कर्नाटकातील कणकगिरीत उपेक्षित राहिलेली शिवरायांच्या थोरल्या बंधूंची समाधी!

बदामीवरून हम्पीकडे जाणारा आमचा प्रवास सुरू होता. वाटेत अचानक दिशा बदलून आम्ही कर्नाटकातील 'कणकगिरी' या गावी पोहोचलो. यामागे एक खास उद्देश होता; छत्रपती शिवाजी महाराजांचे थोरले बंधू, शहाजीराजांचे ज्येष्ठ पुत्र पराक्रमी 'संभाजी महाराज' यांची समाधी याच गावात असल्याची माहिती आम्हाला मिळाली होती. गुगल मॅपच्या मदतीने आम्ही ती जागा शोधून काढली. पण तिथे पोहोचल्यावर जे दृश्य दिसले, ते मन सुन्न करणारे होते.
गावाबाहेर एका विस्तीर्ण, निर्जन मोकळ्या जागेत ही समाधी विदारक आणि उपेक्षित अवस्थेत उभी होती. तिची रचना एखाद्या मुस्लिम पद्धतीच्या दर्ग्यासारखी भासत होती. आजूबाजूला सामसूम होती. समाधीवर चुन्याचे काही ताजे तर काही जुने लेप लावल्याचे दिसत होते. समोरच दिवा लावण्यासाठी केलेली एक छोटी जागा होती, ज्यावरून कोणीतरी तिथे नियमितपणे नतमस्तक होत असावे, याची जाणीव झाली. पण दुर्दैवाने, या थोर योद्ध्याच्या समाधीचा इतिहास सांगणारा साधा एक फलकही तिथे नव्हता आणि माहिती देणारे आजूबाजूला कोणीही नव्हते.

या वास्तूविषयी कोणाला विचारावे, असा प्रश्न पडलेला असतानाच, थोड्या वेळाने एका दुचाकीवरून लुंगी नेसलेले एक गृहस्थ तिथे आले. फोनवर बोलत असलेले ते गृहस्थ आमची चुळबूळ पाहून आमच्याजवळ आले. त्यांनी अत्यंत हसतमुख चेहऱ्याने आणि नमस्कार करून आमचे स्वागत केले. आमची भाषा मराठी आणि त्यांची कन्नड; त्यामुळे संवादाचा मोठा प्रश्न उभा राहिला. पण खाणाखुणा आणि काही तुटक शब्दांच्या आधारे आमचा संवाद सुरू झाला. 'नागराज' असे त्यांचे नाव आणि तेच या आजूबाजूच्या विस्तीर्ण जागेचे मालक असल्याचे आम्हाला समजले. आम्ही थेट पुण्याहून, महाराजांच्या भूमीतून आलो आहोत, याचे त्यांना मोठे अप्रूप वाटले. त्यांनी आत्मीयतेने आमचा फोन नंबर लिहून घेतला.
भाषेच्या अडचणीमुळे फारशी माहिती मिळत नाही, हे पाहून आम्ही पुढच्या प्रवासाला निघण्याचा निर्णय घेतला. पण आम्ही गाडी सुरू करून दोन मिनिटेही झाली नसतील, तोच नागराज यांचा फोन आला. त्यांनी गावातील काही जाणकार मंडळींना मुद्दाम बोलावून घेतले होते. त्यांच्या या आपुलकीमुळे आम्ही तात्काळ गाडी पुन्हा मागे फिरवली.

तिथे पोहोचल्यावर नागराज यांनी बोलावलेल्या 'शरणप्पा सज्जन' या स्थानिक जाणकाराशी आमची भेट झाली. त्यांनी ही समाधी संभाजी महाराजांचीच असल्याच्या वृत्ताला ठाम दुजोरा दिला. मात्र, त्यांच्या बोलण्यातून एक खंतही जाणवली. "लहानपणापासून आम्ही ही समाधी याच अवस्थेत पाहत आलो आहोत, यात कोणताही बदल झालेला नाही," असे ते म्हणाले.
अधिक माहिती जाणून घेण्याच्या आमच्या इच्छेला अय्यानगौडा यांनी सविस्तर उत्तरे दिली. पूर्वी या समाधीवर एक सुंदर संरक्षक छप्पर होते, पण निजामाच्या काळात या वास्तूची मोठी नासधूस झाली. त्यानंतरच्या काळात ही वास्तू विविध स्थानिक आणि कायदेशीर वादांमध्ये अडकली. प्रकरण पोलीस दरबारी गेल्यामुळे समाधीच्या जीर्णोद्धाराचे काम कायमचे रखडले. काही वर्षांपूर्वी या समाधीच्या विकासासाठी मोठा निधी मंजूर झाला होता, पण लाल फितीच्या कारभारामुळे प्रत्यक्ष एकही वीट रचली गेली नाही.

स्थानिक गावकऱ्यांच्या मनात मात्र एक मोठी आशा आहे. जर या समाधीचा भव्य जीर्णोद्धार झाला, तर कणकगिरी गावाचे नाव भारताच्या नकाशावर मानाने झळकेल, असा त्यांना विश्वास आहे. यासाठी महाराष्ट्राच्या मुख्यमंत्र्यांनी पुढाकार घेऊन कर्नाटकच्या मुख्यमंत्र्यांकडे अधिकृत प्रस्ताव पाठवावा, तरच यावर वेगाने काम होऊ शकते, अशी त्यांची प्रामाणिक अपेक्षा आहे.
शिवकाळाचा विचार केल्यास, कणकगिरी हा त्याकाळी एक अत्यंत भक्कम आणि अभेद्य भुईकोट किल्ला होता. आजही गावात फिरताना या जुन्या तटबंदीचे जीर्ण अवशेष इतिहासाची साक्ष देत उभे असल्याचे पाहायला मिळते. आज मंदिरांचे गाव म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या कणकगिरीत इतिहासाच्या या खाणाखुणा मात्र काळाच्या पडद्याआड हरवत चालल्या आहेत.

छत्रपती शिवरायांच्या या थोरल्या बंधूंकडे आपल्या इतिहासाने कायमच काहीसे दुर्लक्ष केले, ही एक मोठी शोकांतिका आहे. इतिहासाचे भीष्माचार्य वासुदेव सीताराम बेंद्रे यांचा अपवाद वगळता, इतर कोणत्याही इतिहासकाराने या थोर योद्ध्याच्या आयुष्यावर सखोल संशोधन केले नाही. परिणामी, त्यांचा पराक्रम आणि इतिहास आजही बहुतांश मराठी जनांसाठी अपरिचितच राहिला आहे. कदाचित याच अज्ञानामुळे त्यांची समाधी आज अशी दुर्लक्षित अवस्थेत आहे.
नुकत्याच प्रदर्शित झालेल्या 'राजा शिवाजी' या रितेश देशमुख यांच्या चित्रपटामुळे शिवरायांचे थोरले बंधू किती कर्तृत्ववान होते, हा इतिहास प्रकर्षाने महाराष्ट्रासमोर येत आहे. यातून निश्चितच जनजागृती होईल. पण आता केवळ इतिहासाचे स्मरण करून चालणार नाही, तर या उपेक्षित स्मारकाच्या पुनर्बांधणीची नितांत आवश्यकता आहे.
यासाठी प्रबळ राजकीय इच्छाशक्तीची गरज आहे. कोणतेही भाषिक किंवा सीमावाद न आणता, प्रशासनाने योग्य ती पावले टाकली, तरच कर्नाटकातील या समाधीचा जीर्णोद्धार होऊ शकेल. हे कार्य पूर्णत्वास गेल्यास, भविष्यात हे स्मारक केवळ इतिहासाची साक्षच देणार नाही, तर येणाऱ्या प्रत्येक पिढीसाठी एक महान प्रेरणास्थान म्हणून दिमाखात उभे राहील!

--- तुषार भ. कुटे

#Marathi #ChhatrapatiShivaji #RajaShivaji #SambhajiMaharaj #ShivajiMaharaj #History #Kanakgiri #Karnatak #Maratha

 

महाराष्ट्रातील शिलालेखांची वैभवशाली परंपरा: इतिहासाचे बोलके पाषाण

मानवी संस्कृतीच्या आणि विशेषतः राजकीय तसेच सामाजिक इतिहासाच्या पुनर्निर्मितीमध्ये भौतिक साधनांचे महत्त्व अनन्यसाधारण असते. या भौतिक साधनांमध्ये 'शिलालेख' हे सर्वात विश्वासार्ह, अस्सल आणि कालजयी साधन मानले जाते. शिलालेख म्हणजे दगडावर, कातळावर, मंदिरांच्या भिंतींवर किंवा गुहांमध्ये कोरलेला लिखित मजकूर. प्राचीन काळी कागद किंवा भूर्जपत्रांसारखी साधने मोठ्या प्रमाणावर उपलब्ध नव्हती आणि असली तरी ती निसर्गाच्या आघाताने किंवा कीटकांच्या प्रादुर्भावाने काळाच्या ओघात सहज नष्ट होऊ शकत होती. परंतु अत्यंत कठीण पाषाणावर कोरलेली ही अक्षरे हजारो वर्षे ऊन, वारा, पावसाचा मारा सहन करूनही आपला इतिहास अत्यंत प्रामाणिकपणे पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचवतात. महाराष्ट्राच्या भौगोलिक रचनेचा विचार केला, तर संपूर्ण राज्याला सह्याद्रीच्या पर्वतरांगांचे आणि काळ्याकभिन्न बेसॉल्ट खडकाचे एक प्रचंड मोठे नैसर्गिक वरदान लाभले आहे. याच नैसर्गिक देणगीमुळे प्राचीन काळापासून महाराष्ट्रात डोंगर कोरून लेणी आणि मंदिरे निर्माण करण्याची एक भव्य परंपरा उभी राहिली, आणि या वास्तूंच्या निर्मितीसोबतच महाराष्ट्रात शिलालेखांची एक अत्यंत वैभवशाली आणि अखंड परंपरा सुरू झाली.

मौर्य काळ आणि लिपीचा उगम

महाराष्ट्रातील शिलालेखांच्या परंपरेची खऱ्या अर्थाने सुरुवात मौर्य सम्राट अशोकाच्या काळापासून झाल्याचे दिसून येते. भारताच्या प्राचीन इतिहासात शिलालेखांद्वारे जनतेशी संवाद साधण्याची संकल्पना सम्राट अशोकाने अत्यंत प्रभावीपणे राबवली. ठाणे जिल्ह्याजवळील 'सोपारा' (प्राचीन शूर्पारक) येथे सापडलेला अशोकाचा शिलालेख हा महाराष्ट्रातील सर्वात जुन्या शिलालेखांपैकी एक मानला जातो. या काळामध्ये शिलालेखांसाठी प्रामुख्याने प्राचीन 'ब्राह्मी' लिपी आणि 'प्राकृत' भाषेचा वापर केला गेला. हीच ब्राह्मी लिपी पुढे भारतातील अनेक आधुनिक लिपींची जननी ठरली. सोपाऱ्यासारख्या आंतरराष्ट्रीय बंदर असलेल्या ठिकाणी शिलालेख कोरण्यामागे मौर्य साम्राज्याचा प्रशासकीय आणि धार्मिक संदेश व्यापारी वर्गापर्यंत पोहोचवण्याचा मुख्य उद्देश होता.

सातवाहन काळ: शिलालेखांचा सुवर्णकाळ

मौर्यानंतर महाराष्ट्राच्या इतिहासातील सर्वात देदीप्यमान कालखंड म्हणजे 'सातवाहन' साम्राज्याचा काळ होय. सातवाहनांच्या काळातच महाराष्ट्रातील शिलालेखांच्या परंपरेने खऱ्या अर्थाने एक सुवर्णकाळ अनुभवला. पुणे जिल्ह्यातील जुन्नर परिसरातील 'नाणेघाट' येथे असलेला राणी नागनिकेचा शिलालेख हा प्राचीन भारताच्या इतिहासातील एक मैलाचा दगड आहे. या प्रदीर्घ शिलालेखात सातवाहन राजांच्या वंशावळीची, त्यांनी केलेल्या अश्वमेध आणि राजसूय यज्ञांची, आणि त्यांनी दिलेल्या भरघोस दानाची सविस्तर माहिती कोरलेली आहे. विशेष म्हणजे प्राचीन भारतीय संख्याचिन्हांचा (अंकांचा) सर्वात जुना पुरावा याच नाणेघाटाच्या शिलालेखात पाहायला मिळतो.
सातवाहन काळातील दुसरा अत्यंत महत्त्वाचा शिलालेख म्हणजे नाशिकच्या पांडवलेण्यांमधील राजमाता गौतमी बलश्री हिची 'नाशिक प्रशस्ती'. आपला पुत्र आणि महान सातवाहन सम्राट गौतमीपुत्र सातकर्णी याच्या अफाट शौर्याचे, त्याच्या साम्राज्याच्या विस्ताराचे आणि त्याने शकांवर मिळवलेल्या विजयाचे अत्यंत ओजस्वी वर्णन या शिलालेखात केलेले आहे. 'त्रिसमुद्रतोयपीतवाहन' अशा शब्दांत गौतमीपुत्राचा गौरव याच ठिकाणी कोरलेला आहे. याव्यतिरिक्त कार्ला, भाजे, कान्हेरी आणि जुन्नर येथील गुहांमध्ये शेकडो छोटे-मोठे शिलालेख आढळतात. या शिलालेखांचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे, हे लेख केवळ राजांनीच कोरलेले नाहीत, तर तत्कालीन सामान्य जनता, व्यापारी श्रेणी, सुतार, लोहार, शेतकरी आणि भिक्खू यांनीही दिलेले दान या दगडांवर अत्यंत कृतज्ञतेने कोरून ठेवले आहे. यावरून तत्कालीन समाजातील आर्थिक सुबत्ता आणि सामान्य माणसाचे सामाजिक योगदान स्पष्ट होते.

वाकाटक, चालुक्य आणि राष्ट्रकूट काळ

सातवाहनांच्या अस्तानंतर महाराष्ट्रात वाकाटक आणि चालुक्य राजवटींचा उदय झाला. वाकाटक काळात अजिंठा येथील गुहांची निर्मिती मोठ्या प्रमाणावर झाली. अजिंठ्याच्या १६ व्या आणि १७ व्या गुहेमध्ये असलेले शिलालेख हे वाकाटक राजा हरिषेण आणि त्याचे मंत्री यांच्या कलासक्तीची साक्ष देतात. या काळातील शिलालेखांमध्ये प्राकृत भाषेची जागा हळूहळू 'संस्कृत' भाषेने घेण्यास सुरुवात केल्याचे दिसून येते. तसेच ब्राह्मी लिपीचे वळण बदलून तिला 'पेटीच्या आकाराची ब्राह्मी' असे स्वरूप प्राप्त झाले.
चालुक्य आणि राष्ट्रकूट काळात देवनागरी आणि कन्नड लिपीचा प्रभाव महाराष्ट्रातील शिलालेखांवर दिसू लागतो. वेरूळ येथील जगप्रसिद्ध कैलास लेण्यात असलेले राष्ट्रकूट राजा दंतिदुर्ग आणि कृष्ण (पहिला) यांचे शिलालेख हे तत्कालीन राजकीय विजयांचे आणि अप्रतिम वास्तुकलेचे बोलके पुरावे आहेत. या काळात दगडावरील शिलालेखांसोबतच तांब्याच्या पत्र्यांवर कोरले जाणारे 'ताम्रपट' देखील शासनाज्ञा देण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर वापरात येऊ लागले, परंतु मंदिरांवर आणि सार्वजनिक ठिकाणी कोरल्या जाणाऱ्या शिलालेखांचे महत्त्व कधीही कमी झाले नाही. कोकणातील शिलाहार राजांचे शिलालेखही या काळातील व्यापार आणि प्रशासनाची उत्तम माहिती देतात.

यादव काळ आणि मायमराठीचा उदय

महाराष्ट्राच्या शिलालेखांच्या परंपरेतील आणखी एक अत्यंत क्रांतिकारी टप्पा म्हणजे यादव काळ होय. या काळात शिलालेखांमधून संस्कृत आणि प्राकृत भाषेऐवजी सर्वसामान्यांची मातृभाषा असलेल्या 'मराठी' भाषेचा वापर अधिकृतपणे आणि मोठ्या अभिमानाने सुरू झाला. रायगड जिल्ह्यातील 'अक्षी' येथे सापडलेला इसवी सन १०१२ चा शिलालेख हा मराठी भाषेतील आद्य शिलालेखांपैकी एक मानला जातो. यानंतर कर्नाटक येथील श्रवणबेळगोळ येथील गोमटेश्वराच्या मूर्तीखाली कोरलेले 'श्रीचावुण्डराये करवियले' हे मराठी वाक्यही भाषिक इतिहासात अत्यंत मोलाचे आहे.
यादव काळात पंढरपूर येथे कोरलेला 'चौऱ्यांशीचा शिलालेख' हा वारकरी संप्रदायाच्या आणि विठ्ठल भक्तीच्या इतिहासातील एक अत्यंत महत्त्वाचा दस्तऐवज आहे. या शिलालेखात विठ्ठल मंदिराच्या जीर्णोद्धारासाठी ज्या ८४ भक्तांनी आर्थिक दान दिले, त्यांची नावे अत्यंत सुबकपणे कोरलेली आहेत. बीड जिल्ह्यातील आंबेजोगाई येथे असलेले खोलेश्वराचे शिलालेख हे देखील यादवकालीन प्रगल्भ मराठी भाषेचे, लष्करी मोहिमांचे आणि राजकीय इतिहासाचे उत्तम उदाहरण आहेत.

शिवकाळ ते पेशवेकाळ

छत्रपती शिवाजी महाराजांनी जेव्हा हिंदवी स्वराज्याची स्थापना केली, तेव्हा प्रशासकीय कामकाजासाठी कागदपत्रांचा, पत्रांचा आणि आज्ञापत्रांचा वापर मोठ्या प्रमाणावर सुरू झाला होता. तरीही, शिलालेखांची परंपरा पूर्णपणे थांबली नाही. गड-किल्ल्यांच्या निर्मितीच्या वेळी आणि मंदिरांच्या जीर्णोद्धाराच्या वेळी दगडावर लेख कोरण्याची प्रथा सुरूच राहिली. सिंधुदुर्ग किल्ल्याच्या बांधकामावेळी उभारलेला शिलालेख किंवा अनेक किल्ल्यांवर आढळणारे मारुतीच्या मूर्तीजवळील लेख हे शिवकालीन बांधकामाची सविस्तर माहिती देतात. या काळात प्रामुख्याने देवनागरी आणि मोडी लिपीचा वापर शिलालेखांसाठी केला गेला. पेशवे काळातही बारवा (पायऱ्यांच्या विहिरी), समाधी स्थळे, मंदिरे आणि नद्यांचे घाट बांधल्यानंतर तिथे संबंधितांच्या नावाचे आणि तारखेचे शिलालेख कोरण्याची पद्धत कायम होती.

महाराष्ट्रातील शिलालेखांची ही परंपरा म्हणजे केवळ जुन्या दगडांचा संग्रह नसून, तो दोन हजार वर्षांच्या राजकीय, सामाजिक, आर्थिक आणि भाषिक उत्क्रांतीचा सलग आणि जिवंत आलेख आहे. मौर्य, सातवाहन, वाकाटक, चालुक्य, राष्ट्रकूट, शिलाहार, यादव ते थेट मराठा साम्राज्यापर्यंतच्या प्रत्येक कालखंडाने सह्याद्रीच्या या काळ्या पाषाणावर आपला ठसा उमटवला आहे. महामहोपाध्याय डॉ. वासुदेव विष्णू मिराशी, डॉ. शोभना गोखले, डॉ. स. ग. तुळपुळे यांसारख्या अनेक थोर अभ्यासकांनी आपले संपूर्ण आयुष्य या शिलालेखांचे वाचन आणि संशोधन करण्यासाठी वेचले, ज्यामुळे आज आपल्याला आपला हा गौरवशाली इतिहास अत्यंत पुराव्यानिशी वाचता येत आहे.

आजच्या काळात निसर्गाचा आघात, प्रदूषण आणि मानवी हस्तक्षेपांमुळे यातील अनेक शिलालेख धोक्यात आले आहेत. ऐतिहासिक स्थळांवर विद्रूपीकरण करण्याच्या प्रवृत्तीमुळे अनेक प्राचीन लेख नष्ट होण्याच्या मार्गावर आहेत. या अत्यंत दुर्मिळ आणि ऐतिहासिक पाषाणांचे संवर्धन करणे, हे आता प्रत्येक नागरिकाचे आणि प्रशासनाचे आद्य कर्तव्य आहे. हे शिलालेख म्हणजे आपल्या पूर्वजांनी अत्यंत कष्टातून आपल्यासाठी राखून ठेवलेला अमूल्य ठेवा आहे, ज्याची जपणूक करणे हेच खऱ्या अर्थाने इतिहासाचे संवर्धन ठरेल.

संदर्भ ग्रंथ:

१. मिराशी, वा. वि., 'सातवाहन आणि पश्चिमी क्षत्रप यांचा इतिहास आणि कोरीव लेख', महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ.
२. मिराशी, वा. वि., 'शिलालेख आणि ताम्रपट', विदर्भ संशोधन मंडळ, नागपूर.
३. गोखले, शोभना, 'पुराभिलेखविद्या', कॉन्टिनेन्टल प्रकाशन, पुणे.
४. तुळपुळे, शं. गो., 'प्राचीन मराठी कोरीव लेख', पुणे विद्यापीठ प्रकाशन.
५. ढवळीकर, म. के., 'महाराष्ट्राची कुळकथा', राजहंस प्रकाशन.
६. मोरवंचीकर, रा. श्री., 'सातवाहनकालीन महाराष्ट्र', प्रतिमा प्रकाशन.

गाथासप्तशती: शृंगार, मानवी भावनांची गुंतागुंत आणि साहित्यातील एक अद्वितीय प्रयोग (बगग ३/३)

डॉ. रामचंद्र गोविंद चोथे आणि प्रा. शशांक रामचंद्र चोथे यांनी अत्यंत प्रासादिक भाषेत अनुवादित केलेल्या आणि 'नंदिनी पब्लिशिंग हाऊस'ने प्रकाशित केलेल्या 'रसिक महाराष्ट्र' या पुस्तकावर आधारित लेखमालेच्या या तिसऱ्या आणि अंतिम भागात आपण 'गाथासप्तशती' मधील एक अत्यंत नाजूक पण तितकाच महत्त्वाचा पैलू पाहणार आहोत. तो पैलू म्हणजे या काव्यात आलेला 'शृंगार' आणि मानवी नातेसंबंधांची गुंतागुंत. 

गाथासप्तशती हा केवळ इतिहासाचा अभ्यास करण्यासाठी निर्माण झालेला ग्रंथ नाही, तर तो मानवी भावनांचा एक अथांग आणि मुक्त आविष्कार आहे. जेव्हा आपण कोणत्याही प्राचीन साहित्याचा विचार करतो, तेव्हा आपल्या डोळ्यासमोर प्रामुख्याने धार्मिक ग्रंथ, तत्त्वज्ञान किंवा राजांच्या स्तुतीवर आधारित पोवाडे येतात. परंतु दोन हजार वर्षांपूर्वीच्या महाराष्ट्रात सातवाहन राजा हाल याने संकलित केलेला हा ग्रंथ तत्कालीन समाजाच्या अत्यंत खाजगी, भावनिक आणि शृंगारिक भावविश्वात आपल्याला घेऊन जातो.  सातवाहनांच्या काळात समाज अत्यंत प्रगत आणि सुखी होता. एखादे साम्राज्य सुस्थापित होऊन तिथे शांतता व समृद्धी नांदू लागली की, अशा वेळेस अनेक कलांना उत्तेजन मिळते. दैनंदिन जीवन अत्यंत सुखी व समाधानी होते आणि अशा परिस्थितीत शृंगारिक वाङ्मय न स्फुरते तर नवल. त्यामुळेच गाथासप्तशतीमधील अनेक गाथांत शृंगार आलेला आहे, तर काहीत सूचित शृंगार आहे. हा शृंगार अत्यंत तरल, नैसर्गिक आणि मानवी मर्यादांना साजेसा आहे. यामध्ये कृत्रिमता किंवा बडेजाव नाही, तर ग्रामीण जीवनातील सहजता आहे. प्रियकर आणि प्रेयसी यांच्यातील चोरट्या भेटी, विरह, रूसवा-फुगवा, आणि मिलनाची ओढ यांचे अत्यंत जिवंत चित्रण या गाथांमध्ये पाहायला मिळते.  

काही वाचकांना कदाचित यातील काही गाथांमधील वर्णन थोडे खटकू शकते. परंतु, कोणताही ऐतिहासिक ग्रंथ वाचताना आपण त्याकडे आजच्या आधुनिक मूल्यांच्या चष्म्यातून न पाहता, त्या काळातील सामाजिक चौकटीतून पाहिले पाहिजे. समाज शास्त्रज्ञांच्या मतानुसार पूर्वीपासून चालत आलेले नियोग पद्धतीचे अवशेष सातवाहन काळात अस्तित्वात होते आणि अशा प्रकारच्या संबंधांनादेखील तेव्हा समाज मान्यता होती. त्यामुळे या ग्रंथाकडे कोणत्याही पूर्वग्रहदूषीत व संकुचित दृष्टीकोनातून न पाहता, समग्र आणि प्रगल्भ दृष्टीने पाहण्याची नितांत आवश्यकता आहे. या गाथांमध्ये ग्रामीण कवींनी जे चितारले आहे, ते तत्कालीन समाजाचे वास्तव आहे. त्यात त्यांनी समाजाचे उणे-दुणे झाकण्याचा किंवा केवळ आदर्शाचे चित्र रंगवण्याचा कोणताही खोटा प्रयत्न केलेला नाही.  

या ग्रंथाचे आणखी एक मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे यामध्ये मानवी भावनांचा अत्यंत सूक्ष्म अभ्यास दिसून येतो. प्रेमात असलेली व्याकुळता, प्रिय व्यक्तीचा विरह, मत्सरापोटी येणारा राग आणि क्षमा या सर्व भावना कवींनी अत्यंत प्रभावीपणे मांडल्या आहेत. गाथांमधून प्रेम, दुःख, हर्ष, विरह या भावना यथार्थपणे चित्रीत झाल्या आहेत. पत्नी प्रवासाला गेलेल्या पतीची वाट पाहत असताना तिचे होणारे हाल, तिची कृश झालेली काया आणि तिचे मनोविश्व यांचे चित्रण अत्यंत हृदयस्पर्शी आहे. त्याचप्रमाणे, प्रियकरावर रागवणारी पण तो समोर येताच राग विसरून जाणारी प्रेयसी, किंवा चतुर दूतीच्या माध्यमातून आपला निरोप पाठवणारी स्त्री, या सर्व पात्रांमधून मानवी मनाची गुंतागुंत स्पष्ट होते. या गाथांमध्ये केवळ शब्दांचा खेळ नाही, तर मानवी मानसिकतेचे आणि विशेषतः स्त्री मनाचे अचूक आकलन आहे.  साहित्यातील एक अद्वितीय प्रयोग म्हणून गाथासप्तशतीकडे पाहिले पाहिजे. या ग्रंथाने नंतरच्या काळात आलेल्या अनेक श्रेष्ठ भारतीय कलाकृतींना मोठी प्रेरणा दिली आहे. 

गाथासप्तशतीनंतर पुढे कित्येक शतकांमध्ये भारतातल्या प्राकृत व संस्कृतातील अनेक मान्यवर कवींनी आपापल्या श्रेष्ठ कलाकृतींमध्ये गाथासप्तशतीचे अनुकरण केलेले आहे. हा ग्रंथ अद्वितीय मानला गेला पाहिजे कारण दुसऱ्या कोणत्याही ग्रंथाचे गाथासप्तशती इतके अनुकरण आजवर झालेले नाही. यावरून या ग्रंथाची उंची आणि त्याचा प्रभाव लक्षात येतो. डॉ. रामचंद्र चोथे आणि प्रा. शशांक चोथे यांनी हा ग्रंथ अनुवादित करून मराठी साहित्य विश्वावर एक मोठे ऋण ठेवले आहे. त्यांनी अतिशय काळजीपूर्वक आणि प्रामाणिक प्रयत्न करून, सहज, सुंदर, सोप्या व ओघवत्या भाषेत मराठी रसिकांना समजेल रुचेल अशा पद्धतीने हे काव्य रुपांतरीत केले आहे.  'रसिक महाराष्ट्र' हे पुस्तक वाचताना आपल्याला जाणवते की दोन हजार वर्षांपूर्वीचा तो महाराष्ट्र आजही आपल्यात जिवंत आहे. तो शेतकरी, ती वाट पाहणारी पत्नी, तो प्रेमळ निसर्ग हे सर्व काही आजही आपल्या अवतीभवती अस्तित्वात आहे. या गाथा महाराष्ट्री, मरहट्टी, मऱ्हाटी, मराठी भाषेत असल्यामुळे महाराष्ट्रातील प्रत्येक मराठी माणसाने याचा सार्थ अभिमान बाळगावयास हवा. हा ग्रंथ केवळ आपल्या भाषेचा जुना पुरावा नाही, तर तो आपल्या सांस्कृतिक, सामाजिक आणि भावनिक जडणघडणीचा एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि अविभाज्य भाग आहे. नंदिनी पब्लिशिंग हाऊस आणि या दोन्ही अनुवादकांनी या अमूल्य ठेव्याला पुन्हा एकदा नव्याने प्रकाशात आणले आहे. त्यामुळे या महान आणि रसाळ ग्रंथाचे वाचन करणे हे प्रत्येक मराठी माणसाचे, साहित्याच्या विद्यार्थ्याचे आणि इतिहासप्रेमीचे आद्य कर्तव्यच ठरते.  

संदर्भ: रसिक महाराष्ट्र, डॉ. रामचंद्र गोविंद चोथे आणि प्रा. शशांक रामचंद्र चोथे, नंदिनी पब्लिशिंग हाऊस

सॉफ्टवेअर डेव्हलपर्स आता बनत आहेत 'एआय कोड रिव्ह्यूअर्स'

एकेकाळी 'सी', 'सी++' किंवा 'जावा' सारख्या भाषांमध्ये एखादा छोटासा प्रोग्राम लिहिण्यासाठी तासनतास डोके चालवावे लागायचे. स्क्रीनवर एका विशिष्ट रंगाच्या फॉन्टमध्ये ओळींमागून ओळी टाईप करणे, एखाद्या छोट्याशा 'सेमीकोलन' मुळे येणाऱ्या एरर्स शोधण्यासाठी रात्र-रात्र जागणे, हे प्रत्येक सॉफ्टवेअर इंजिनिअरच्या आयुष्यातील अविभाज्य आणि अभिमानास्पद भाग होते. परंतु, आता काळ वेगाने बदलला आहे आणि या बदलाचे मुख्य कारण म्हणजे 'कृत्रिम बुद्धिमत्ता' किंवा आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स. सध्या संपूर्ण जगभरात आणि विशेषतः सॉफ्टवेअर उद्योगात एक अत्यंत मोठी आणि मूलभूत स्वरूपाची क्रांती घडत आहे. 'कम्प्युटर वीकली'  या प्रतिष्ठित तंत्रज्ञान विषयक मासिकाने नुकत्याच प्रकाशित केलेल्या एका अत्यंत महत्त्वाच्या अहवालानुसार, सॉफ्टवेअर डेव्हलपर्सची मूळ भूमिका आता वेगाने बदलत असून ते आता 'कोड रायटर्स' न राहता अधिकाधिक 'एआय कोड रिव्ह्यूअर्स' बनत आहेत. हा बदल केवळ एका कामापुरता मर्यादित नसून तो संपूर्ण आयटी क्षेत्राची पायाभूत रचनाच बदलून टाकणारा आहे.

आजच्या घडीला कोणत्याही मोठ्या आयटी कंपनीत प्रवेश केला, तर तिथे पूर्वीसारखे चित्र दिसत नाही. चॅटजीपीटी, गिटहब कोपायलट, गुगलचे जेमिनी आणि इतर अनेक प्रगत लार्ज लँग्वेज मॉडेल्स आता थेट सॉफ्टवेअर डेव्हलपमेंटच्या प्रक्रियेत सामील झाले आहेत. पूर्वी एखादे नवीन सॉफ्टवेअर किंवा ॲप्लिकेशन बनवायचे असल्यास त्याचे मूलभूत कोडिंग करण्यासाठी अनेक दिवस किंवा आठवडे लागायचे. आता मात्र, एखाद्या प्रगत एआय टूलला आपण काय बनवायचे आहे याची केवळ एक योग्य 'प्रॉम्प्ट' किंवा सूचना दिल्यास, काही सेकंदांतच हजारो ओळींचा कोड लिहून तयार होतो. यामुळे साहजिकच सॉफ्टवेअर डेव्हलपमेंटचा वेग अनेक पटींनी वाढला आहे.

परंतु, या वेगासोबतच डेव्हलपरच्या कामाचे स्वरूप पूर्णपणे बदलले आहे. आता डेव्हलपरचे मुख्य काम स्वतः शून्यापासून कोड लिहिणे हे राहिलेले नाही. त्याऐवजी, एआयने जो कोड काही सेकंदात लिहून दिला आहे, तो वाचणे, समजून घेणे, त्यात काही तांत्रिक त्रुटी आहेत का हे शोधणे आणि तो कोड कंपनीच्या सुरक्षिततेच्या निकषांवर खरा उतरतो की नाही, याची खात्री करणे हे बनले आहे. एका साध्या आणि दैनंदिन व्यवहारातील उदाहरणाने सांगायचे तर, आता सॉफ्टवेअर डेव्हलपर हा एक लेखक राहिला नसून तो एका 'संपादकाची' भूमिका पार पाडत आहे. लेखकाने (म्हणजेच एआयने) लिहिलेला मसुदा तपासायचा आणि त्यात आवश्यक ते बदल करून तो अंतिम छपाईसाठी पाठवायचा, अशी ही संपूर्ण प्रक्रिया बनली आहे. आपण जेव्हा 'एजंटिक एआय'चा वापर करून मोठे प्रकल्प राबवतो, तेव्हा हे एआय एजंट्स स्वतःहून निर्णय घेतात आणि कोड लिहितात. तिथे मानवी इंजिनिअरची भूमिका केवळ त्या प्रक्रियेवर नियंत्रण ठेवण्याची आणि दिशा दाखवण्याची असते.

सामान्य माणसाला कदाचित असे वाटेल की, जर कोड लिहिण्याचे अवघड काम यंत्रच करत असेल, तर आता डेव्हलपरचे काम खूप सोपे झाले आहे. पण वास्तव याच्या अगदी उलट आणि अत्यंत गुंतागुंतीचे आहे. सॉफ्टवेअर विश्वातील एक अत्यंत जुना आणि महत्त्वाचा नियम आहे: "तुमचा स्वतःचा कोड वाचण्यापेक्षा दुसऱ्याने लिहिलेला कोड वाचणे आणि समजून घेणे हे नेहमीच सर्वात कठीण काम असते." आता विचार करा, जर तो दुसरा 'लेखक' एक मशीन असेल, तर ते काम किती क्लिष्ट होऊ शकते! एआय मॉडेल्स जे कोडिंग करतात, ते अनेकदा अत्यंत अचूक आणि हुशार वाटते, पण ते मशीन 'संदर्भ' किंवा व्यवसायाचे मूळ लॉजिक  पूर्णपणे समजून घेऊ शकत नाही.

अनेकदा एआयने दिलेला कोड पहिल्या झटक्यात बरोबर वाटतो आणि तो 'रन' देखील होतो. पण जेव्हा तो कोड मोठ्या सिस्टीमचा भाग बनतो किंवा हजारो युजर्स तो एकाच वेळी वापरू लागतात, तेव्हा त्यातील त्रुटी आणि सुरक्षा विषयक धोके समोर येतात. एआय कधीकधी जुन्या पद्धतीचे किंवा 'डेप्रिकेटेड' लायब्ररी वापरू शकते. अशा वेळी जर डेव्हलपरने केवळ डोळे झाकून तो कोड स्वीकारला आणि सिस्टीममध्ये 'मर्ज' केला, तर भविष्यात कंपनीचे मोठे आर्थिक आणि तांत्रिक नुकसान होऊ शकते. त्यामुळे, आजच्या 'एआय कोड रिव्ह्यूअर'ला पूर्वीच्या कोडरपेक्षा अनेक पटींनी जास्त हुशार, सतर्क आणि अनुभवी असणे गरजेचे आहे. त्याला केवळ 'सिंटॅक्स' माहीत असून चालत नाही, तर त्याला संपूर्ण 'सिस्टीम आर्किटेक्चर' आणि सायबर सुरक्षेचे सखोल ज्ञान असणे अनिवार्य झाले आहे.

या नवीन पद्धतीमुळे आयटी कंपन्यांना आता एका नव्या आणि अत्यंत भयंकर समस्येला तोंड द्यावे लागत आहे, ज्याला तांत्रिक भाषेत 'टेक्निकल डेट'  किंवा तांत्रिक कर्ज असे म्हटले जाते. जेव्हा तुम्ही एखादे काम घाईघाईने आणि शॉर्टकट वापरून पूर्ण करता, तेव्हा भविष्यात तेच काम सुधारण्यासाठी तुम्हाला जास्त वेळ आणि पैसा खर्च करावा लागतो. एआयच्या मदतीने कंपन्या अत्यंत वेगाने सॉफ्टवेअर बनवत आहेत, पण जर त्यामागे सक्षम 'ह्युमन-इन-द-लूप' (Human-in-the-loop) म्हणजेच मानवी पर्यवेक्षण नसेल, तर कोडचा दर्जा अत्यंत वेगाने घसरतो. एआय अनेकदा 'स्पॅगेटी कोड' म्हणजेच अत्यंत विस्कळीत आणि समजायला कठीण असा कोड तयार करू शकते.

याशिवाय, 'हॅल्युसिनेशन्स' म्हणजेच एआयने अत्यंत आत्मविश्वासाने चुकीची माहिती किंवा चुकीचा कोड देण्याची प्रवृत्ती, हा एक अत्यंत चिंतेचा विषय आहे. जर एखाद्या डेव्हलपरने केवळ आळसामुळे किंवा अज्ञानामुळे एआयने दिलेला असा चुकीचा कोड सिस्टीममध्ये जाऊ दिला, तर त्यामुळे ग्राहकांचा डेटा लीक होऊ शकतो किंवा संपूर्ण सर्व्हर क्रॅश होऊ शकतो. म्हणूनच, आजकाल आयटी कंपन्यांमध्ये कर्मचाऱ्यांच्या कामगिरीचे मूल्यमापन करताना 'तुम्ही किती ओळींचा कोड लिहिला?' यापेक्षा 'तुम्ही किती कोडचे यशस्वीपणे आणि अचूकपणे पुनरावलोकन केले?' याला अधिक महत्त्व दिले जात आहे.

या सर्व घडामोडींचा सर्वात मोठा परिणाम आपल्या शैक्षणिक व्यवस्थेवर आणि विशेषतः इंजिनिअरिंगच्या विद्यार्थ्यांवर होणार आहे. केवळ ठराविक प्रोग्रामिंग भाषा शिकवणे आणि साधे लॉजिक तयार करायला लावणे, हे आता भविष्यात नोकरी मिळवण्यासाठी किंवा टिकवण्यासाठी पुरेसे ठरणार नाही. विद्यार्थ्यांना आता 'क्रिटिकल थिंकिंग' म्हणजेच टीकात्मक विचार करायला शिकवणे गरजेचे आहे. एखादा तयार कोड दिला, तर त्यात नक्की काय त्रुटी आहेत, तो अधिक चांगल्या पद्धतीने कसा लिहिता येईल आणि तो सुरक्षित कसा करता येईल, याचे थेट प्रशिक्षण विद्यार्थ्यांना मिळायला हवे.

नवीन तंत्रज्ञानाशी जुळवून घेणे हे भारतीय आयटी क्षेत्रासाठी नेहमीच एक आव्हान आणि संधी राहिले आहे. पुण्यासारख्या आणि देशातील इतर आयटी हबमधील शैक्षणिक संस्था आणि प्रशिक्षण केंद्रांनी आता आपला अभ्यासक्रम वेगाने अद्ययावत करणे गरजेचे आहे. भविष्यातील सॉफ्टवेअर इंजिनिअर हा केवळ एक 'मजूर' नसेल जो केवळ कोडचे विटांवर विटा रचत बसेल, तर तो एक 'आर्किटेक्ट' असेल जो एआयने आणलेल्या विटा तपासून एका अत्यंत सुंदर आणि मजबूत इमारतीची निर्मिती करेल. 'कॉम्प्युटर वीकली'चा हा अहवाल आपल्या सर्वांसाठी एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि वेळेवर दिलेला धोक्याचा इशारा आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता आपला रोजगार हिरावून घेईल या निराधार भीतीपोटी वेळ वाया घालवण्यापेक्षा, आपण सर्वांनी स्वतःला या एआयच्या नव्या आणि वेगाने धावणाऱ्या रेल्वेचे 'चालक' बनवण्यासाठी सज्ज करणे, हाच या तंत्रज्ञान क्रांतीतील यशस्वी होण्याचा आणि प्रगतीचा एकमेव मार्ग आहे.

--- तुषार भ. कुटे 

#ArtificialIntelligence #Marathi 

एआयमुळे इन्फोसिस, टीसीएसच्या शेअर्समध्ये सलग तिसऱ्या सत्रात दिवशी घसरण सुरूच!

माहिती तंत्रज्ञान आणि सॉफ्टवेअर क्षेत्राचा गेल्या दोन दशकांचा इतिहास अत्यंत बारकाईने पाहिला, तर लक्षात येते की या भागाने भारताच्या अर्थव्यवस्थेला आणि रोजगार निर्मितीला एक प्रचंड मोठी गती दिली आहे. पुणे, बंगळुरू किंवा हैदराबादसारख्या शहरांमधून सुरू झालेला आणि विकसित झालेला हा तंत्रज्ञानाचा प्रवास आज जागतिक पातळीवर एक पूर्णपणे वेगळा आणि अभूतपूर्व असा टप्पा गाठत आहे. सॉफ्टवेअर डेव्हलपमेंट, मॅन्युअल टेस्टिंग, इन्फ्रास्ट्रक्चर मॅनेजमेंट आणि कस्टमर सपोर्ट यांसारख्या सेवांच्या माध्यमातून भारतीय आयटी कंपन्यांनी जगभरातील बहुराष्ट्रीय संस्थांमध्ये आपला एक मोठा आणि भक्कम दबदबा निर्माण केला होता. परंतु, आता हा सुवर्णकाळ आणि तंत्रज्ञानाचे वारे अत्यंत वेगाने बदलत आहेत. या बदलत्या काळाचे सर्वात मोठे, प्रभावी आणि काहीसे भीतीदायक हत्यार म्हणजे 'कृत्रिम बुद्धिमत्ता' किंवा आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स. तंत्रज्ञानाच्या या नव्या आणि प्रचंड मोठ्या लाटेचा थेट परिणाम आता केवळ रोजगार निर्मितीवर किंवा इंजिनिअर्सच्या भरतीवरच होत नाहीये, तर आता तो थेट देशातील शेअर बाजारावर आणि सर्वात मोठ्या आयटी कंपन्यांच्या आर्थिक गणितावर अत्यंत खोलवर आघात करू लागला आहे. 'द इकॉनॉमिक टाइम्स' आणि इतर प्रमुख जागतिक आर्थिक वृत्तसंस्थांनी नुकत्याच दिलेल्या अत्यंत महत्त्वपूर्ण आणि चिंताजनक बातमीनुसार, भारतीय शेअर बाजारात सलग तिसऱ्या सत्रात इन्फोसिस, टाटा कन्सल्टन्सी सर्व्हिसेस, विप्रो आणि एचसीएल टेक यांसारख्या दिग्गज आणि आघाडीच्या आयटी कंपन्यांच्या शेअर्समध्ये मोठी आणि लक्षणीय घसरण पाहायला मिळाली आहे. ही घसरण केवळ बाजारातील तात्पुरता किंवा रोजचा चढउतार नसून, त्यामागे 'एआय'च्या वाढत्या आणि आक्रमक प्रभावाची तसेच त्यामुळे निर्माण झालेल्या एका अत्यंत मोठ्या व्यावसायिक चिंतेची किनार आहे.

सध्याच्या शेअर बाजारातील आकडेवारीवर आणि इंडेक्सवर सविस्तर नजर टाकल्यास या संपूर्ण परिस्थितीचे आणि भीतीचे गांभीर्य अधिक स्पष्ट होते. बाजारातील निफ्टी आयटी या माहिती तंत्रज्ञान क्षेत्राचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या इंडेक्समध्ये नुकतीच एकाच सत्रात दोन टक्क्यांहून अधिक मोठी घसरण झाली आहे. तंत्रज्ञानाच्या आणि अर्थशास्त्राच्या विश्लेषकांसाठी सर्वात धक्कादायक बाब म्हणजे, डिसेंबर २०२४ मध्ये याच आयटी इंडेक्सने जो ऐतिहासिक सर्वोच्चांक गाठला होता, तिथून आता तो तब्बल चाळीस टक्क्यांनी (४०%) खाली आला आहे. या सलग आणि तीव्र घसरणीमध्ये टीसीएस आणि इन्फोसिससारख्या जागतिक स्तरावर विस्तारलेल्या कंपन्यांना खूप मोठा आर्थिक फटका बसला आहे. परदेशी आणि देशांतर्गत गुंतवणूकदारांमध्ये सध्या आयटी क्षेत्राच्या भविष्याविषयी एक प्रकारची मोठी भीती आणि अनिश्चितता पसरली आहे. याचे प्रमुख आणि तात्कालिक कारण म्हणजे अमेरिकेसारख्या अत्यंत मोठ्या आणि भारतीय आयटीसाठी जीवनदायी असलेल्या बाजारपेठेतून येणाऱ्या नफ्यात आणि नवीन तंत्रज्ञान प्रकल्पांच्या मागणीत झालेली लक्षणीय आणि अनपेक्षित घट. जागतिक पातळीवरील महाकाय कंपन्या आणि कॉर्पोरेट क्लायंट्स आता आपले तंत्रज्ञान बजेट किंवा खर्च मंजूर करताना अत्यंत सावधगिरी बाळगत आहेत. अनेक मोठे विदेशी क्लायंट्स त्यांचे पारंपरिक तंत्रज्ञान प्रकल्प, जुन्या सिस्टीमचे देखभाल खर्च आणि आउटसोर्सिंगचे बजेट वेगाने कमी करत आहेत. तोच वाचलेला अब्जावधी डॉलर्सचा पैसा ते आता 'एआय इन्फ्रास्ट्रक्चर', अत्याधुनिक डेटा सेंटर्स, एनव्हिडियासारख्या कंपन्यांच्या प्रगत चिप्स आणि स्वयंचलित प्लॅटफॉर्म्स उभारण्याकडे अतिशय आक्रमकपणे वळवत आहेत.

या संपूर्ण आर्थिक अस्थिरतेच्या आणि बाजारातील पडझडीच्या मुळाशी 'जनरेटिव्ह एआय' आणि नव्याने उदयाला आलेले 'एजंटिक एआय'ने  निर्माण केलेले अत्यंत मोठे आणि अभूतपूर्व असे तांत्रिक आव्हान आहे. अनेक वर्षांपासून प्रगत तंत्रज्ञान, मशीन लर्निंग आणि डेटा सायन्सच्या क्षेत्रात सखोल अभ्यास आणि काम करताना हे अत्यंत स्पष्टपणे जाणवते की, भारतीय आयटी क्षेत्राचे आजवरचे अवाढव्य यश हे प्रामुख्याने 'लेबर आर्बिट्रेज' या एकाच व्यावसायिक तत्त्वावर उभे होते. लेबर आर्बिट्रेज म्हणजेच स्वस्त आणि मोठ्या प्रमाणावर उपलब्ध असलेल्या कुशल मानवी मनुष्यबळाचा वापर करून परदेशी कंपन्यांची कामे कमी खर्चात करून देणे. कोणत्याही मोठ्या विदेशी बँकेला किंवा विमा कंपनीला एखादे नवीन सॉफ्टवेअर बनवायचे असेल किंवा जुन्या सॉफ्टवेअरमधील त्रुटी दूर करायच्या असतील, तर त्यासाठी लागणारे शेकडो सॉफ्टवेअर इंजिनिअर्स भारतीय कंपन्या अत्यंत सहजतेने पुरवत असत. ज्याला आयटीच्या भाषेत 'बिलिबल अवर्स' किंवा मानवी श्रमाचे तास म्हटले जाते, त्यावरच या सर्व आयटी कंपन्यांचा अवाढव्य नफा आणि त्यांची प्रगती ठरत असे. पण आता ओपनएआय, गुगल आणि अँथ्रोपिकसारख्या कंपन्यांनी बाजारात आणलेली नवनवीन आणि अतिशय प्रगत एंटरप्राइझ एआय मॉडेल्स तसेच 'क्लॉड'सारख्या अत्यंत वेगवान आणि अचूक प्रणालींमुळे ही संपूर्ण 'मानव-केंद्री' व्यवस्थाच मोठ्या धोक्यात आली आहे. जे कोडिंग, मॅन्युअल टेस्टिंग किंवा मोठ्या प्रमाणावरील डेटा एंट्रीचे काम करण्यासाठी पूर्वी पन्नास ते शंभर इंजिनिअर्सची मोठी फौज लागायची, तेच काम आता ही नवीन एआय टूल्स केवळ एका प्रगत सूचनेच्या अर्थात प्रॉम्प्टच्या मदतीने अत्यंत कमी वेळात आणि मानवी चुकांशिवाय पूर्ण करू लागली आहेत. याचा सर्वात मोठा आणि थेट फटका आयटी कंपन्यांच्या 'महसूल वाढीला' बसत आहे. यामुळे साहजिकच विदेशी क्लायंट्स आता भारतीय कंपन्यांकडे अत्यंत आक्रमकपणे सेवांच्या दरामध्ये मोठी कपात करण्याची मागणी करू लागले आहेत. जर एआयच्या मदतीने काम इतक्या वेगाने आणि अचूक होत असेल, तर आम्ही पूर्वीइतके जास्त पैसे आणि मोठ्या टीम्सचा खर्च का उचलावा, हा त्यांचा अत्यंत साधा, रास्त आणि व्यावहारिक प्रश्न आहे, ज्याचे समाधानकारक उत्तर देणे आयटी कंपन्यांना आता अवघड जात आहे.

गुंतवणूकदारांच्या या वाढत्या चिंतेत आणखी मोठी भर पडली ती 'ओपनएआय'ने नुकत्याच बाजारात केलेल्या एका अत्यंत मोठ्या आणि महत्त्वाकांक्षी घोषणेमुळे. उपलब्ध माहितीनुसार, चॅटजीपीटीची निर्मिती करणाऱ्या ओपनएआयने तब्बल चार अब्ज डॉलर्सची महाकाय गुंतवणूक करून एक नवीन आणि स्वतंत्र कंपनी सुरू करण्याची योजना आखली आहे. या नवीन उपक्रमाचा मुख्य उद्देश हा जागतिक संस्थांच्या आणि मोठ्या कॉर्पोरेट्सच्या अंतर्गत कामकाजात प्रत्यक्ष 'एआय इंजिनिअर्स' किंवा डिजिटल कामगार तैनात करून त्यांच्या सॉफ्टवेअर डेव्हलपमेंटचा वेग अनेक पटींनी वाढवणे हा आहे. या एका धडक बातमीमुळे आणि कृतीमुळे भारतीय आयटी क्षेत्राच्या पारंपारिक आउटसोर्सिंग मॉडेलसमोर आणि त्यांच्या भविष्यातील अस्तित्वासमोर एक अत्यंत मोठे आणि गडद प्रश्नचिन्ह उभे राहिले आहे. एचएसबीसी आणि इतर अनेक मोठ्या आंतरराष्ट्रीय आर्थिक ब्रोकरेज संस्थांनी आपल्या ताज्या अहवालांमध्ये असा स्पष्ट आणि कठोर इशारा दिला आहे की, जोपर्यंत जागतिक पातळीवरील एआयचा हा प्रचंड वेगवान प्रसार, प्रगत हार्डवेअरमधील गुंतवणूक आणि क्लाउड इन्फ्रास्ट्रक्चरवरील खर्च थोडा संथ होत नाही, तोपर्यंत भारतीय आयटी क्षेत्रातील शेअर्स गुंतवणूकदारांच्या पुन्हा पसंतीस उतरणे किंवा त्यांनी जुनी उच्चांकी पातळी गाठणे अत्यंत कठीण आहे. पारंपरिक आयटी सेवांची, जसे की मॅन्युअल सिस्टीम इंटिग्रेशन किंवा लेगसी ॲप्लिकेशन सपोर्ट यांची मागणी आता जागतिक स्तरावर हळूहळू पण निश्चितपणे कमी होत चालली आहे. त्याच वेळी, या कंपन्यांनी नवीन 'एआय-ड्रिव्हन' सेवांची जागा अजूनही पूर्णपणे आणि प्रभावीपणे प्रस्थापित केलेली नाही. यामुळे जुने काम जाणे आणि नवीन काम पूर्ण क्षमतेने न मिळणे, हा सध्याचा मधला संक्रमणाचा काळ भारतीय आयटी क्षेत्रासाठी अत्यंत आव्हानात्मक आणि वेदनादायी बनला आहे.

केवळ कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा आक्रमक आणि वाढता प्रभाव हेच शेअर बाजारातील या मोठ्या पडझडीचे एकमेव कारण नक्कीच नाही. या तांत्रिक बदलांसोबतच सध्या अस्तित्वात असलेली जागतिक भूराजकीय आणि व्यापक आर्थिक परिस्थितीही याला तेवढीच कारणीभूत आहे. परदेशी संस्थात्मक गुंतवणूकदारांनी गेल्या काही महिन्यांत भारतीय शेअर बाजारातून अत्यंत मोठ्या प्रमाणावर, म्हणजे तब्बल ५३ अब्ज डॉलर्सची प्रचंड मोठी गुंतवणूक काढून घेतली आहे. मध्यपूर्वेतील सध्याची अत्यंत स्फोटक आणि युद्धजन्य परिस्थिती, कच्च्या तेलाच्या वाढत्या आणि अस्थिर किमती, तसेच अमेरिकेतील आणि युरोपमधील महागाईचे न सुटणारे आकडे यामुळे संपूर्ण जागतिक अर्थव्यवस्थेत एक प्रकारचे भीतीचे आणि मंदीचे सावट निर्माण झाले आहे. या सर्व जागतिक संकटांचा एकत्रित परिणाम म्हणून विदेशी कंपन्यांनी आपले माहिती तंत्रज्ञानावरील नवीन आणि मोठे खर्च अत्यंत वेगाने कमी केले आहेत किंवा ते अनिश्चित काळासाठी लांबणीवर टाकले आहेत. जेव्हा जागतिक पातळीवर गुंतवणूकदारांची जोखीम घेण्याची क्षमता कमी होते आणि बाजारात नकारात्मक भावना वाढते, तेव्हा त्याचा पहिला आणि सर्वात मोठा फटका भारतासारख्या विकसनशील देशाच्या आयटी सेवा क्षेत्राला बसतो, हे तंत्रज्ञान विश्वाचा आजवरचा इतिहास सांगतो.

परंतु, या संपूर्ण निराशाजनक, भीतीदायक आणि नकारात्मक चित्रात एक अत्यंत मोठा आणि महत्त्वाचा आशेचा किरण नक्कीच दडलेला आहे. तंत्रज्ञानाचा आणि विज्ञानाचा विकास हा कधीही एका जागी थांबणारा किंवा मागे जाणारा नसतो, तो केवळ काळानुसार आपले स्वरूप आणि दिशा बदलत असतो. जेव्हा विसाव्या शतकाच्या अखेरीस 'वाय-टू-के' (Y2K) चे जागतिक संकट आले होते, किंवा जेव्हा जागतिक स्तरावर इंटरनेट आणि क्लाउड कम्प्युटिंगची मोठी क्रांती झाली होती, तेव्हाही भारतीय आयटी क्षेत्र आता पूर्णपणे संपेल अशी मोठी आणि निराधार भीती अनेकांनी व्यक्त केली होती. पण या क्षेत्राने आपल्या अफाट क्षमतेने नेहमीच स्वतःला बदलत्या काळानुसार अत्यंत चपळतेने सामावून घेतले आहे आणि प्रत्येक संकटाचे संधीत रूपांतर केले आहे. आज शेअर बाजारात दिसणारी ही पडझड ही खऱ्या अर्थाने तंत्रज्ञानाच्या एका नव्या, प्रगत आणि अधिक बुद्धिमान युगाची केवळ एक सुरुवात आहे. जे सॉफ्टवेअर इंजिनिअर्स, डेटा ॲनालिस्ट आणि आयटी कंपन्या केवळ पारंपरिक कोडिंग, जुन्या पद्धतीचे मॅन्युअल टेस्टिंग किंवा साध्या मेंटेनन्सच्या कामांवर पूर्णपणे अवलंबून राहतील, त्यांच्यासाठी भविष्यात नोकरी टिकवणे आणि बाजारात आपले अस्तित्व राखणे अत्यंत कठीण जाणार आहे, हे त्रिकालबाधित सत्य आहे. पण ज्या कंपन्या आणि जे व्यावसायिक स्वतःला 'एमएलऑप्स' (MLOps), 'डेटा इंजिनिअरिंग', 'लार्ज लँग्वेज मॉडेल्सचे फाइन-ट्युनिंग' आणि 'एजंटिक एआय' सारख्या अद्ययावत आणि अत्यंत गुंतागुंतीच्या तंत्रज्ञानाशी लवकरात लवकर जोडून घेतील, त्यांच्यासाठी जगभरात रोजगाराच्या आणि प्रगतीच्या नवीन, अफाट आणि अत्यंत फायदेशीर संधींची दारे कायमची खुली होणार आहेत. कोणतीही प्रगत एआय प्रणाली शून्यातून विकसित करणे, त्यांच्यातील मानवी पूर्वग्रह आणि तांत्रिक त्रुटी दूर करणे, आणि अत्यंत मोठ्या व गुंतागुंतीच्या डेटासेटवर त्यांचे अचूक व्यावसायिक प्रशिक्षण करणे यासाठी उच्च दर्जाच्या मानवी बुद्धिमत्तेची आणि प्रदीर्घ तांत्रिक अनुभवाची जगाला नेहमीच आणि अत्यंत मोठ्या प्रमाणावर गरज लागणार आहे.

शेअर बाजारातील ही सध्याची घसरण आणि आयटी दिग्गजांच्या शेअर्समधील पडझड हा भारतीय तंत्रज्ञान क्षेत्रासाठी एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि वेळेवर मिळालेला धोक्याचा इशारा आहे. भारतीय माहिती तंत्रज्ञान क्षेत्राला आता आपल्या यशाच्या 'कॉस्ट आर्बिट्रेज' म्हणजेच केवळ स्वस्त आणि मोठ्या प्रमाणावरील मजुरीच्या मानसिकतेतून कायमचे बाहेर पडावे लागेल. येणाऱ्या काळात 'इनोव्हेशन आर्बिट्रेज' म्हणजेच जागतिक दर्जाची नवनिर्मिती, सखोल संशोधन आणि थेट एआय उत्पादनांची  निर्मिती करण्याच्या दिशेने अत्यंत वेगाने आणि ठामपणे पावले टाकावी लागतील. भारतातील तंत्रज्ञान महाविद्यालयातून बाहेर पडणाऱ्या नवीन आणि होतकरू विद्यार्थ्यांनी, तसेच सध्या या क्षेत्रात काम करणाऱ्या लाखो अनुभवी व्यावसायिकांनी आता एआय तंत्रज्ञानाला आपला शत्रू मानून घाबरण्याऐवजी, त्याला स्वतःचे काम अधिक सुकर आणि अचूक बनवणारे एक प्रगत हत्यार बनवायला तातडीने शिकले पाहिजे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता हे नक्कीच एक जुन्या पद्धतींना विस्कळीत करणारे आणि मोठे बदल घडवून आणणारे अत्यंत प्रगत तंत्रज्ञान आहे, पण ते योग्य प्रकारे आणि नैतिकतेने वापरल्यास मानवी क्षमतेला आणि बौद्धिक विकासाला अनेक पटींनी वाढवणारे एक अफाट आणि शक्तिशाली माध्यमही आहे. त्यामुळे, इन्फोसिस, टीसीएस, विप्रो सारख्या जागतिक दर्जाच्या कंपन्या आणि त्यांच्यावर अवलंबून असलेले संपूर्ण भारतीय आयटी क्षेत्र या अत्यंत मोठ्या तांत्रिक वादळाचा कसा यशस्वी सामना करतात आणि जागतिक मंचावर स्वतःला 'एआय-फर्स्ट' कंपन्या म्हणून कसे नव्याने प्रस्थापित करतात, हे पाहणे येणाऱ्या काही वर्षांत केवळ गुंतवणूकदारांसाठीच नाही, तर तंत्रज्ञान विश्वातील प्रत्येक विद्यार्थ्यासाठी आणि अभ्यासकासाठी अत्यंत कुतूहलाचे, मार्गदर्शक आणि मोठे शिकण्यासारखे ठरणार आहे.

--- तुषार भ. कुटे 
विदा वैज्ञानिक, मितू रिसर्च, पुणे.

यंत्रे आपल्यासाठी 'विचार' करू लागल्यास मानवी मेंदूचे काय होणार?

एआयच्या चॅटजीपीटी, जेमिनी आणि क्लॉड यांसारख्या लार्ज लँग्वेज मॉडेल्सने मानवी जीवनात जो क्रांतिकारी बदल घडवून आणला आहे, तो खरोखरच अचंबित करणारा आहे. पण या अफाट सोयीसुविधांसोबतच एक अत्यंत गंभीर आणि मानवी अस्तित्वाला विचार करायला लावणारा प्रश्न आता निर्माण झाला आहे. 'अँथ्रोपिक' या कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या क्षेत्रातील अत्यंत आघाडीच्या आणि 'क्लॉड' या प्रसिद्ध एआय मॉडेलची निर्मिती करणाऱ्या कंपनीतील एक वरिष्ठ संशोधक कॅट वू यांनी नुकताच एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि काहीसा भीतीदायक इशारा दिला आहे. त्यांच्या मते, जसजशी कृत्रिम बुद्धिमत्ता अधिक प्रगत आणि अचूक होत जाईल, तसतसा मानव आपला 'विचार करण्याचा' आणि 'निर्णय घेण्याचा' बौद्धिक भार या यंत्रांवर सोपवू लागेल. अत्यंत सोप्या शब्दांत सांगायचे तर, येणाऱ्या काळात आपण आपला स्वतःचा मेंदू वापरणे कमी करू आणि यंत्रेच आपल्यासाठी विचार करू लागतील, अशी अत्यंत गंभीर शक्यता त्यांनी वर्तवली आहे.

जेव्हा आपण विद्यार्थ्यांना एखादी नवीन संकल्पना किंवा कोडिंगचे कठीण लॉजिक शिकवतो, तेव्हा त्यामागील मुख्य उद्देश हा असतो की विद्यार्थ्याने स्वतः त्या समस्येवर विचार करावा, मेंदूला ताण द्यावा आणि त्यातून मार्ग काढावा. शिकण्याची आणि प्रगल्भ होण्याची तीच खरी नैसर्गिक प्रक्रिया असते. पण आजकाल असे चित्र वारंवार दिसते की, एखादा कठीण प्रश्न समोर येताच त्यावर विचार करण्याऐवजी तो प्रश्न थेट एआय टूलमध्ये टाकला जातो आणि काही सेकंदात मिळणारे तयार उत्तर जसेच्या तसे वापरले जाते. सुरुवातीला हा प्रकार केवळ माहिती शोधण्यापुरता मर्यादित होता, पण आता तो 'विचार करण्याच्या' प्रक्रियेलाच गिळंकृत करत आहे. कॅट वू यांनी नेमक्या याच धोक्याकडे जगाचे लक्ष वेधले आहे. त्यांनी या प्रक्रियेला 'कॉग्निटिव्ह ऑफलोडिंग' म्हणजेच 'बौद्धिक श्रमाचे हस्तांतरण' असे अचूक नाव दिले आहे. आपण आपली शारीरिक कामे कमी करण्यासाठी ज्याप्रमाणे यंत्रांचा शोध लावला, अगदी त्याचप्रमाणे आता आपण आपली मानसिक आणि बौद्धिक कामे कमी करण्यासाठी कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा आधार घेत आहोत.

नवनवीन एआय मॉडेल्सवर संशोधन करताना एक गोष्ट अत्यंत प्रकर्षाने जाणवते ती म्हणजे, या तंत्रज्ञानाची मूळ ताकद. आम्ही जेव्हा एआय मॉडेल्स विकसित करतो, तेव्हा त्यांचा मुख्य हेतू हा मानवी उत्पादकता वाढवणे हा असतो. एखादा मोठा अहवाल वाचून त्याचा सारांश काढणे, शेकडो पानांच्या डेटामधून अचूक माहिती शोधणे किंवा अत्यंत क्लिष्ट गणिते सेकंदात सोडवणे यासाठी एआयचा वापर करणे अत्यंत योग्य आणि वेळेची बचत करणारे आहे. परंतु, जेव्हा माणूस एखादा साधा ईमेल लिहिण्यासाठी, आपल्या मित्राला वाढदिवसाच्या शुभेच्छा देण्यासाठी किंवा आपल्या आयुष्यातील एखादा महत्त्वाचा वैयक्तिक निर्णय घेण्यासाठीही एआयवर अवलंबून राहू लागतो, तेव्हा ती धोक्याची घंटा असते. कॅट वू यांच्या मते, ही अति-अवलंबित्व मानवी मेंदूच्या विश्लेषणात्मक आणि सर्जनशील क्षमतांना हळूहळू बोथट करू शकते. ज्याप्रमाणे एखादा स्नायू न वापरल्यास तो कमकुवत होतो, तसेच जर आपण आपल्या मेंदूला विचार करण्याची सवयच ठेवली नाही, तर आपली स्वतंत्र विचार करण्याची क्षमता भविष्यात पूर्णपणे नष्ट होऊ शकते.

या संपूर्ण परिस्थितीची तुलना अनेकदा कॅल्क्युलेटरच्या शोधाशी केली जाते. जेव्हा कॅल्क्युलेटरचा शोध लागला, तेव्हा अनेकांनी अशीच भीती व्यक्त केली होती की आता माणसाला गणिते सोडवता येणार नाहीत. पण कॅल्क्युलेटरने केवळ आकडेमोड सोपी केली, गणिताचे मूळ लॉजिक माणसालाच लावावे लागते. परंतु, कृत्रिम बुद्धिमत्ता ही कॅल्क्युलेटरपेक्षा पूर्णपणे वेगळी आणि कैक पटींनी प्रगत आहे. एआय केवळ आकडेमोड करत नाही, तर ते तर्कशुद्ध विचार करते, युक्तिवाद मांडते आणि माणसासारख्या भावना कृत्रिमरीत्या व्यक्त करून उत्तरे देते. जेव्हा एखादे यंत्र तुमच्यासाठी लेख लिहितो, तेव्हा ते केवळ शब्द जुळवत नसते, तर ते तुमच्या विचारांची दिशाही ठरवत असते. जर आपण आपले सर्व लेखन, सर्व वाचन आणि सर्व विश्लेषण एआयच्या हातात सोपवले, तर आपण स्वतःचे विचार जगासमोर मांडत आहोत की यंत्राने आपल्या मेंदूत पेरलेले विचार आपण ग्राह्य धरत आहोत, यातील पुसटशी रेषा कायमची मिटून जाईल.

या 'बौद्धिक हस्तांतरणा'चा आणखी एक भयंकर परिणाम म्हणजे समाजात निर्माण होणारा 'इको चेंबर' आणि चुकीच्या माहितीचा धोका. जेव्हा आपण स्वतः विचार करतो, तेव्हा आपण वेगवेगळ्या बाजूंनी एखाद्या प्रश्नाचे विश्लेषण करतो. पण जर आपण पूर्णपणे एआयवर विसंबून राहिलो, आणि त्या एआय मॉडेलला प्रशिक्षण देताना  जर काही विशिष्ट पूर्वग्रह असतील, तर संपूर्ण समाज एकाच साच्यात आणि एकाच चुकीच्या दिशेने विचार करू लागेल. कॅट वू यांनी याच गोष्टीवर जोर दिला आहे की, एआय हे एक उत्तम 'साधन' असू शकते, पण ते 'सत्य' असू शकत नाही. यंत्राने दिलेल्या माहितीवर अंधळेपणाने विश्वास ठेवण्याऐवजी, त्यावर प्रश्नचिन्ह निर्माण करण्याची आणि त्याची सत्यता पडताळून पाहण्याची मानवी प्रवृत्ती जिवंत राहणे अत्यंत आवश्यक आहे. जर आपण विचार करण्याचे कामच यंत्रावर सोपवले, तर आपण ही सत्यता पडताळण्याची क्षमताही गमावून बसू.

भविष्यात 'एजंटिक एआय' ची लाट येणार आहे. हे असे एआय एजंट्स असतील जे केवळ तुमच्या प्रश्नांची उत्तरे देणार नाहीत, तर तुमच्या वतीने प्रत्यक्ष कृती करतील. तुमचे विमान तिकीट बुक करण्यापासून ते तुमच्या मीटिंग्ज ठरवण्यापर्यंतची सर्व कामे ते स्वतःहून करतील. या सर्व सोयीसुविधांमुळे मानवी जीवन अत्यंत आरामदायी होईल यात शंका नाही, पण याच आरामाच्या बदल्यात आपण आपले बौद्धिक स्वातंत्र्य गहाण ठेवत आहोत का, हा प्रश्न प्रत्येकाने स्वतःला विचारण्याची वेळ आता आली आहे. तंत्रज्ञानाच्या या अफाट विस्ताराचा फायदा नक्कीच घ्यायला हवा, पण तो घेत असताना 'मानव विरुद्ध यंत्र' या शर्यतीत माणसाने नेहमी यंत्राचा चालकच राहिले पाहिजे, त्याचा गुलाम होता कामा नये.

ज्ञान आणि शहाणपण या दोन वेगवेगळ्या गोष्टी आहेत. कृत्रिम बुद्धिमत्तेकडे जगातील सर्व ज्ञान असू शकते, पण त्या ज्ञानाचा योग्य वेळी, योग्य ठिकाणी आणि मानवी मूल्यांच्या चौकटीत कसा वापर करायचा, हे 'शहाणपण' केवळ आणि केवळ माणसाकडेच आहे. अँथ्रोपिकच्या कॅट वू यांनी दिलेला हा इशारा केवळ एक तांत्रिक बातमी नसून, ती संपूर्ण मानवजातीसाठी एक मोठी धोक्याची घंटा आहे. तंत्रज्ञान आपल्या हातातील काम हलके करण्यासाठी आहे, आपल्या डोक्यातील विचार शोषून घेण्यासाठी नाही. जर आपण आपल्या मेंदूला विचार करण्याच्या प्रक्रियेतूनच निवृत्त केले, तर मनुष्य आणि एक निर्जीव यंत्र यांच्यातील मूलभूत फरकच भविष्यात संपुष्टात येईल. त्यामुळे, एआयचा वापर एक सक्षम आणि हुशार 'सहकारी' म्हणून नक्की करा, पण तुमच्या आयुष्याचे आणि तुमच्या विचारांचे 'मालक' त्याला कधीही होऊ देऊ नका, हेच या तंत्रज्ञान युगातील सर्वात मोठे आणि शाश्वत सत्य आहे.

चित्र आणि बातमी संदर्भ: https://www.newsbytesapp.com

--- तुषार भ. कुटे

एजंटिक एआय: कृत्रिम बुद्धिमत्तेचे एक नवे आणि स्वायत्त पर्व

कृत्रिम बुद्धिमत्ता अर्थात आर्टिफिशियल इंटेलिजन्सच्या विश्वात रोज नवनवीन बदल घडत आहेत. सुरुवातीला आलेले एआय केवळ विचारलेल्या प्रश्नांची उत्तरे देत असे, तर त्यानंतर आलेल्या जनरेटिव्ह एआयने मजकूर, चित्रे आणि तांत्रिक कोड तयार करण्याची क्षमता दाखवली. पण आता या तंत्रज्ञानाने एक पुढचे मोठे पाऊल टाकले आहे, ज्याला 'एजंटिक एआय' (Agentic AI) असे म्हटले जाते. एजंटिक एआय म्हणजे अशी प्रगत प्रणाली जी केवळ माणसाच्या आदेशाची किंवा प्रॉम्प्टची वाट पाहत नाही, तर दिलेल्या उद्दिष्टाच्या पूर्ततेसाठी स्वतःहून विचार करते, टप्प्याटप्प्याने नियोजन करते आणि आवश्यक ती सर्व कामे पार पाडते. एखाद्या मानवी कर्मचाऱ्याप्रमाणेच ही प्रणाली स्वतंत्रपणे निर्णय घेऊन काम पूर्ण करण्यावर भर देते. थोडक्यात सांगायचे तर, हे तंत्रज्ञान तुम्हाला केवळ काय करायचे याचा सल्ला देत नाही, तर ते काम तुमच्यासाठी प्रत्यक्ष करून दाखवते.

सध्याच्या गतिमान आणि तंत्रज्ञानावर आधारित जगात एजंटिक एआयचे महत्त्व अनन्यसाधारण आहे. आजच्या युगात वेळेची आणि अचूकतेची सर्वाधिक गरज आहे, आणि नेमकी हीच गरज या प्रणालीद्वारे पूर्ण केली जात आहे. पारंपारिक एआय प्रणालींना प्रत्येक छोट्या पायरीवर मानवी हस्तक्षेपाची आणि मार्गदर्शनाची आवश्यकता असते, ज्यामुळे कामाचा वेग मंदावतो. याउलट, एजंटिक एआय सभोवतालच्या वातावरणाशी संवाद साधून, नवीन माहिती गोळा करून आणि स्वतःच्या चुकांमधून शिकून स्वतःला सातत्याने अद्ययावत करत असते. यामुळे मानवी प्रयत्नांची आणि वेळेची मोठी बचत होते, आणि माणसांना दैनंदिन कामांच्या ओझ्यातून मुक्त होऊन अधिक सर्जनशील, संशोधनात्मक आणि धोरणात्मक कामांवर लक्ष केंद्रित करण्यासाठी पुरेसा वाव मिळतो. तंत्रज्ञानाच्या या स्वायत्त स्वरूपामुळे संपूर्ण जगभरातील कार्यपद्धतीत एक मोठी क्रांती घडून येत आहे.

विविध कंपन्यांमध्ये आणि उद्योगांमध्ये एजंटिक एआयचा वापर आता मोठ्या प्रमाणावर आणि अत्यंत प्रभावीपणे होऊ लागला आहे. कॉर्पोरेट जगात ही प्रणाली केवळ एक सॉफ्टवेअर म्हणून काम करत नाही, तर एक अत्यंत कार्यक्षम 'डिजिटल सहकारी' म्हणून जबाबदारी पार पाडत आहे. उदाहरणार्थ, सॉफ्टवेअर डेव्हलपमेंट कंपनीमध्ये हे तंत्रज्ञान स्वतःहून कोड लिहू शकते, सिस्टीममधील चुका शोधून त्या दुरुस्त करू शकते आणि नव्या सॉफ्टवेअरची पूर्ण चाचणीही घेऊ शकते. ग्राहक सेवेच्या क्षेत्रात हे स्वायत्त एजंट्स ग्राहकांशी केवळ संवाद न साधता त्यांच्या गुंतागुंतीच्या तक्रारी मुळापासून समजून घेऊन त्या प्रत्यक्ष सोडवण्यासाठी सिस्टीममध्ये योग्य ते बदल घडवून आणतात. डेटा सायन्स आणि मशीन लर्निंग ऑपरेशन्समध्ये डेटा गोळा करण्यापासून, त्याचे विश्लेषण करण्यापर्यंत आणि त्यातून अंतिम अहवाल तयार करण्यापर्यंतची सर्व कामे एजंटिक एआय अत्यंत जलद गतीने पार पाडते, ज्यामुळे कंपनीच्या व्यवस्थापनाला अचूक निर्णय घेण्यास प्रचंड मदत मिळते.

तंत्रज्ञानातील हाच वेगाने बदलणारा प्रवाह आणि भविष्यातील गरजा ओळखून, मोशी, पुणे येथील 'मितू स्किलॉलॉजीस' तर्फे खास मराठी भाषेतून "जनरेटिव्ह एआय आणि एजंटिक एआय" या अत्यंत प्रगत तंत्रज्ञानावर आधारित एका विशेष कोर्सचे आयोजन करण्यात आले आहे. मातृभाषेतून शिक्षण घेतल्यामुळे या विषयातील क्लिष्ट तांत्रिक संकल्पना समजायला आणि त्या प्रत्यक्ष प्रकल्पांमध्ये वापरात आणायला अतिशय सोपे जाते. या कोर्समध्ये सहभागी होऊन तंत्रज्ञानाची आवड असणारे विद्यार्थी आणि व्यावसायिक या नवीन पर्वावर हुकूमत मिळवू शकतात. या महत्त्वपूर्ण उपक्रमाबद्दल अधिक माहिती जाणून घेण्यासाठी आणि आपला प्रवेश निश्चित करण्यासाठी तुम्ही ९९६०१६३०१० किंवा ७५८८५९४६६५ या क्रमांकांवर संपर्क साधू शकता. आजच्या स्पर्धेच्या युगात अद्ययावत राहण्यासाठी आणि भविष्यातील संधी मिळवण्यासाठी हा कोर्स नक्कीच एक मोलाची पायरी ठरेल.

--- तुषार भ. कुटे
https://tusharkute.com

गाथासप्तशती: दोन हजार वर्षांपूर्वीच्या महाराष्ट्राचे, ग्रामीण जीवनाचे आणि निसर्गसौंदर्याचे सजीव दर्शन (भाग २/३)

डॉ. रामचंद्र गोविंद चोथे आणि प्रा. शशांक रामचंद्र चोथे यांनी अत्यंत अभ्यासपूर्ण पद्धतीने अनुवादित केलेल्या 'रसिक महाराष्ट्र'  या पुस्तकावर आधारित लेखमालेच्या या दुसऱ्या भागात आपण 'गाथासप्तशती' या आद्य ग्रंथातून उलगडणाऱ्या तत्कालीन समाजजीवनाचा आणि इथल्या अथांग निसर्गाचा सविस्तर वेध घेणार आहोत. नंदिनी पब्लिशिंग हाऊसने  प्रकाशित केलेला हा ग्रंथ म्हणजे केवळ प्राचीन कवितांचा किंवा निर्जीव शब्दांचा संग्रह नसून, तो दोन हजार वर्षांपूर्वीच्या महाराष्ट्राचा एक अत्यंत जिवंत, पारदर्शी आणि धडधडणारा आरसा आहे. कोणत्याही साहित्याची खरी उंची ही त्यामध्ये प्रतिबिंबित होणाऱ्या तत्कालीन समाजावरून आणि तिथल्या सामान्य माणसाच्या जगण्यावरून ठरत असते. या कसोटीवर गाथासप्तशती हा ग्रंथ खऱ्या अर्थाने एक वैश्विक आणि कालातीत साहित्यकृती ठरतो. या ग्रंथाचे सर्वात मोठे आणि आश्चर्यकारक वैशिष्ट्य म्हणजे, यात रंगवलेले जग हे कुठल्याही काल्पनिक स्वर्गाचे किंवा केवळ देवदेवतांचे नाही, तर ते इथल्या लाल मातीत राबणाऱ्या, इथल्या नद्यांचे पाणी पिणाऱ्या आणि इथल्या निसर्गावर प्रेम करणाऱ्या खऱ्याखुऱ्या माणसांचे आहे. 

कोणत्याही भाषेचे मूळ हे तिच्या भौगोलिक आणि नैसर्गिक परिसराशी घट्ट जोडलेले असते. महाराष्ट्रातील अनेक भौगोलिक स्थानांचा उल्लेख असल्यामुळे गाथासप्तशतीची रचना महाराष्ट्रात झाल्याचे ठळकपणे जाणवते. प्राचीन काळी दळणवळणाची फारशी साधने नसतानाही या कवींनी तत्कालीन भूगोलाचे किती सूक्ष्म निरीक्षण केले होते, हे यातून स्पष्ट होते. या गाथांमध्ये महाराष्ट्राच्या जीवनदायिनी असलेल्या गोदावरी, तापी, नर्मदा, गिरीनदी (गिरणा), मुरला (मुळा) आणि यमुना या नद्यांचा अत्यंत ओघवता उल्लेख आला आहे. त्याचबरोबर सह्याद्रीच्या रांगांमधील विंध्य, मलय, मंदर यांसारख्या पर्वतांचा निर्देश आलेला आहे. तत्कालीन महाराष्ट्रातील निसर्गाचे जे विलोभनीय रूप आज आपण पाहतो, त्याचे मूळ स्वरूप कसे होते, हे या गाथांमधून समजते. निसर्गातील विविध पशु, पक्षी, पिके, फुले, फळे यांचे मनोहारी वर्णन पदोपदी जाणवते. निसर्गामधील अंकोल, अशोक, आम्र, एरंड, कदंब, कमल, करंज, कवठ, काश, कुटज, कुन्द, चंदन, जांभूळ, ताल, निंब, पलाश, बकुल, मधुक, मरवा, मालती, वड, शिरीष, शेफालिका इत्यादी असंख्य वृक्ष, वेली, फळे आणि फुले यांचा उल्लेख आलेला आहे. या निसर्गसंपदेसोबतच अस्वल, कासव, काळविट, कुत्रा, गवा, गाढव, गाय, बैल, गेंडा, चित्ता, मासा, माकड, मुंगूस, रानडुक्कर, वाघ, हत्ती, कावळा, पोपट, मोर, राजहंस, सारिका, भ्रमर इत्यादि प्राणी, पक्षी व किटकांचा उल्लेख आलेला आहे. यावरून तत्कालीन महाराष्ट्राचे पर्यावरण किती समृद्ध आणि वैविध्यपूर्ण होते, याचा थेट पुरावाच आपल्यासमोर उभा राहतो.  

या निसर्गरम्य पार्श्वभूमीवर वावरणारा तत्कालीन समाज हा या गाथांचा खरा नायक आहे. महाराष्ट्रातल्या एकंदरीत समाज जीवनाचे विविध पैलू आपणाला या गाथांमधून चित्रीत झालेले पहावयास मिळतात. या गाथांमध्ये राजवाड्यातील राजकारणापेक्षा दैनंदिन ग्रामीण जीवन, सामान्य शेतकरी, ग्रामप्रमुख (गावचा पाटील), वाणी, प्रवासाला गेलेला पथिक आणि व्याधांचे शिकारी जीवन यांचा उल्लेख अनेकदा येतो. शेतात राबणारा शेतकरी (हलिक), त्याच्या शेतातील पिके, दुष्काळ, अतिवृष्टी यांसारख्या संकटांशी तो करत असलेला सामना या ग्रंथात अत्यंत वास्तववादी पद्धतीने मांडला आहे. तत्कालीन समाजात स्त्रियांना असलेले स्थान आणि त्यांच्या भावविश्वाचे प्रकटीकरण हा या ग्रंथाचा एक अत्यंत महत्त्वाचा भाग आहे. प्रियकराला शोधणारी अभिसारीका, निरोप घेऊन जाणारी दूती, पती प्रवासाला गेल्याने कृश झालेली विरहीणी यांचे अत्यंत हृदयस्पर्शी चित्रण आलेले आहे. तत्कालीन समाजाचे वर्णन करताना कवींनी कोणताही कृत्रिम बुरखा पांघरलेला नाही. कुलस्त्रियांनी कसे वागावे याचे जसे वर्णन आहे तसेच लताकुंजात संकेतस्थळी निघालेल्या असतीचे म्हणजे स्वैरिणीचे वर्णनदेखील आहे. मानवी स्वभावाच्या सर्व छटा येथे मोकळेपणाने व्यक्त झाल्या आहेत. व्यभिचार व सुरतक्रिडा विषयक देखील गाथा आलेल्या आहेत. याचा अर्थ या गाथांमध्ये सामाजिक जीवन नैसर्गिकपणे कोणताही आडपडदा न ठेवता रेखाटलेले आहे. सभ्यतेच्या मर्यादेमध्ये या गाथा अडकून पडलेल्या नाहीत.  

गाथांमधून प्रेम, दुःख, हर्ष, विरह या भावना अत्यंत यथार्थपणे चित्रीत झाल्या आहेत. ग्रामीण कवींनी अनेक रंगात व अनेक ढंगात रचलेले हे रसमधुर काव्य आहे. या गाथा वास्तव जीवनाशी सांगड घालणाऱ्या तसेच मानवी जीवनाला सर्वांगाने स्पर्श करणाऱ्या आहेत. म्हणूनच आजच्या आधुनिक काळातील मराठी लोकगीतांत व लावणीमध्ये सुद्धा या भावना प्रतिबिंबीत झाल्याचे दिसून येते. डॉ. रामचंद्र चोथे आणि प्रा. शशांक चोथे यांनी या गाथांचे भाषांतर करताना अत्यंत मेहनत घेतली आहे. मूळ प्राकृत गाथा या दोन ओळींच्या आहेत व त्यांची संस्कृत छायादेखील दोन ओळींची आहे. ही रचना अत्यंत सूत्रात्मक आणि प्रचंड अर्थ सामावून घेणारी असते. त्यामुळे मराठी भाषेचे सामर्थ्य जाणूनच या अनुवादकांनी गाथांना जसेच्या तसे दोन ओळींच्या मराठी काव्यात रुपांतरीत केलेले आहे. मूळ गाथेतून ध्वनीत होणाऱ्या अर्थाला धक्का न लावता, त्यात भर न घालता व कोणतीही कसर न ठेवता रुपांतरीत करणे म्हणजे एखादे शिवधनुष्य पेलण्यासारखेच होते. परंतु, काव्य करीत असताना पाल्हाळ न लावता अधिक स्वातंत्र्य न घेता अति प्रासादिक वा अति अलंकारीक रचना होणार नाही याची अत्यंत चोख दक्षता त्यांनी घेतली आहे.  

नंदिनी पब्लिशिंग हाऊसने 'रसिक महाराष्ट्र'  या नावाने हा अमूल्य ठेवा वाचकांसमोर आणून मराठी साहित्य विश्वावर मोठे उपकार केले आहेत. गाथा या लालित्याने नटलेल्या आणि रसाने ओतप्रोत भरलेल्या आहेत. त्यातील शब्दांच्या अचूक योजनेतून तरलता, नाजुकता, माधुर्य अन् सौंदर्याचे दर्शन होते. गाथांमध्ये भावार्थ सूचित करून देण्याचे सामर्थ्य मोठे आहे आणि त्यामध्ये खूप मोठा अर्थ ठासून भरलेला आहे. एकेका गाथेचे सरल भाषांतर करावयाचे झाल्यास पानभर देखील सहज लिहिता येईल इतक्या या गाथा रसरशीत आणि आशयघन आहेत. म्हणूनच रसिकांनी स्वतः या ग्रंथाचे वाचन करून त्यांची प्रत्यक्ष अनुभूती घेण्याची गरज आहे. दोन हजार वर्षांपूर्वीचा आपला हा समृद्ध आणि प्रगल्भ समाज समजून घ्यायचा असेल, तर या गाथासप्तशतीच्या पानापानांत दडलेला तो जुना महाराष्ट्र आपण वाचलाच पाहिजे. हा ग्रंथ आपल्याला केवळ भूतकाळात घेऊन जात नाही, तर तो मानवी भावनांच्या चिरंतन सत्याची जाणीव करून देतो.

संदर्भ: रसिक महाराष्ट्र, डॉ. रामचंद्र गोविंद चोथे आणि प्रा. शशांक रामचंद्र चोथे, नंदिनी पब्लिशिंग हाऊस