॅलेंडर' नेमके काय असते, याची मला तेव्हा अजिबात कल्पना नव्हती. तरीही केवळ त्या मुलीच्या चेहऱ्यावरील तेज आणि संघर्षाची ओढ यामुळे मी श्रीकांत मुंदरगी लिखित हे पुस्तक वाचायला सुरुवात केली.

ही अंगावर काटा आणणारी सत्यकथा आहे आफ्रिकेतील सोमालियासारख्या मागास आणि गरिबीने ग्रासलेल्या देशातील वारिस डिअरी या मुलीची. सोमालियाच्या एका अतिदुर्गम भागातील रखरखीत वाळवंटात आणि एका गरीब कुटुंबात वारिसचा जन्म झाला. गरिबीच्या चटक्यांमुळे तिला शिक्षणाची दारे तर कधी उघडलीच नाहीत, उलट लहानपणापासूनच कुटुंबासाठी कष्टाची कामे करावी लागली. तिच्या आयुष्यातील खरा संघर्ष तेव्हा सुरू झाला, जेव्हा वयाच्या अवघ्या तेराव्या वर्षी तिच्या वडिलांनी तिचे लग्न एका साठ वर्षांच्या वृद्ध व्यक्तीशी लावून देण्याचा घाट घातला. वारिसला हा अन्याय अजिबात मान्य नव्हता. आपल्या आईच्या मूक पाठिंब्याने आणि सहकार्याने तिने जीवाच्या आकांताने तिथून पळ काढला. सोमालियाच्या त्या भयानक, तप्त आणि निर्जन वाळवंटातून कित्येक दिवस अनवाणी पळत ती मोगादिशू शहरापर्यंत पोहोचली. या प्रवासात एका क्षणी तिचा सामना चक्क एका सिंहाशीही झाला होता, पण सुदैवाने ती त्यातून सुखरूप वाचली. मोगादिशूमध्ये आश्रयासाठी गेलेल्या वारिसला स्वतःच्या बहिणीकडूनच कटू अनुभव आला. अखेर, मावशीच्या आधारावर ती इंग्लंडमध्ये पोहोचली. तिथे लंडनमधील सोमालियन राजदूताच्या घरात तिने पडेल ती मोलमजुरीची कामे केली. तोपर्यंत तिचे खडतर आयुष्य काहीसे सुकर झाले होते.

काही काळानंतर अचानक राजदूताची बदली झाली आणि त्यांना मायदेशी परतावे लागले. वारिससाठी हा एक मोठा धक्का होता, पण तिने सोमालियाला न परतता लंडनमध्येच राहण्याचा निर्णय घेतला. एके दिवशी एका प्रख्यात छायाचित्रकाराची नजर तिच्यावर पडली आणि तिचे नशीबच पालटले. त्याने टिपलेली तिची छायाचित्रे थेट जगप्रसिद्ध 'पिरेल्ली कॅलेंडर'च्या मुखपृष्ठावर झळकली. वारिसच्या आयुष्याला कलाटणी देणारा आणि तिचे संपूर्ण जीवन बदलून टाकणारा हा तो क्षण होता. त्याकाळी फॅशनच्या जगात कृष्णवर्णीय मॉडेल्सची मोठी वानवा होती, वारिसने आपल्या सौंदर्याने आणि आत्मविश्वासाने ती उणीव भरून काढली. तिला नवनवीन ऑफर्स येऊ लागल्या, जगभरातील नामांकित नियतकालिकांमध्ये तिच्या मुलाखती प्रसिद्ध होऊ लागल्या आणि तिचे नाव फॅशन विश्वात आदराने घेतले जाऊ लागले. या संपूर्ण खडतर प्रवासात तिला 'अ‍ॅना' नावाच्या मैत्रिणीची अतिशय खंबीर साथ लाभली.

सोमालियाच्या वाळवंटातील एका मोलकरणीपासून ते फॅशन जगतातील सर्वोच्च मॉडेलपर्यंतचा तिचा हा प्रवास अत्यंत स्वप्नवत आणि थक्क करणारा होता. परंतु, या यशाच्या शिखरावर असतानाच, एका मुलाखतीमध्ये तिने आपल्या आयुष्यातील एक असे भयानक सत्य जगासमोर मांडले, ज्याने संपूर्ण जग हादरून गेले. ती केवळ तिचीच वैयक्तिक व्यथा नव्हती, तर सोमालियामध्ये जन्माला येणाऱ्या लाखो निष्पाप मुलींची ती एक अमानुष आणि दर्दनाक कहाणी होती. वारिसच्या या धैर्यामुळे सोमालियात वर्षानुवर्षे चालत आलेल्या एका अत्यंत अनिष्ट आणि काळीज पिळवटून टाकणाऱ्या क्रूर प्रथेची माहिती पहिल्यांदाच जगासमोर आली. तिच्या या निर्भय खुलाशामुळे या प्रथेच्या उच्चाटनासाठी जागतिक पातळीवर एक मोठी चळवळ उभी राहिली. तिच्या या अतुलनीय कार्याची दखल घेत 'युनेस्को'ने तिला आपले विशेष सदिच्छा दूत बनवले. एका योद्ध्याप्रमाणे ती या अन्यायाविरुद्ध प्राणपणाने लढत राहिली आणि यशस्वीही झाली. आज ती केवळ फॅशन विश्वातील एक निवृत्त मॉडेल नाही, तर स्वतःचे आयुष्य समाजसेवेसाठी आणि स्त्रियांच्या हक्कांसाठी अर्पण केलेली एक जागतिक प्रेरणास्थान बनली आहे.

ही संपूर्ण कहाणी 'मरुभूमीतील मृदगंध' या पुस्तकात सविस्तरपणे वाचायला मिळते. वरील वृत्तांत हा केवळ या कथेचा सारांश आहे, परंतु प्रत्यक्ष पुस्तक वाचताना वारिसने सुरुवातीच्या काळात सोसलेले भयंकर अनुभव अक्षरशः अंगावर काटा आणतात. आज आपण जरी एका सुरक्षित वातावरणात जगत असलो, तरी जगाच्या पाठीवर आजही अनेक अमानुष प्रथा अस्तित्वात आहेत, ज्यांची आपल्याला साधी कल्पनाही नसते. जगभरातील स्त्रियांना सर्वत्र समानतेची आणि सन्मानाची वागणूक मिळत नाही आणि विविध भागांतील स्त्रियांची दुःखे काळीज पिळवटून टाकणारी आहेत, हे विदारक सत्य हे पुस्तक आपल्यासमोर उभे करते. या दुःखाविरुद्ध कोणीतरी ठामपणे उभे राहायला हवे आणि अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवायला हवा, हीच अत्यंत मोलाची शिकवण यातून मिळते.

हे पुस्तक वाचून भारावलेल्या मनःस्थितीत मी इंटरनेटवर वारिस डिअरी यांच्याबद्दल अधिक माहिती शोधली. तेव्हा मला समजले की तिने स्वतः 'डेझर्ट फ्लॉवर' या नावाने आपले मूळ आत्मचरित्र इंग्रजीत लिहिले आहे. विशेष म्हणजे, याच नावाचा एक चित्रपटही युट्युबवर मोफत उपलब्ध आहे, ज्यामध्ये तिचे हे प्रेरणादायी संपूर्ण जीवनचरित्र जिवंत झालेले पाहायला मिळते. एका अत्यंत कणखर, जिद्दी आणि कोणत्याही परिस्थितीत हार न मानणाऱ्या स्त्रीच्या संघर्षपूर्ण प्रवासाचे हे पुस्तक म्हणजे एक प्रेरणादायी उदाहरण आहे, असेच म्हणावे लागेल.

--- तुषार भ. कुटे 

#मराठी #पुस्तक #परीक्षण #चरित्र #आफ्रिका

 

'लास्ट टॉप खांदा': श्रमेश बेटकरचा रुपेरी पडद्यावरील एक हलकाफुलका रोमँटिक प्रवास

'महाराष्ट्राची हास्यजत्रा' या लोकप्रिय कार्यक्रमातून घराघरांत पोहोचलेला आणि आपल्या अफलातून टायमिंगने प्रेक्षकांना खळखळून हसवणारा श्रमेश बेटकर हा केवळ एक उत्तम अभिनेताच नाही, तर एक कसलेला लेखकही आहे. त्याच्या याच अष्टपैलू टॅलेंटची चुणूक दाखवणारा आणि त्यानेच लिहून मुख्य नायक म्हणून अभिनय केलेला 'लास्ट टॉप खांदा' हा त्याचा पहिलावहिला चित्रपट नुकताच पाहण्याचा योग आला.

श्रमेशला आजवर आपण हास्यजत्रेच्या मंचावर विविध विनोदी ढंगात आणि स्कीट्समध्ये पाहिले आहे. त्यामुळे त्याला अचानक एका चित्रपटाचा मुख्य नायक म्हणून रुपेरी पडद्यावर पाहताना सुरुवातीला थोडेसे जड जाते, हे नक्की. मात्र, काही वेळातच हा रोमँटिक कॉमेडी धाटणीचा चित्रपट प्रेक्षकांना एका वेगळ्याच विश्वात घेऊन जातो आणि एका नव्या अंगाने आपले निखळ मनोरंजन करतो. या चित्रपटाची कथा 'किरण आणि किरण' या दोन पात्रांभोवती गुंफलेली आहे. गंमत म्हणजे, यातील नायक आणि नायिका दोघांचेही नाव 'किरण' असेच आहे आणि ते दोघेही एकमेकांचे अत्यंत जवळचे मित्र (बेस्ट फ्रेंड्स) आहेत. कथानकाला खरी सुरुवात तेव्हा होते, जेव्हा नायिका किरणचे तिच्या जोडीदारासोबत ब्रेकअप होते. या भावनिक पडझडीनंतर ती आपला जिवलग मित्र असलेल्या नायक किरणची भेट घेते आणि एका खऱ्या मित्राप्रमाणे आपल्या मनातील सर्व गुंता, सर्व दुःख त्याच्यासमोर मनमोकळेपणाने व्यक्त करते.

या दोघांच्या संवादांतून आणि भेटीगाठींतून चित्रपटात अनेक हलकेफुलके आणि गमतीदार प्रसंग घडत जातात, जे कथेला हळूहळू पुढे घेऊन जातात. या संपूर्ण प्रवासात नायक किरणचे नायिकेवर असलेले एकतर्फी प्रेम चित्रपटात सातत्याने डोकावत राहते आणि एका वेगळ्याच भावनिक पातळीवर प्रेक्षकांना जोडून ठेवते. मात्र, मध्यंतरीच्या काळात कथेचा हा प्रवास काहीसा संथ गतीने पुढे सरकत आहे, असेही राहून राहून जाणवत राहते. तरीही, या दोघांच्या नात्यातील आणि भावनांचा हा गुंता नक्की सुटणार की नाही, या प्रश्नाचे उत्तर आपणही प्रेक्षक म्हणून पडद्यावर शोधू लागतो. अखेरीस या एकतर्फी प्रेमकहाणीचा शेवट गोड होतो की नाही, हे प्रत्यक्ष चित्रपट पाहिल्यावरच उलगडते.

चित्रपट म्हणून विचार केल्यास, श्रमेशचा मुख्य नायक आणि लेखक म्हणून हा पहिलाच प्रयत्न आहे. हा चित्रपट अतिशय दमदार आहे, असा दावा मी करणार नाही. परंतु, त्याच्यासारख्या एका गुणी आणि होतकरू कलाकाराला भविष्यात याहूनही अधिक चांगले आणि तगडे चित्रपट निश्चितच मिळायला हवेत, ही भावना चित्रपट पाहताना नक्कीच निर्माण होते. चित्रपटाची जमेची बाजू म्हणजे, याचे संपूर्ण चित्रीकरण कोकणातील नयनरम्य अशा भागांमध्ये झालेले आहे, जे डोळ्यांना खऱ्या अर्थाने सुखावणारे आहे. याशिवाय, चित्रपटातील अनेक प्रसंगांमध्ये 'हास्यजत्रे'तील त्याचे सहकारी कलाकार जसे की मंदार मांडवकर, प्रभाकर मोरे, प्रियांका हांडे आणि निखिल बने हे देखील अचानक डोकावताना दिसतात, ज्यामुळे चेहऱ्यावर नकळत हसू येते आणि चित्रपटाला एक वेगळीच रंगत मिळते.

एकंदरीत विचार करता हा चित्रपट चांगला झाला आहे. श्रमेशने या चित्रपटाच्या निमित्ताने रुपेरी पडद्यावर आपल्या अभिनयाचा आणि लेखनाचा 'श्रीगणेशा' नक्कीच चांगल्या प्रकारे केला आहे. त्याच्यात अजूनही प्रगती करण्यास आणि स्वतःला अधिक घासून पुसून लखलखीत करण्यास बराच वाव आहे. आगामी काळात तो आपल्या  लेखणीतून आणि सहजसुंदर अभिनयातून मराठी चित्रपटसृष्टीत याहूनही अधिक उत्तम कलाकृती नक्कीच सादर करेल, असा ठाम विश्वास हा चित्रपट पाहिल्यानंतर वाटतो.

(टीप: चित्रपट युट्युबवर उपलब्ध आहे.)

--- तुषार भ. कुटे 

#मराठी #चित्रपट #परीक्षण

 

जास्वंदीचा बहर

सुमारे दोन वर्षांपूर्वीची ही गोष्ट आहे. एका अभियांत्रिकी महाविद्यालयात व्याख्यानासाठी गेलो असताना, संयोजकांनी मला एका जास्वंदीचे रोपटे भेट म्हणून दिले होते. मी आजवर अनेक कार्यक्रमांमध्ये गेलो होतो आणि तिथे मला अशी अनेक रोपे मिळाली होती, परंतु त्या सगळ्यांमध्ये या जास्वंदीच्या रोपट्याची उंची आणि डौल सर्वात मोठा होता. घरी आणल्यावर पहिले दोन आठवडे त्या रोपट्याने छान तग धरला आणि त्यावर अतिशय सुंदर फुलेही फुलली. पण त्यानंतर मात्र या रोपट्याला जणू काही नजर लागली आणि हळूहळू फुले येणे पूर्णपणे बंद झाले.

रोपट्याची वाढ थांबली नव्हती, पण ती पूर्णपणे वेडीवाकडी होत होती. त्याला इकडून तिकडून फांद्या फुटत होत्या, नुसती पाने वाढत होती, पण फुलांचा मात्र कुठेही पत्ता नव्हता. अखेर वैतागून मीच एक दिवस कात्री घेतली आणि त्या अस्ताव्यस्त वाढलेल्या सर्व फांद्या छाटून टाकल्या. या छाटणीमुळे रोपाचा विस्तार मर्यादित झाला. काही दिवसांतच त्याला नवी पालवी फुटली, पानांची संख्या आणि गर्दीही वाढली, पण फुलांची संख्या काही केल्या वाढायला तयार नव्हती.

असे असले तरी, मी माझे प्रयत्न सोडले नाहीत. मध्यंतरीच्या या प्रदीर्घ काळामध्ये मी त्याला नित्यनेमाने वेगवेगळ्या प्रकारची खते घालत राहिलो. कधीही न विसरता रोज त्याला पाणी घालून त्याची तृषा शांत करणे, त्याच्या मुळांना जलाभिषेकाने सतत ओले आणि ताजे ठेवणे हा माझा नित्यक्रमच बनला होता. एवढेच नाही, तर दर पंधरा दिवसांनी त्याच्या मुळाशी असलेली माती उकरून तिची मशागत करण्याचे कामही मी निष्ठेने सुरू ठेवले होते. अनेक महिने उलटून गेले, पण फुलांचा पत्ता नव्हता. 

पण निसर्गाची किमया खरोखरच अगाध असते. अचानक एके दिवशी मी नेहमीप्रमाणे त्या रोपाला पाणी घालत होतो आणि माझी नजर त्याच्या फांद्यांवर पडली. ते दृश्य पाहून मला सुखद धक्काच बसला. त्या रोपाच्या चहुबाजूंनी पसरलेल्या फांद्यांवर एक दोन नव्हे, तर तब्बल ४३ लहानमोठ्या कळ्या लगडल्या होत्या! इतके महिने त्या झाडासाठी मी घेतलेली मेहनत आणि केलेली मशागत आज खऱ्या अर्थाने फळास, किंवा अचूक सांगायचे तर 'फुलास' आली होती.

गेल्या काही दिवसांपासूनचा माझा रोजचा सकाळचा वेळ आता आनंदात जातो. दररोज तीन ते चार कळ्या उमलून त्यांचे सुंदर फुलांत रूपांतर होते. गडद गुलाबी रंगाची ती टवटवीत फुले झाडावर वाऱ्याच्या झुळुकीसोबत डोलताना पाहणे, हा डोळ्यांचे पारणे फेडणारा अनुभव असतो. आता तर झाडाचा तो मूळ आकार आणि त्यावर फुलणाऱ्या या डौलदार फुलांची संख्या पाहता, झाडापेक्षा फुलेच जास्त झाली आहेत की काय, असा मोहक भास मला वारंवार होऊ लागतो. निसर्गाने मला माझ्या संयमाचे किती सुंदर बक्षीस दिले आहे, याचीच जाणीव ही डौलदार फुले मला रोज करून देतात.

--- तुषार भ. कुटे 

#बहर