जेव्हा तंत्रज्ञान कंपनीच बनते शास्त्रज्ञांची सर्वात मोठी स्पर्धक

कृत्रिम बुद्धिमत्तेमुळे मानवी मेंदूच्या क्षमतेच्या पलीकडे जाऊन विचार करणाऱ्या या तंत्रज्ञानामुळे रोज नवनवीन चमत्कार पाहायला मिळत आहेत. नुकतीच तंत्रज्ञान आणि गणिताच्या विश्वातातून एक धक्कादायक बातमी समोर आली आहे. जगातील सर्वात आघाडीची एआय कंपनी असलेल्या 'ओपनएआय' ने असा एक दावा केला आहे की, त्यांच्या एका अंतर्गत कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रणालीने गणितातील सर्वात कठीण आणि वर्षानुवर्षे न सुटलेल्या एका अत्यंत महत्त्वाच्या प्रश्नाचे उत्तर अखेर शोधून काढले आहे. हा कोणताही साधासुधा शालेय प्रश्न नसून, तो गणिताच्या विश्वातील 'मिलेनियम प्राईझ प्रॉब्लेम्स' (Millennium Prize Problems) म्हणजेच या सहस्रकातील सात सर्वात कठीण, जटिल व प्रतिष्ठेच्या समस्यांपैकी एक मानला जातो. या प्रश्नाचे नाव 'नेव्हियर-स्टोक्स एक्झिस्टन्स अँड स्मूथनेस प्रॉब्लेम' (Navier-Stokes existence and smoothness problem) असे आहे. या अभूतपूर्व शोधामुळे संपूर्ण वैज्ञानिक आणि गणितीय जगात एकच खळबळ उडाली आहे, पण या ऐतिहासिक यशाच्या घोषणेसोबतच एका नैतिक वादालाही तोंड फुटले आहे.

हा नेमका प्रश्न काय आहे, हे समजून घेण्यासाठी आपल्याला थोडे गणिताच्या आणि भौतिकशास्त्राच्या दुनियेत डोकावावे लागेल. वरवर ऐकायला किंवा वाचायला हा प्रश्न साधा वाटतो. तो प्रश्न असा आहे की, पाण्याचा किंवा कोणत्याही द्रवाचा शांत आणि सुरळीत प्रवाह अचानक विस्कळीत होऊन त्यात एखादी विलक्षण गुंतागुंत  निर्माण होऊ शकते का? द्रवाच्या आणि वायूच्या प्रवाहाचा सखोल अभ्यास करण्यासाठी विज्ञानात नेव्हियर-स्टोक्स समीकरणे वापरली जातात. हवामानाचा अचूक अंदाज वर्तवणे, वेगवान विमानांची एरोडायनॅमिक रचना करणे, किंवा समुद्रातील महाकाय प्रवाहांचा अभ्यास करणे, या सर्व महत्त्वाच्या गोष्टींसाठी ही समीकरणे पायाभूत मानली जातात. ओपनएआयने असा दावा केला आहे की, त्यांच्या एआय प्रणालीने या प्रश्नाचे अचूक उत्तर आणि त्याचा गणितीय पुरावा शोधून काढला आहे. या नव्या दाव्यानुसार, एखादा शांत द्रव जो सुरुवातीला पूर्णपणे स्थिर अवस्थेत असतो आणि ज्याची ऊर्जा मर्यादित असते, तो एका विशिष्ट वेळेनंतर अचानक अमर्याद वेग धारण करू शकतो आणि त्याचा प्रवाह पूर्णपणे अनियंत्रित होऊ शकतो. गणिताच्या अत्यंत तांत्रिक भाषेत याला 'फायनाईट टाईम ब्लोअप' असे म्हटले जाते. जर हा पुरावा मानवी शास्त्रज्ञांच्या आणि तज्ज्ञांच्या कडक कसोटीवर १०० टक्के खरा उतरला, तर तो मानवी इतिहासातील एक मोठा आणि सुवर्णअक्षरांनी लिहून ठेवावा असा ऐतिहासिक गणितीय शोध ठरेल, यात कोणतीही शंका नाही.

हा अविश्वसनीय शोध कसा लागला, याची पडद्यामागची तांत्रिक प्रक्रियाही तितकीच थक्क करणारी आणि मानवी कल्पनेच्या पलीकडची आहे. ओपनएआयने दिलेल्या अधिकृत माहितीनुसार, या कठीण प्रश्नाची उकल करण्यासाठी एका मानवी मेंदूचा नाही, तर तब्बल दहा हजार एआय एजंट्सचा एकाच वेळी वापर करण्यात आला होता. या दहा हजार कृत्रिम बुद्धिमत्ता एजंट्सनी सलग ८८ तास अचूक समन्वयाने या एकाच गुंतागुंतीच्या प्रश्नावर रात्रंदिवस काम केले आणि अखेर या समस्येचा अचूक गणितीय पुरावा शोधून काढण्यात यश मिळवले. या पुराव्याची सत्यता आणि अचूकता पडताळून पाहण्यासाठी नंतर 'लीन फॉर्मलायझेशन' (Lean formalization) या प्रगत आणि काटेकोर संगणकीय प्रणालीचा वापर करून त्याला अंतिम स्वरूप देण्यात आले, जेणेकरून भविष्यात त्यात कोणतीही मानवी किंवा तांत्रिक चूक राहू नये. एखाद्या प्रश्नावर दहा हजार कृत्रिम मेंदूंनी एकाच वेळी विचार करणे आणि मानवाला गेल्या अनेक दशकांत न सुटलेले कोडे अवघ्या काही तासांत सोडवून दाखवणे, ही खरोखरच आधुनिक विज्ञानाची एक अकल्पनीय झेप मानली जात आहे.

पण जगात कोणतीही मोठी आणि ऐतिहासिक गोष्ट वादाशिवाय कधीही पूर्ण होत नाही, तसेच काहीसे या घोषणेच्या बाबतीतही घडले. ओपनएआयने आपला हा नवा शोध जगजाहीर करताच, वैज्ञानिक वर्तुळातून एक गंभीर स्वरूपाचा आक्षेप नोंदवला गेला आणि या घोषणेचे रूपांतर काही क्षणांतच एका मोठ्या आंतरराष्ट्रीय वादात झाले. या वादाच्या केंद्रस्थानी न्यूयॉर्क युनिव्हर्सिटीचे प्रख्यात गणितज्ञ ट्रिस्टन बकमास्टर आणि 'अँथ्रोपिक' या ओपनएआयच्याच एका प्रतिस्पर्धी कंपनीचे संशोधक लेव्हेंट अल्गोजे हे दोन सुप्रसिद्ध शास्त्रज्ञ आहेत. हे दोन्ही शास्त्रज्ञ गेल्या अनेक महिन्यांपासून याच नेव्हियर-स्टोक्स समस्येशी संबंधित एका वेगळ्या गणितीय पद्धतीवर काम करत होते. सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे, आपले हे गुंतागुंतीचे संशोधन करण्यासाठी ते स्वतः ओपनएआयनेच विकसित केलेल्या 'कोडेक्स' नावाच्या प्रगत एआय टूलची मदत घेत होते. ट्रिस्टन बकमास्टर यांच्या म्हणण्यानुसार, त्यांची या प्रश्नावर काम करण्याची पद्धत दुर्मिळ होती आणि ओपनएआयने या यशाची अधिकृत घोषणा करण्यापूर्वीच ते या संशोधनात वेगाने प्रगती करत होते आणि अंतिम उत्तराच्या खूप जवळ पोहोचले होते.

या दोन शास्त्रज्ञांची मुख्य चिंता ही अजिबात नाहीये की कृत्रिम बुद्धिमत्तेने माणसाच्या आधी गणिताचे कोडे कसे सोडवले. त्यांची चिंता आणि त्यांच्या मनातील भीती एका  वेगळ्या आणि भविष्यातील संशोधनावर थेट परिणाम करणाऱ्या मुद्यावर आधारित आहे. त्यांचा मुख्य आक्षेप हा डेटा प्रायव्हसी म्हणजेच माहितीच्या गोपनीयतेशी आणि बौद्धिक संपदेच्या चोरीशी संबंधित आहे. जेव्हा जगभरातील थोर शास्त्रज्ञ आपले महत्त्वाचे, अपूर्ण आणि पूर्णपणे खाजगी संशोधन अशा व्यावसायिक एआय टूल्सवर अपलोड करून त्यांची मदत घेतात, तेव्हा ती माहिती खरोखरच त्यांच्यापुरती खाजगी राहते का? ज्या तंत्रज्ञान कंपनीचे हे टूल आहे, ती कंपनी या खाजगी माहितीचा स्वतःच्या फायद्यासाठी गुपचूप वापर करू शकते का? बकमास्टर यांना असा दाट संशय आहे की, त्यांनी कोडेक्समध्ये प्रविष्ट केलेल्या त्यांच्या खाजगी आणि अपूर्ण संशोधनाच्या माहितीचा आणि कोड्सचा फायदा कदाचित ओपनएआयच्या अंतर्गत एआय सिस्टीमला झाला असावा. आणि त्याच माहितीच्या आधारावर ओपनएआयने त्यांच्या आधी या प्रश्नाचे उत्तर शोधून काढले असावे. म्हणजेच एका अर्थाने, शास्त्रज्ञांची बौद्धिक संपदा नकळतपणे त्याच कंपनीच्या व्यावसायिक फायद्यासाठी वापरली गेली, जी कंपनी आता याच शर्यतीत त्यांची सर्वात मोठी स्पर्धक बनून उभी राहिली आहे.

अर्थातच, ओपनएआय या कंपनीने हे सर्व गंभीर आरोप फेटाळून लावले आहेत. कंपनीने अधिकृत स्पष्टीकरण देताना असे म्हटले आहे की, त्यांचे अंतर्गत कृत्रिम बुद्धिमत्ता एजंट्स आणि त्यांचे स्वतःचे संशोधक यांच्यापैकी कोणीही बकमास्टर किंवा इतर कोणत्याही बाहेरील शास्त्रज्ञाचे खाजगी संशोधन पाहिलेले नाही. त्यांचे हे गणितीय यश पूर्णपणे स्वतंत्रपणे आणि स्वबळावर मिळवलेले आहे आणि बकमास्टर यांनी कोडेक्स टूलमध्ये वापरलेल्या प्रॉम्प्ट्सचा या पुराव्यावर किंवा त्यांच्या नव्या एआय मॉडेलवर काडीमात्रही परिणाम झालेला नाही. कंपनीच्या मते, ग्राहकांची किंवा वापरकर्त्यांची कोणतीही खाजगी माहिती त्यांच्या मॉडेल्सच्या प्रशिक्षणासाठी वापरली जात नाही, आणि हे घवघवीत यश केवळ त्यांच्या एआय प्रणालीच्या वाढलेल्या तर्कशुद्ध विचार करण्याच्या क्षमतेचे निर्भेळ फळ आहे.

जरी ओपनएआयने या आरोपांचे  खंडन केले असले, तरी या एका वादग्रस्त घटनेमुळे भविष्यातील जागतिक वैज्ञानिक संशोधनावर गंभीर प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहे. सध्या ओपनएआयच्या या नव्या आणि ऐतिहासिक गणितीय पुराव्याची जगभरातील स्वतंत्र मानवी गणितज्ञांकडून बारकाईने पडताळणी होणे बाकी आहे. तो शोधलेला पुरावा १०० टक्के अचूक आहे की नाही, हे येणारा काळच ठरवेल. परंतु या संपूर्ण प्रकरणातून एक मूलभूत प्रश्न संपूर्ण जगासमोर उभा राहिला आहे. जेव्हा तंत्रज्ञान पुरवणाऱ्या याच बलाढ्य व्यावसायिक एआय कंपन्या एकाच वेळी शास्त्रज्ञांना संशोधनासाठी साधने पुरवतात आणि अगदी त्याच वेळी स्वतःचे वैज्ञानिक शोध लावून ते आधी प्रकाशित करण्यासाठी शास्त्रज्ञांच्याच थेट स्पर्धेत उतरतात, तेव्हा एक अत्यंत मोठा नैतिक पेचप्रसंग निर्माण होतो. अशा परिस्थितीत एखाद्या शोधाच्या बौद्धिक संपदेचा अधिकार नेमका कोणाला मिळणार? शास्त्रज्ञांनी या मोठ्या कंपन्यांच्या तंत्रज्ञानावर आणि त्यांच्या गोपनीयतेवर किती आणि कसा विश्वास ठेवायचा? भविष्यातील नव्या संशोधनाचे श्रेय एखाद्या निर्जीव यंत्राला मिळणार, ते यंत्र बनवणाऱ्या महाकाय कंपनीला मिळणार, की त्या यंत्राला योग्य दिशा दाखवणाऱ्या मानवी शास्त्रज्ञाला? आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, शास्त्रज्ञांच्या खाजगी वैचारिक कार्याला या निर्दयी कॉर्पोरेट शर्यतीत सुरक्षा कोण आणि कशी देणार?

आजपर्यंत विज्ञानाच्या आणि संशोधनाच्या जगात शास्त्रज्ञ आणि त्यांनी वापरलेली साधने (उदा. मायक्रोस्कोप, टेलिस्कोप किंवा अगदी सुपरकॉम्प्युटर) यांच्यात एक  स्पष्ट आणि न पुसली जाणारी सीमारेषा होती. आपण वापरत असलेले कोणतेही साधन कधीही शास्त्रज्ञाशी स्वतःहून स्पर्धा करत नव्हते. परंतु कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या या वेगवान युगात ही सीमारेषा आता पूर्णपणे पुसली गेली आहे. आजचे साधन हे उद्याचे सर्वात मोठे स्पर्धक बनत आहे. नेव्हियर-स्टोक्स समस्येवरील या नव्या दाव्याने आणि त्यातून निर्माण झालेल्या या वादाने केवळ गणिताच्या जगालाच नाही, तर संपूर्ण मानवी समाजाला एका नव्या आणि काहीशा भयानक वास्तवाची जाणीव करून दिली आहे. भविष्यात तंत्रज्ञान आणि मानवी बुद्धिमत्ता यांच्यातील ही शर्यत अधिकच गुंतागुंतीची आणि तीव्र होणार आहे, आणि या नव्या जगात विश्वासाचे आणि पारदर्शकतेचे नियम आपल्याला काळजीपूर्वक नव्याने लिहावे लागणार आहेत.


--- तुषार भ. कुटे 

#AI #ArtificialIntelligence #Marathi 

हरवलेला संवाद: तंत्रज्ञानाच्या विळख्यात मुके झालेले वर्ग

जवळपास पंधरा वर्षांपूर्वीचा तो काळ... तंत्रज्ञानाने खऱ्या अर्थाने आपल्या आयुष्यात प्रवेश करून जेमतेम एखादे दशक उलटून गेले असेल. त्याकाळी अभियांत्रिकीच्या मुलांना शिकवण्यासाठी वर्गात पाऊल टाकले की, विद्यार्थ्यांचा एकच गोंधळ आणि खळखळून हसण्याचा आवाज कानांवर पडायचा. मुले एकमेकांसोबत गप्पांमध्ये अक्षरशः रंगून गेलेली असायची. एकमेकांची खेचणे, थट्टामस्करी करणे, हास्यविनोद आणि मुक्तपणे विचारांची देवाणघेवाण करणे हा त्यांच्या रोजच्या जगण्याचा एक अविभाज्य भाग होता. याच संवादातून आणि एकत्र घालवलेल्या वेळेतून त्यांच्या मैत्रीचे बंध अधिक घट्ट होत असत. अभ्यासाच्या जोडीनेच या अवांतर गप्पा इतक्या रंगात यायच्या की, बऱ्याचदा शिक्षक म्हणून मला त्यांना ओरडून शांत राहायला सांगावे लागायचे. कधीकधी त्यांच्या या अखंड बडबडीचा कंटाळा यायचा आणि रागही अनावर व्हायचा. "आता तुम्ही लहान नाही आहात, मग इतकी बडबड का करता?" असा हतबल करणारा प्रश्नही मी अनेकदा अगदी सहजपणे विचारून जायचो.

परंतु, काळाचे चाक वेगाने फिरले आणि पाहता पाहता सर्व काही बदलून गेले. तंत्रज्ञानाने प्रचंड वेगाने मोठी झेप घेतली आणि माहिती तंत्रज्ञानाच्या या अथांग विश्वात इंटरनेटच्या माध्यमातून समाजमाध्यमांनी आपला चंचूप्रवेश केला. बघता बघता 'कंटेंट क्रिएटर्स'चे पेव फुटले आणि जगातील सर्व ज्ञान त्या हातातील छोट्याशा मोबाईलच्या स्क्रीनवर एका क्लिकवर उपलब्ध होऊ लागले. या माहितीच्या महापुरात मुले इतकी व्यस्त झाली की, त्यांना नकळतपणे या डिजिटल जगाचे एक भयंकर व्यसनच जडले. आज जेव्हा मी शिकवण्यासाठी वर्गात प्रवेश करतो, तेव्हा समोरचे चित्र पाहून मन सुन्न होते. जवळपास सर्वच मुले माना खाली घालून आपल्या मोबाईलच्या पडद्यामध्ये पूर्णपणे हरवलेली आणि अडकून पडलेली दिसतात. कोणीही कुणाशी साधी नजर मिळवत नाही की एक शब्दही बोलत नाही. त्यांच्यातल्या गप्पा आता केवळ ऑनलाईन चॅटिंगच्या स्वरूपात रूपांतरित झाल्या आहेत. दोन माणसांमधला जिवंत संवाद आता पूर्णपणे थांबलेला दिसतो. पूर्वी वर्गात अनुभवायला मिळणाऱ्या त्या खोडकर गमतीजमती आणि निखळ हास्य आता कायमचे हरवले आहे. सर्व काही फक्त त्या निर्जीव मोबाईलच्या माध्यमातूनच चालते. कोणत्याही गोष्टीवर स्वतःचे डोके चालवण्याची तसदी आता घेतली जात नाही; 'आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स' सारख्या आधुनिक तंत्रज्ञानाद्वारे आयती उत्तरे शोधण्याकडेच सर्वांचा कल असतो. कोणीही एखाद्या शंकेसाठी एकमेकांना काहीही विचारत नाही, त्यामुळे वैचारिक देवाणघेवाण ही संकल्पनाच आता इतिहासजमा झाली आहे.

आजच्या या वर्गांमध्ये एक भयाण शांतता पसरलेली असते. अशा वेळी, मागच्या दशकातील त्या गजबजलेल्या, मुलांच्या किलबिलीने जिवंत वाटणाऱ्या वर्गांची मला प्रकर्षाने आठवण येऊ लागते. एकमेकांसोबत तासन्‌तास हसण्या-खिदळण्यात वेळ घालवणारे ते पूर्वीचे विद्यार्थी आणि आजच्या या मुलांची स्तब्धता पाहिल्यावर मन कमालीचे अस्वस्थ होते. या अफाट तंत्रज्ञानाने माणसामाणसांमधला जिवंत संवाद कसा हिरावून घेतला आहे, याची जाणीव ही वर्गातली शांतता करून देते. मुलांच्या वैचारिक प्रक्रियेला आलेली ही स्तब्धता आणि त्यांचे हे यंत्रवत होणे पाहून एक शिक्षक म्हणून माझे मन अधिकच अशांत होत जाते.

"अरे, बोला रे एकमेकांशी..." असे मी अनेकदा स्वतःच्याच मनाशी हताशपणे पुटपुटत असतो. एकेकाळी एकमेकांशी भरभरून बोलणारी, भांडणारी आणि हसणारी मुले आज केवळ तंत्रज्ञानाशी आणि यंत्रांशी मुक्याने संवाद साधत आहेत. ते खऱ्या अर्थाने एकमेकांशी संवाद साधायला विसरून गेले आहेत. जग खूप पुढे गेले आहे, बदलले आहे, हे मान्यच आहे; परंतु एक विद्यार्थी म्हणून आणि मुख्य म्हणजे एक माणूस म्हणून ज्या मूलभूत गरजा असतात, त्यातील 'संवाद' या सर्वात महत्त्वाच्या गरजेचा आता सर्वांनाच विसर पडला आहे. कदाचित, तंत्रज्ञानाच्या अनेक भयंकर दुष्परिणामांपैकी हा सर्वात गंभीर दुष्परिणाम असावा. संवादाअभावी आजची ही तरुण पिढी अधिकाधिक एकलकोंडी आणि एकाकी होत चालली आहे. या एकाकीपणाचा प्रवास भविष्यात त्यांना आणि समाजाला कोणत्या वळणावर घेऊन जाईल, हे आज तरी सांगणे अवघड आहे.

– तुषार भ. कुटे

खुलूस: रेड लाईट डायरीज

साहित्य विश्वामध्ये असे काही संवेदनशील आणि गुंतागुंतीचे विषय आहेत, ज्यांना स्पर्श करण्याचे धाडस सहसा कोणी करत नाही. समाजाच्या मुख्य प्रवाहापासून जाणीवपूर्वक दूर ठेवलेल्या आणि 'रेड लाईट एरिया' अर्थात वेश्या वस्तीत जगणाऱ्या स्त्रियांचे आयुष्य हा असाच एक दुर्लक्षित विषय. या अंधाऱ्या जगातील वास्तवाला थेट भिडण्याचे काम लेखक समीर गायकवाड यांनी त्यांच्या 'खुलूस: रेड लाईट डायरीज' या पुस्तकातून अतिशय समर्थपणे केले आहे. लेखकाने स्वतः अगदी जवळून अनुभवलेल्या आणि पाहिलेल्या वेश्या जीवनातील विदारक प्रसंगांना या पुस्तकातून प्रभावीपणे शब्दबद्ध केले आहे.

या व्यवसायात अडकलेल्या बहुतांश स्त्रिया स्वतःच्या मर्जीने किंवा आनंदाने इथे आलेल्या नसतात, हे एक अतिशय कटू आणि विदारक सत्य आहे. गरिबीचा गैरफायदा घेऊन, प्रेमाच्या जाळ्यात ओढून किंवा नोकरीचे खोटे आमिष दाखवून अनेक निष्पाप मुलींना फसवून किंवा जबरदस्तीने या दलदलीत ढकलले जाते. त्यामुळे त्यांचे उर्वरित आयुष्य अक्षरशः एखाद्या नरकासमान होऊन जाते. मुंबईतील कामाठीपुरा, पुण्यातील बुधवार पेठ, तसेच कोलकात्यामधील आशियातील सर्वात मोठ्या वेश्या वस्तीत अशा असंख्य स्त्रिया आजही खितपत पडलेल्या आहेत. या पुस्तकातून अशा अनेक स्त्रियांच्या अंगावर काटा आणणाऱ्या सत्यकथा वाचायला मिळतात, ज्या आपल्याला अंतर्मुख करून सखोल विचार करायला भाग पाडतात. यातून या व्यवसायाची एक काळीकुट्ट आणि नकारात्मक बाजू समाजासमोर पूर्णपणे उघडी पडते.

या वस्तीत जगणाऱ्या प्रत्येक स्त्रीची स्वतःची अशी एक भलीमोठी आणि दुःखद कहाणी आहे. आयुष्यात नियतीचे अघोरी फटके आणि अतोनात दुःख सोसूनही, परिस्थितीशी दोन हात करत या स्त्रिया अत्यंत धैर्याने जीवनाला सामोऱ्या गेलेल्या दिसतात. धडपड करत आणि जबरदस्तीने का होईना, पण त्या आपले आयुष्य जगल्या आहेत. त्यांचे हे अकाली कोमेजलेले आयुष्य वाचताना वाचकाचे मन नकळत गलबलून जाते. त्यांच्या मनातील घुसमट, कायमच्या दबलेल्या आणि मारल्या गेलेल्या इच्छा-आकांक्षा, परिस्थितीसमोर पत्करलेली हतबल शरणागती, त्यांच्या आर्त हाका आणि मनात सातत्याने होणारी तगमग हे सर्व काही या पुस्तकातून अक्षरशः जिवंत होऊन आपल्या डोळ्यांसमोर उभे राहते. प्रत्येकीची गोष्ट एखाद्या स्वतंत्र कादंबरीएवढी मोठी आणि गुंतागुंतीची आहे. त्यात असंख्य अनपेक्षित वळणे आहेत, धोकादायक आणि जीवघेणे प्रसंग आहेत, आणि पावलोपावली परिस्थितीसमोर पत्करलेली हतबलताही आहे.

सन्मान आणि माणुसकी या शब्दांचा जिथे मागमूसही नाही, असे हे जग वाचताना, 'आपण खरोखर कोणत्या समाजात वावरत आहोत?' हा बोचरा प्रश्न आपल्याला सातत्याने सतावत राहतो. आपल्याच आजूबाजूला चालणारे, पण ज्याची आपल्याला पुसटशीही कल्पना नाही, असे हे समांतर जग मनाला प्रचंड अस्वस्थ करते. पुस्तकाच्या पानापानांतून हिराबाई, नसीम, अमिना, सुरेखा बिष्ट, जयवंती, बिस्मिल्ला, शांतव्वा, सावित्री, सलमा, जानकी, नलिनी, स्वाती, साधना, भारती, साखरीबाई, मुमताज, परवीन, मालती अशा अनेक जिवंत स्त्रिया आपल्याला भेटत राहतात. एवढेच नाही, तर या निरागस जिवांना फसवून या नरकात ढकलणारे नराधम दलाल आणि त्यांच्यावर निर्दयीपणे सत्ता गाजवणाऱ्या मालकिणी यांचेही क्रूर चेहरे समोर येतात. महाराष्ट्रातील वेश्या वस्त्यांमध्ये अडकलेल्या बहुतांश स्त्रिया या उत्तर भारतातून फसवून आणलेल्या आहेत, हे भीषण वास्तवही यातून समोर येते.

विविध वेश्यांच्या व्यक्तिगत कहाण्यांबरोबरच त्यांच्याशी संबंधित अनेक घटना आणि व्यक्तिचित्रांचे बारकाईने रेखाटन लेखकाने या पुस्तकात केले आहे. एकंदरीतच, कोणत्याही संवेदनशील माणसाला असह्य वाटेल अशा एका भयानक विश्वात हे पुस्तक आपल्याला घेऊन जाते. परंतु, त्याच वेळी हे पुस्तक आपल्याला त्या स्त्रियांच्या दुर्दैवी जीवनाकडे तिरस्काराने न पाहता, सहानुभूतीच्या आणि माणुसकीच्या दृष्टिकोनातून पाहण्यास प्रवृत्त करते, हेच या साहित्याचे सर्वांत मोठे यश आहे.

--- तुषार भ. कुटे 

#मराठी #पुस्तक #परीक्षण #खूलूस 

मानवी मेंदूसारखे काम करणारे नवे कृत्रिम बुद्धिमत्ता मॉडेल

सध्याच्या प्रगत तंत्रज्ञानाच्या युगात कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि लार्ज लँग्वेज मॉडेल्स यांनी संपूर्ण जगात एक मोठी क्रांती घडवून आणली आहे. परंतु, या पारंपरिक तंत्रज्ञानामध्ये एक मोठी त्रुटी आहे, ती म्हणजे प्रचंड प्रमाणात लागणारी विजेची आणि ऊर्जेची गरज. या समस्येवर मात करण्यासाठी आता चीनमधील संशोधकांनी एक  नाविन्यपूर्ण आणि थेट मानवी मेंदूप्रमाणे काम करणारे नवे कृत्रिम बुद्धिमत्ता मॉडेल विकसित केले आहे. हे नवे मॉडेल आजकालच्या प्रचलित आणि पारंपरिक एआय सिस्टीमपेक्षा पूर्णपणे वेगळ्या पद्धतीने काम करते. नेहमीचे लार्ज लँग्वेज मॉडेल्स सतत आणि न थांबता प्रचंड मोठ्या प्रमाणावरील माहितीवर प्रक्रिया करत असतात, ज्यामुळे त्यांच्यासाठी प्रचंड ऊर्जा खर्च होते. याउलट, या नव्या रचनेमध्ये चिनी संशोधकांनी 'स्पायकिंग न्यूरल नेटवर्क्स' चा कल्पकतेने वापर केला आहे. या नेटवर्कचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे ते केवळ गरज असेल तेव्हाच सक्रिय होतात. आपल्या शरीरातील जैविक न्यूरॉन्स जसे एकमेकांशी संवाद साधण्यासाठी सूक्ष्म अशा विद्युत लहरींचा वापर करतात, अगदी त्याच नैसर्गिक प्रक्रियेची अचूक नक्कल या नव्या मॉडेलमध्ये करण्यात आली आहे. यामुळे गुंतागुंतीची आणि अवघड कामे तितक्याच क्षमतेने पूर्ण करताना ऊर्जेचा वापर मात्र आश्चर्यकारक रीत्या कमी करण्यात या संशोधकांना मोठे यश आले आहे.

पारंपरिक कृत्रिम बुद्धिमत्ता मॉडेल्स आणि हे नवे मानवी मेंदूवर आधारित मॉडेल यांच्या कार्यपद्धतीत एक अतिशय मोठा आणि मूलभूत फरक आहे. आज आपण वापरत असलेले चॅटबॉट किंवा इतर एआय मॉडेल्स दर सेकंदाला अब्जावधी गणिते आणि आकडेमोड करत असतात. सर्वात आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, ज्यावेळी यापैकी बहुतांश कामांची किंवा आकडेमोडीची प्रत्यक्षात कोणतीही आवश्यकता नसते, तेव्हाही ही मॉडेल्स बॅकग्राउंडला सतत सुरूच राहतात. हे म्हणजे एखाद्या गाडीची गरज नसतानाही तिचे इंजिन सतत चालू ठेवण्यासारखे आहे, ज्यामुळे मोठ्या प्रमाणावर इंधनाची नासाडी होते. या समस्येवर उपाय म्हणून नव्या तंत्रज्ञानात स्पायकिंग न्यूरल नेटवर्क्सचा वापर करण्यात आला आहे, जे 'इव्हेंट-ड्रिव्हन कम्प्युटेशन' (Event-driven computation) म्हणजेच केवळ घटना किंवा गरजेवर आधारित संगणना या तत्त्वावर काम करतात. या प्रणालीतील कृत्रिम न्यूरॉन्स सामान्य परिस्थितीत पूर्णपणे निष्क्रिय किंवा शांत राहतात. जेव्हा बाहेरून येणारे सिग्नल्स किंवा माहिती एका विशिष्ट मर्यादेपर्यंत पोहोचते, केवळ तेव्हाच आणि त्याच क्षणी हे न्यूरॉन्स जागे होतात आणि कमी काळासाठी सक्रिय होऊन प्रतिसाद देतात. आपले काम पूर्ण होताच ते पुन्हा एकदा निष्क्रिय आणि शांत अवस्थेत जातात.

या नव्या कार्यपद्धतीचा सर्वात मोठा फायदा म्हणजे संपूर्ण प्रणालीची कार्यक्षमता प्रचंड वेगाने वाढते आणि विजेची अभूतपूर्व बचत होते. बहुतांश न्यूरॉन्स जास्तीत जास्त वेळ निष्क्रिय अवस्थेत राहत असल्यामुळे, या सिस्टीमला पारंपरिक मॉडेल्सच्या तुलनेत अत्यंत कमी आकडेमोड करावी लागते. यामुळे केवळ ऊर्जेचीच मोठी बचत होत नाही, तर लांबलचक आणि गुंतागुंतीच्या माहितीच्या शृंखलेवर वेगाने आणि अचूकपणे प्रक्रिया करणेही शक्य होते. मानवी मेंदू ज्याप्रमाणे कमीत कमी ऊर्जा वापरून गुंतागुंतीचे निर्णय अगदी सेकंदाच्या काही भागात घेतो, तशीच काहीशी अवस्था या नव्या कृत्रिम बुद्धिमत्तेची आहे. यामुळे भविष्यात माहितीवर प्रक्रिया करण्याचा वेग अनेक पटींनी वाढणार आहे आणि डेटा सेंटर्सवर पडणारा प्रचंड ताणही कमी होण्यास मदत मिळणार आहे.

या संशोधनाचे आणखी एक महत्त्वाचे आणि जागतिक राजकारणाच्या दृष्टीने लक्षवेधी पैलू म्हणजे यासाठी वापरण्यात आलेले हार्डवेअर. सध्या जगभरातील बहुतेक सर्वच एआय कंपन्या आपल्या मॉडेल्ससाठी विशिष्ट आणि महागड्या परदेशी चिप्सवर अवलंबून आहेत. मात्र, चिनी संशोधकांनी या नव्या मॉडेलची रचना अशी केली आहे की, हे तंत्रज्ञान चालवण्यासाठी त्यांना कोणत्याही परदेशी आणि महागड्या हार्डवेअरवर विसंबून राहावे लागणार नाही. त्यांनी हे मॉडेल पूर्णपणे देशांतर्गत विकसित केलेल्या आणि स्थानिक पातळीवर बनवलेल्या कॉम्प्युटर चिप्सवर यशस्वीरीत्या चालवून दाखवले आहे. या महत्त्वपूर्ण पावलामुळे एआय तंत्रज्ञानाच्या क्षेत्रातील त्यांची इतर देशांवरील आणि परदेशी बनावटीच्या उत्पादनांवरील अवलंबित्व मोठ्या प्रमाणावर कमी होणार आहे. चिप्सच्या जागतिक तुटवड्याच्या पार्श्वभूमीवर स्वतःच्या देशात तयार केलेल्या हार्डवेअरवर इतके प्रगत सॉफ्टवेअर चालवणे हे तंत्रज्ञान क्षेत्रातील स्वावलंबनाचे एक मोठे उदाहरण मानले जात आहे.

मानवी मेंदूपासून प्रेरणा घेऊन तयार करण्यात आलेले हे कृत्रिम बुद्धिमत्ता तंत्रज्ञान भविष्यात अनेक क्षेत्रांसाठी वरदान ठरणार आहे. विशेषतः ज्या उपकरणांमध्ये संगणकीय क्षमता आणि बॅटरीचे आयुष्य मर्यादित असते, अशा ठिकाणी हे तंत्रज्ञान अतिशय मोलाची भूमिका बजावेल. उदाहरणार्थ, रोबोटिक्सच्या क्षेत्रात काम करणाऱ्या यंत्रमानवांना अनेकदा मर्यादित बॅटरीवर काम करावे लागते. अशा वेळी हे ऊर्जा वाचवणारे तंत्रज्ञान त्यांना अधिक काळ सक्रिय राहण्यास आणि अचूक काम करण्यास मदत करेल. यासोबतच स्वयंचलित वाहने म्हणजेच ड्रायव्हरलेस कार्स, स्मार्टवॉच आणि फिटनेस ट्रॅकर यांसारखी अंगावर परिधान करण्यायोग्य उपकरणे आणि इंटरनेट ऑफ थिंग्जशी संबंधित इतर अनेक स्मार्ट गॅजेट्ससाठी हे तंत्रज्ञान क्रांतीकारी ठरू शकते. या उपकरणांना सतत आणि तत्काळ निर्णय घ्यावे लागतात, परंतु त्यांच्याकडे मोठ्या सर्व्हरसारखी प्रचंड ऊर्जा नसते. अशा परिस्थितीत स्पायकिंग न्यूरल नेटवर्कवर आधारित हे मॉडेल कमीत कमी ऊर्जेत जास्तीत जास्त वेगाने काम करून अतिशय प्रभावी परिणाम देऊ शकते.

कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या क्षेत्रात नुसतेच मॉडेल्सचा आकार वाढवत नेणे आणि त्यांना अधिक डेटा खाऊ घालणे हा एकमेव पर्याय असू शकत नाही, हे या संशोधनाने प्रभावीपणे सिद्ध केले आहे. अधिक चांगले परिणाम मिळवण्यासाठी केवळ मॉडेल्स मोठे करणे हाच एकमेव मार्ग नाही. त्याऐवजी, निसर्गाकडून आणि विशेषतः मानवी मेंदूच्या अप्रतिम रचनेकडून प्रेरणा घेऊन आणि त्याला आधुनिक संगणकीय विज्ञानाची जोड देऊन आपण अधिक वेगवान, अधिक अचूक आणि ऊर्जेची मोठी बचत करणारी  प्रभावी यंत्रणा निर्माण करू शकतो. हे नवीन संशोधन म्हणजे केवळ एका देशाचे यश नसून, संपूर्ण मानवजातीसाठी अधिक शाश्वत आणि पर्यावरणपूरक तंत्रज्ञानाकडे टाकलेले एक अत्यंत महत्त्वाचे आणि आशादायी पाऊल आहे. भविष्यातील तंत्रज्ञान हे केवळ आकाराने मोठे नसून, ते निसर्गाशी आणि मानवी शरीररचनेशी साधर्म्य सांगणारे अधिक स्मार्ट तंत्रज्ञान असेल, हेच यातून स्पष्ट होते.

(चित्र: एआय निर्मित)

--- तुषार भ. कुटे 

#AI #ArtificialIntelligence #Marathi 

खरा आणि खोटा व्हिडिओ ओळखणे आता माणसाच्या आणि यंत्रांच्याही आवाक्याबाहेर

तंत्रज्ञानाच्या या प्रगत आणि वेगाने बदलणाऱ्या युगात, आपल्या डोळ्यांसमोर दिसणारी गोष्ट खरी आहे की खोटी, हे ओळखणे माणसासाठी आता केवळ कठीणच नाही, तर जवळजवळ अशक्य होऊन बसले आहे. गेल्या काही वर्षांत कृत्रिम बुद्धिमत्तेने केवळ मजकूर किंवा स्थिर चित्रांपुरतीच आपली मजल मारली नसून, आता ती अतिशय हुबेहूब आणि वास्तविक वाटणारे व्हिडिओ तयार करण्याच्या पातळीवर पोहोचली आहे. या तंत्रज्ञानाची प्रगती इतकी अफाट आणि अचूक आहे की, सामान्य माणूस तर सोडाच, पण संगणकीय प्रणालीदेखील खऱ्या आणि खोट्या व्हिडिओमधील फरक ओळखण्यात पूर्णपणे अपयशी ठरत आहेत. सप्टेंबर २०२६ मध्ये सेव्हरिन श्याकुला, आंद्रेई येरमाकोव्ह आणि त्यांच्या सहकारी संशोधकांनी प्रकाशित केलेल्या एका महत्त्वपूर्ण आणि डोळे उघडणाऱ्या अभ्यासात हा धक्कादायक निष्कर्ष समोर आला आहे. या संशोधनानुसार, माणसाचे डोळे आणि मेंदू आता एआयने तयार केलेल्या या मायाजालाला सहजपणे बळी पडत आहेत.

या समस्येचे गांभीर्य आणि व्याप्ती समजून घेण्यासाठी संशोधकांच्या या पथकाने एका विस्तृत आणि सखोल प्रयोगाची रचना केली होती. या प्रयोगांतर्गत त्यांनी तब्बल २,६९१ लहान व्हिडिओंची काळजीपूर्वक निवड केली होती. या सर्व व्हिडिओंची लांबी केवळ पाच सेकंदांची होती, जेणेकरून दर्शकांना कमी वेळात त्यातील सत्यता ओळखण्याचे आव्हान दिले जावे. या एकूण व्हिडिओंपैकी केवळ २७१ व्हिडिओ हे पूर्णपणे खरे आणि मानवी कॅमेऱ्याने चित्रित केलेले होते, तर उर्वरित तब्बल २,४२० व्हिडिओ हे कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर करून अतिशय कौशल्याने तयार केलेले खोटे किंवा 'फेक' व्हिडिओ होते. या व्हिडिओंमध्ये प्रामुख्याने माणसे कॅमेऱ्याकडे बघून बोलत आहेत, अधिकृत निवेदने देत आहेत किंवा एखाद्या स्टुडिओमध्ये बसून मुलाखती देत आहेत, अशी दृश्ये दाखवण्यात आली होती. अशा प्रकारची दृश्ये निवडण्यामागील मुख्य उद्देश हा होता की, सहसा बातम्यांमध्ये किंवा समाजमाध्यमांवर आपण अशाच प्रकारचे व्हिडिओ पाहतो आणि त्यावर सहज विश्वास ठेवतो. त्यामुळे मानवी भावभावना आणि चेहऱ्यावरील हावभाव एआय किती अचूकपणे टिपू शकते, हे तपासणे या प्रयोगाचे मुख्य उद्दिष्ट होते.

हे खोटे परंतु अतिशय वास्तविक वाटणारे व्हिडिओ तयार करण्यासाठी संशोधकांनी जगातल्या काही सर्वात प्रगत आणि बलाढ्य तंत्रज्ञान कंपन्यांच्या सिस्टिम्सचा वापर केला होता. यामध्ये गुगल, अलिबाबा, एक्सएआय, टेन्सेंट, लाईट्रिक्स आणि कुआईशौ यांसारख्या आघाडीच्या कंपन्यांच्या एकूण सात वेगवेगळ्या व्हिडिओ-जनरेशन टूल्सचा समावेश होता. या कंपन्यांनी विकसित केलेले तंत्रज्ञान इतके प्रगत आहे की, ते केवळ मानवी चेहऱ्याच्या हालचालीच नाही, तर ओठांची अचूक हालचाल, डोळ्यांची उघडझाप, आणि चेहऱ्यावरील सूक्ष्म भावसुद्धा अतिशय नैसर्गिक पद्धतीने तयार करू शकतात. जेव्हा या प्रयोगात सहभागी झालेल्या सामान्य लोकांना हे व्हिडिओ दाखवण्यात आले आणि त्यांना खरे व खोटे व्हिडिओ वेगळे करण्यास सांगितले, तेव्हा मिळालेले निकाल निराशाजनक आणि भविष्यातील धोक्याची घंटा वाजवणारे होते.

या प्रयोगात सहभागी झालेल्या लोकांना केवळ ५२.६ टक्के वेळेसच खोटे व्हिडिओ अचूकपणे ओळखता आले. जर एखाद्या व्यक्तीने कोणताही विचार न करता केवळ नाणेफेक करून किंवा अंदाजे उत्तरे दिली असती, तरीही त्याचे ५० टक्के उत्तरे बरोबर येण्याची शक्यता असते. याचाच सरळ अर्थ असा होतो की, खऱ्या आणि खोट्या व्हिडिओमध्ये फरक ओळखण्याची माणसाची नैसर्गिक क्षमता आता पूर्णपणे कुचकामी ठरली आहे. मानवी मेंदू या एआय-निर्मित आभासी वास्तवाला खरे मानण्याइतपत फसवा ठरत आहे. आपण ज्या गोष्टी आपल्या उघड्या डोळ्यांनी पाहतो, त्या खऱ्याच असतील या मानवाच्या शतकानुशतके चालत आलेल्या विश्वासाला या तंत्रज्ञानाने आता मोठा तडा दिला आहे.

सर्वात आश्चर्याची आणि चिंतेची बाब म्हणजे, केवळ मानवी डोळेच नाही, तर या खोट्या व्हिडिओंना पकडण्यासाठी खास तयार करण्यात आलेले प्रगत संगणकीय सॉफ्टवेअर्स आणि अल्गोरिदम्सदेखील या परीक्षेत पूर्णपणे नापास झाले आहेत. संशोधकांनी खोटे व्हिडिओ ओळखणाऱ्या दोन अत्यंत आधुनिक सिस्टिम्सची चाचणी घेतली असता, त्यांची अचूकता अनुक्रमे केवळ ३४.५ टक्के आणि ४८.३ टक्के इतकीच भरली! हा निकाल मानवाच्या अंदाजापेक्षाही वाईट होता. ज्या तंत्रज्ञानावर आपण भविष्यात खोट्या माहितीला आळा घालण्यासाठी अवलंबून राहणार आहोत, ते तंत्रज्ञान स्वतःच या नव्या पिढीच्या एआय व्हिडिओंसमोर हतबल झाले आहे. ही परिस्थिती भयानक आहे कारण जर यंत्रेच सत्य आणि असत्य यातील फरक ओळखू शकली नाहीत, तर समाजमाध्यमांवर पसरणाऱ्या खोट्या माहितीला आणि अपप्रचाराला रोखणे जवळजवळ अशक्य होऊन बसेल.

या अपयशामागे एक महत्त्वाचे तांत्रिक कारण दडलेले आहे, ज्यावर संशोधकांनी विशेष प्रकाश टाकला आहे. जुन्या तंत्रज्ञानामध्ये प्रामुख्याने 'डीपफेक' (Deepfake) चा वापर केला जायचा, ज्यामध्ये मूळ व्हिडिओमधील एखाद्या व्यक्तीचा चेहरा बदलून तिथे दुसऱ्याच व्यक्तीचा चेहरा लावला जायचा. अशा व्हिडिओंमध्ये चेहऱ्याच्या कडा, प्रकाशाचा अभाव किंवा अनैसर्गिक हालचालींवरून व्हिडिओ खोटा असल्याचे सॉफ्टवेअर्स सहज पकडू शकत होते. परंतु, आताच्या नव्या पिढीचे एआय व्हिडिओ टूल्स केवळ चेहरा बदलत नाहीत, तर ते संपूर्ण दृश्य, पार्श्वभूमी, प्रकाशयोजना आणि अगदी माणसाचे संपूर्ण शरीर शून्यातून निर्माण करतात. यामध्ये पिक्सेलची रचना इतकी अचूक असते की, त्यात कोणतीही तांत्रिक त्रुटी किंवा छेडछाड शोधणे जुन्या सॉफ्टवेअर्सना शक्य होत नाही. जुन्या पद्धती आता या नव्या आव्हानासमोर पूर्णपणे निरुपयोगी ठरत आहेत.

हा संपूर्ण अभ्यास आपल्या समाजासाठी आणि भविष्यासाठी एक गंभीर इशारा आहे. जर सामान्य नागरिक, पत्रकार आणि अगदी संगणकीय प्रणालीही खरा आणि खोटा व्हिडिओ ओळखू शकत नसतील, तर भविष्यात निवडणुका, राजकीय घडामोडी, गुन्हेगारी तपास आणि न्यायालयीन प्रक्रियांमध्ये या तंत्रज्ञानाचा किती भयंकर गैरवापर होऊ शकतो, याची केवळ कल्पनाच केलेली बरी. उद्या कोणीही व्यक्ती एखाद्या प्रतिष्ठित व्यक्तीचा खोटा व्हिडिओ तयार करून समाजात दंगल घडवून आणू शकतो किंवा कोणाचीही प्रतिमा मलीन करू शकतो. त्यामुळे आता केवळ तंत्रज्ञानावर अवलंबून राहण्याऐवजी, माहितीची पडताळणी करण्यासाठी नवीन, अधिक प्रगत आणि बहुआयामी पद्धती विकसित करणे तातडीचे झाले आहे. जोपर्यंत आपण या एआयच्या आभासी जगाला भेदणारे अचूक तंत्रज्ञान विकसित करत नाही, तोपर्यंत 'डोळ्यांनी पाहिलेले सर्वच खरे नसते' ही म्हण आपल्याला आपल्या दैनंदिन जीवनात पदोपदी लागू करावी लागणार आहे.

--- तुषार भ. कुटे 

#AI #ArtificialIntelligence #LLM #ChatGPT 

एका खडतर प्रवासाचा थरार

एका आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स प्रशिक्षणाच्या निमित्ताने मला लवळे गावातील सिम्बॉयसिस विद्यापीठात जायचे होते. एरवी पिंपरी-चिंचवडच्या एका टोकावरून या भागात पोहोचणे म्हणजे तब्बल दीड तासांचे कष्टाचे काम असते. विशेषतः सुस गावातील मुख्य रस्त्यावरील अफाट रहदारी आपल्या वाहनाचा वेग अक्षरशः रोखून धरते. त्यामुळे नेमक्या महाविद्यालये सुरू होण्याच्या वेळी या मार्गावरून कुर्मगतीने प्रवास करावा लागतो. या सगळ्या त्रासातून वाचण्यासाठी आणि वेळेची बचत करण्यासाठी त्या दिवशी घरातून निघण्यापूर्वी मी 'गुगल मॅप'वर सर्वात जलद रस्ता कोणता आहे, याचा शोध घेतला. बायपास आणि सुस रस्त्यावर नेहमीप्रमाणे मोठी गर्दी असल्याने, गुगल मॅपमध्ये मला हिंजवडीमार्गे लवळे असा एक पर्यायी रस्ता दिसला. हा रस्ता नेहमीच्या वेळेपेक्षा सात-आठ मिनिटे आधी पोहोचवणारा होता, त्यामुळे साहजिकच मी याच मार्गाने जाण्याचा निर्णय घेतला.

हिंजवडी आयटी पार्कचा गजबजलेला परिसर मागे पडल्यानंतर मुळशी तालुक्यातील शांत आणि नयनरम्य ग्रामीण भागाला सुरुवात झाली. रस्ते तसे बऱ्यापैकी रिकामेच होते, परंतु पावसामुळे अनेक ठिकाणी रस्त्यात खड्डे पडले होते. तरीही आजूबाजूचा परिसर हिरवाईने नटलेला होता आणि अधूनमधून येणाऱ्या पावसाच्या हलक्या शिडकाव्यामुळे वातावरण आल्हाददायक वाटत होते. लवळे गाव आता केवळ तीन किलोमीटरवर उरले होते. तेवढ्यात गुगल मॅपने मला मुख्य रस्त्यावरून डावीकडे जाणारे एक वळण घेण्यास सुचवले. त्या सूचनेनुसार मी गाडी वळवून डाव्या बाजूच्या त्या छोट्या रस्त्यावर आत शिरलो. तो रस्ता इतका अरुंद होता की जेमतेम एकच गाडी जाऊ शकेल. तरीही, केवळ पाचशे-सहाशे मीटर अंतरावर पुन्हा मुख्य रस्ता लागणार आहे, या आशेवर मी गाडी पुढे नेली. मात्र, जेमतेम दोनशे मीटर अंतर पार केल्यावर समोरचे भयानक दृश्य पाहून मी जागीच थबकलो. संपूर्ण रस्त्यावर मोठ्या प्रमाणात आणि खोल चिखलाचा गाळ साचलेला होता. या दलदलीतून गाडी सुखरूप बाहेर काढणे म्हणजे खरोखरच एक मोठे दिव्य होते.

दोन मिनिटे मी त्या परिस्थितीची पाहणी केली आणि कोणताही धोका न पत्करता गाडी परत मागे फिरवण्याचा निर्णय घेतला. गुगल मॅप लवळे गावातूनही एक रस्ता दाखवत होता, म्हणून मी तिकडे गेलो. पण प्रत्यक्ष गावात जाऊन चौकशी केल्यावर गावकऱ्यांनी सांगितले की, "इथून सिम्बॉयसिसकडे जाणारा कोणताही रस्ता नाही." नाईलाजाने मी पुन्हा मागे फिरलो. आणखी दोन किलोमीटर अंतर पार केल्यावर गुगल मॅपने उजव्या बाजूचा आणखी एक रस्ता दाखवला. मात्र, तिथे वळण घेताना कोपऱ्यावरच सार्वजनिक बांधकाम विभागाचा 'रस्ता बंद आहे' असा फलक उभा होता. अर्थात, याला पर्यायी मार्ग कोणता, हे मात्र तिथे कुठेही लिहिलेले नव्हते. शेवटी निराश होऊन मी रस्त्याच्या कडेला उभ्या असलेल्या एका रिक्षावाल्याकडे योग्य मार्गाची चौकशी केली. त्याने मला दोन किलोमीटर मागे जाऊन पुन्हा उजवीकडे वळण घेण्यास सांगितले. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, तो नेमका तोच चिखलाचा रस्ता होता, जो मी सुरुवातीला टाळून मागे फिरलो होतो.

आता मात्र दुसरा कोणताही पर्याय उरला नव्हता. मी पुन्हा त्याच गाळाच्या आणि चिखलाच्या रस्त्यापाशी आलो. संपूर्ण रस्त्यावर भयंकर चिखल पसरला होता. अशा रस्त्यातून गाडी नेणे म्हणजे ती तिथेच रुतून बसण्याची दाट शक्यता होती. काही क्षण विचार केला, स्वतःची हिंमत गोळा केली आणि गाडी वेगाने त्या चिखलातून पुढे दामटली. गाळामुळे गाडी मुख्य रस्त्यावरून थोडीशी विचलित झाली, पण गाडीच्या वेगामुळे ती त्या दलदलीतून सुखरूप बाहेर पडली. मगाशी मला जो रस्ता दिसत नव्हता, तो आता स्पष्ट दिसू लागला होता. पण माझे संकट अजून टळले नव्हते. पुढच्या पन्नास फुटांवर पुन्हा असाच भयंकर गाळ साचलेला होता. आता काय करावे? पुढे जाणे आणि मागे फिरणे दोन्हीही सारखेच कठीण होते. शेवटी, 'जर पहिला टप्पा पार पडला आहे, तर हाही पार पडेल' असा विचार करून मी स्टिअरिंग घट्ट पकडले आणि गाडी वेगाने पुढे नेली. सुदैवाने मी त्याही टप्प्यातून यशस्वीपणे बाहेर आलो. अखेर मुख्य काँक्रीटचा रस्ता लागल्यामुळे माझ्या जीवात जीव आला.

विद्यापीठात पोहोचण्याची माझी निर्धारित वेळ पंधरा मिनिटांपूर्वीच निघून गेली होती. काँक्रीटच्या रस्त्यावरून डावीकडे वळताच अवघ्या दोन मिनिटांत पुन्हा एकदा रस्त्याची अवस्था पाहून मला ब्रेक दाबावा लागला. तिथे काँक्रीटचा रस्ता अचानक संपला होता आणि त्यापुढील रस्त्यावरून पाण्याचा एक मोठा प्रवाह झुळझुळ करत वाहत होता. त्या पाण्याच्या प्रवाहापलीकडे रस्ता एकदम उंचवटा घेऊन पुढे जात होता. 'आता यातून मार्ग कसा काढायचा?' हा नवा प्रश्न उभा राहिला. शेजारीच एक गृहस्थ उभे होते, त्यांना मी विचारले, "इथून गाडी जाऊ शकेल का?" त्यांनी अगदी सहजपणे सांगितले, "हो जाऊ शकते, फक्त गाडी पाण्यामध्ये थांबवू नका." माझ्याकडेही दुसरा कोणताही पर्याय नव्हता. आजवर ज्या गाडीवर मी विश्वास ठेवला होता, तोच विश्वास मी यावेळीही दाखवला. फक्त यावेळी चिखलाची जागा पाण्याच्या प्रवाहाने घेतली होती. तो प्रवाह फार खोल नव्हता, पण तो पार केल्यानंतर लगेचच लागणारा उंचवटा अतिशय महत्त्वाचा होता. जर गाडी तिथे थांबली असती, तर ती पाण्यातच अडकून पडली असती. त्यामुळे मी गाडीचा वेग अजिबात कमी होऊ न देता तो पाण्याचा प्रवाह पार केला आणि एका झटक्यात गाडी त्या उंचवट्यावरून पुढे नेली.

अखेरीस तो भयानक रस्ता पूर्णपणे पार झाला. पुढे असे कोणतेही अडथळे येऊ नयेत, अशी मनोमन प्रार्थना करत मी अवघ्या दहा मिनिटांत विद्यापीठाच्या त्या सुंदर डोंगरावरील घाट चढून इच्छित स्थळी पोहोचलो. तोपर्यंत मला तब्बल अर्धा तास उशीर झाला होता. पण त्या दिवशीचा तो खडतर आणि थरारक प्रवास माझ्या कायमस्वरूपी लक्षात राहिला. या प्रवासाने मला एक अत्यंत महत्त्वाचा धडा दिला की, आणीबाणीच्या किंवा घाईच्या प्रसंगी अनोळखी रस्त्यावरून जाणे नेहमीच धोक्याचे ठरू शकते आणि प्रत्येक वेळी 'गुगल मॅप'वर आंधळेपणाने विश्वास ठेवणे हे शहाणपणाचे लक्षण नक्कीच नाही.

(चित्र: एआय निर्मित)

--- तुषार भ. कुटे 

मानवी विचारशक्तीला जडलेला नवा 'वैचारिक विषाणू'?

आजच्या एकविसाव्या शतकात आणि विशेषतः गेल्या काही वर्षांत, तंत्रज्ञानाने मानवी जीवनात अशी काही गरुडझेप घेतली आहे की, एकेकाळी केवळ विज्ञानकथांमध्ये किंवा चित्रपटांमध्ये कल्पनेत वाटणाऱ्या गोष्टी आता आपल्या रोजच्या जगण्याचे वास्तव बनल्या आहेत. कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि विशेषतः लार्ज लँग्वेज मॉडेल्स यांनी आपल्या दैनंदिन जीवनाच्या प्रत्येक क्षेत्रात असा काही खोलवर प्रवेश केला आहे की, त्याशिवाय आपले कोणतेही काम सहजतेने होऊ शकत नाही, अशी एक विचित्र परिस्थिती निर्माण झाली आहे. कार्यालयातील कामे असोत, विद्यार्थ्यांचा अभ्यास असो, किंवा अगदी वैयक्तिक आयुष्यातील साधे निर्णय असोत, प्रत्येक ठिकाणी आपण या यंत्रांच्या मदतीवर अवलंबून राहू लागलो आहोत. पण या अत्यंत वेगाने प्रगत होणाऱ्या आणि मानवी हस्तक्षेपाची गरज कमी करणाऱ्या तंत्रज्ञानाचा आपल्या मनावर, मेंदूवर आणि एकूणच विचार करण्याच्या नैसर्गिक क्षमतेवर नेमका काय परिणाम होत आहे? याचा सखोल अभ्यास करून शास्त्रज्ञांनी आता मानवजातीला एक गंभीर आणि धोक्याचा इशारा दिला आहे. त्यांच्या मते, हे प्रगत एआय तंत्रज्ञान मानवांमध्ये एका 'वैचारिक विषाणू' (Cognitive Virus) प्रमाणे काम करत आहे, ज्यामुळे आपली स्वतःची स्वतंत्र विचार करण्याची, योग्य-अयोग्य ठरवण्याची आणि तर्क लावण्याची क्षमता हळूहळू पण निश्चितपणे गंजत चालली आहे आणि नष्ट होत आहे. सप्टेंबर २०२६ मध्ये जगभरातील नामांकित गणितज्ञ आणि संज्ञानात्मक शास्त्रज्ञांच्या एका आंतरराष्ट्रीय टीमने एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण, विचार करायला लावणारा आणि डोळे उघडणारा शोधनिबंध प्रकाशित केला आहे. या शोधनिबंधात त्यांनी हा धक्कादायक दावा केला आहे की, लार्ज लँग्वेज मॉडेल्सचा हा समाजात झपाट्याने होणारा प्रसार आणि वापर हा साध्या तंत्रज्ञानाचा प्रसार नसून, तो एका विषाणूच्या संसर्गाप्रमाणे आहे आणि त्याचे गणितीय विश्लेषण करणे आता शक्य झाले आहे.

या आंतरराष्ट्रीय संशोधकांनी मानवाच्या एआय तंत्रज्ञान दत्तक घेण्याच्या आणि ते आत्मसात करण्याच्या प्रक्रियेचा सखोल अभ्यास करण्यासाठी एका आगळ्यावेगळ्या पद्धतीचा अवलंब केला आहे. त्यांनी चक्क वैद्यकीय क्षेत्रात महामारी आणि संसर्गजन्य रोगांचा अभ्यास करण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या क्लिष्ट मॉडेल्सचा आधार घेतला आहे. जेव्हा एखादा नवा आणि संसर्गजन्य आजार समाजात पसरतो, तेव्हा लोक एकमेकांच्या संपर्कात आल्यामुळे संक्रमित होतात आणि बघता बघता ती एक मोठी महामारी बनते. तशीच काहीशी अवस्था या तंत्रज्ञानाच्या वापराची झाली आहे. एआयच्या बाबतीत हा संसर्ग केवळ शारीरिक पातळीवर होत नाही, तर तो मानसिक, बौद्धिक आणि सामाजिक पातळीवर वेगाने होत आहे. इतर पारंपरिक तंत्रज्ञान आणि या अत्याधुनिक एआय तंत्रज्ञानामध्ये एक खूप मोठा आणि मूलभूत फरक आहे. जुने तंत्रज्ञान हे प्रामुख्याने मानवी श्रमाची बचत करत होते किंवा भौतिक कामे सोपी करत होते. पण हे नवीन तंत्रज्ञान थेट मानवाच्या विचार करण्याच्या प्रक्रियेत आणि बौद्धिक क्षेत्रात हस्तक्षेप करत आहे. आजूबाजूचे सहकारी, मित्र किंवा इतर लोक जेव्हा आपली गुंतागुंतीची कामे एआयच्या मदतीने अगदी चुटकीसरशी पूर्ण करताना दिसतात, तेव्हा इतर लोकही या अल्पकालीन सोयीच्या मोहात पडतात. वेळेची बचत, कामातील सुलभता आणि अचूकता या कारणांमुळे हा एआय वापराचा कल समाजात एका अदृश्य संसर्गासारखा वेगाने पसरत आहे. एकाने वापरले की दुसरा वापरतो, दुसऱ्याला बघून तिसरा वापरतो, अशी ही एक न संपणारी साखळी तयार झाली आहे. परंतु, या अल्पकालीन सोयीसाठी मानवाला आणि संपूर्ण समाजाला भविष्यात अत्यंत गंभीर असे दीर्घकालीन मानसिक, बौद्धिक आणि सामाजिक परिणाम भोगावे लागू शकतात.

या अभ्यासात 'कॉग्निटिव्ह ऑफलोडिंग' (Cognitive Offloading) म्हणजेच 'स्वतःच्या मेंदूवरील बौद्धिक भार दुसऱ्यावर हलका करणे' या महत्त्वाच्या आणि चिंताजनक संकल्पनेवर विशेष प्रकाश टाकण्यात आला आहे. निसर्गाने मानवी मेंदूची रचनाच मुळी सखोल विचार करण्यासाठी, नवनवीन प्रश्नांवर तर्क करण्यासाठी आणि आजूबाजूच्या परिस्थितीचे विश्लेषण करून उपाय शोधण्यासाठी केली आहे. मेंदूला जेवढे आव्हान मिळते, तेवढा तो अधिक तल्लख होतो. पण एआयच्या वाढत्या वापरामुळे लोक आता आपले लेखन, सखोल माहितीचे विश्लेषण आणि तर्क करण्याची महत्त्वपूर्ण आणि मेंदूला चालना देणारी कामे स्वतः करण्याऐवजी या बाह्य अल्गोरिदमवर सोपवत आहेत. पूर्वी लोक रस्ते शोधण्यासाठी स्वतःच्या स्मृतीचा आणि अंदाजाचा वापर करत, पण डिजिटल नकाशे आल्यावर आपली ती नैसर्गिक क्षमता जशी कमी झाली, तसाच प्रकार आता आपल्या तार्किक क्षमतेसोबत घडत आहे. एक साधा व्यावसायिक ईमेल लिहिण्यापासून ते एखाद्या मोठ्या वैज्ञानिक समस्येवर उपाय शोधण्यापर्यंत, किंवा एखादा निबंध लिहिण्यापासून ते गणिताचे कोडे सोडवण्यापर्यंत प्रत्येक गोष्टीसाठी एआयची मदत घेण्याची एक भयानक सवय लोकांना जडली आहे. यामुळे आपला मानवी मेंदू आळशी होत आहे. आपण कोणत्याही विषयावर स्वतःहून विचार करण्याचे कष्ट घेणे जवळजवळ थांबवले आहे. या सर्व प्रक्रियेत, आपण केवळ साधी माहितीच नाही, तर आपली स्वतःची 'विचार करण्याची नैसर्गिक प्रक्रिया' सुद्धा एका निर्जीव यंत्राकडे आऊटसोर्स करत आहोत. ही सवय अशाच प्रकारे वाढत राहिली, तर भविष्यात मानव स्वतःच्या बुद्धीवर आणि निर्णयांवर विश्वास न ठेवता, प्रत्येक लहान-मोठ्या कामासाठी आणि निर्णयासाठी पूर्णपणे यंत्रावर विसंबून राहील. हा एक प्रकारचा भयंकर बौद्धिक आळस आहे.

या अत्यंत महत्त्वपूर्ण अभ्यासात समाजाला एका अत्यंत गंभीर आणि धोक्याच्या वळणाविषयी स्पष्ट आणि कडक शब्दांत इशारा देण्यात आला आहे. या संशोधकांनी समाजातील तंत्रज्ञान वापरणाऱ्या लोकांचे त्यांच्या सवयींनुसार दोन मुख्य आणि भिन्न प्रकारांमध्ये वर्गीकरण केले आहे. यातील पहिला गट असा आहे ज्याला त्यांनी 'कपल्ड युजर्स' असे नाव दिले आहे. हे असे सुजाण लोक आहेत जे एआयचा वापर केवळ एक मदतनीस, मार्गदर्शक किंवा आपले काम थोडे सोपे करणारे साधन म्हणून करतात. पण सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे ते सोबतच स्वतःची विचार करण्याची स्वतंत्र क्षमताही भक्कमपणे टिकवून ठेवतात. ते तंत्रज्ञानाचा पुरेपूर फायदा घेतात, परंतु त्याचे आंधळे गुलाम होत नाहीत. दुसरीकडे, एक दुसरा गट समाजात वेगाने तयार होत आहे ज्याला 'डिपेंडंट युजर्स' म्हणजेच पूर्णपणे अवलंबून असणारे वापरकर्ते म्हटले जाते. हे असे वापरकर्ते आहेत जे स्वतःच्या स्वतंत्र विचारशक्तीचा आणि तर्काचा वापर शून्य करतात आणि त्याऐवजी पूर्णपणे एआयवर अवलंबून राहतात. ते एआयने दिलेल्या उत्तरांनाच अंतिम सत्य मानतात आणि त्यात स्वतःची कोणतीही बौद्धिक भर घालत नाहीत. या संशोधकांच्या गणितीय मॉडेलनुसार, सध्या आपला संपूर्ण समाज अशा एका नाजूक आणि धोकादायक वळणावर उभा आहे की, जर आपण ही धोक्याची मर्यादा ओलांडली, तर संपूर्ण समाज या अवलंबून असणाऱ्या वापरकर्त्यांच्या श्रेणीत ढकलला जाईल. एकदा का मानवी समाजाने ही पातळी ओलांडली, की लोकांच्या सामूहिक सवयींमुळे आणि एकमेकांचे अंधानुकरण करण्याच्या प्रवृत्तीमुळे संपूर्ण मानवी प्रजातीची बौद्धिक आणि तार्किक कौशल्ये झपाट्याने आणि कायमची नष्ट होऊ लागतील. ही एक अशी अपरिवर्तनीय आणि भयंकर परिस्थिती असू शकते, जिथून मागे फिरणे मानवासाठी जवळजवळ अशक्य होईल आणि आपण आपले बौद्धिक कौशल्य कायमचे गमावून बसू.

परिस्थिती गंभीर आणि चिंताजनक असली, तरी या शोधनिबंधाच्या लेखकांचे ठामपणे म्हणणे आहे की आपण अजूनही पूर्णपणे हतबल झालेलो नाही आणि या महाभयंकर संकटातून योग्य मार्ग काढणे नक्कीच शक्य आहे. या वाढत्या आणि धोकादायक 'वैचारिक विषाणू'चा अत्यंत प्रभावीपणे सामना करण्यासाठी त्यांनी 'बौद्धिक लसीकरण' (Cognitive Immunization) नावाची एक प्रभावी, सकारात्मक आणि नाविन्यपूर्ण संकल्पना मांडली आहे. जसे आपण आपल्या शरीराला विविध आजारांपासून आणि विषाणूंपासून वाचवण्यासाठी वेळेवर लस घेतो आणि आपली रोगप्रतिकारशक्ती वाढवतो, तसेच आपल्या मेंदूला या बौद्धिक ऱ्हासापासून वाचवण्यासाठी काही तातडीची आणि धोरणात्मक पावले उचलणे अत्यंत आवश्यक झाले आहे. यातील सर्वात महत्त्वाचा आणि प्राथमिक उपाय म्हणजे आपल्या शैक्षणिक संस्थांमध्ये आणि एकूणच शिक्षण पद्धतीत मोठे बदल करणे. शाळा, महाविद्यालये आणि विद्यापीठांमध्ये एआयच्या वापरावर अत्यंत स्पष्ट आणि कडक मर्यादा घालणे आज काळाची गरज बनली आहे. विद्यार्थ्यांना सुरुवातीपासूनच एआयचे उत्तर न बघता स्वतःच्या मेंदूचा वापर करून उत्तरे शोधण्याची सवय लावणे गरजेचे आहे, जेणेकरून त्यांच्या स्वतःहून विचार करण्याच्या नैसर्गिक प्रक्रियेला आणि सर्जनशीलतेला वाव मिळेल. तसेच, प्रत्येक मानवाने दैनंदिन जीवनात जाणीवपूर्वक आणि नियमितपणे कोणत्याही प्रकारच्या तांत्रिक मदतीशिवाय स्वतः स्वतंत्रपणे विचार करण्याचा, गणित सोडवण्याचा, पुस्तके वाचण्याचा आणि गुंतागुंतीचे प्रश्न सोडवण्याचा सराव करायला हवा. याशिवाय, जगातील मोठ्या तंत्रज्ञान कंपन्यांनीही केवळ माणसाला हवी ती स्वयंचलित उत्तरे सहजपणे देण्याऐवजी, असे तंत्रज्ञान विकसित करण्यावर भर द्यायला हवा, जे मानवाला अधिक सखोल विचार करायला भाग पाडेल. एआयने आपल्याला केवळ उत्तरे न देता योग्य प्रश्न विचारून आपल्या बौद्धिक क्षमतेला चालना दिली पाहिजे.

थोडक्यात सांगायचे तर, कृत्रिम बुद्धिमत्ता हे एक दुधारी आणि अत्यंत धारदार अस्त्र आहे. त्याचा योग्य आणि मर्यादित वापर केल्यास ते मानवाच्या प्रगतीचे एक महान साधन बनू शकते, पण त्याच्या अतिवापराने आणि अंधानुकरणाने आपल्या मानवी मेंदूचे अतोनात आणि कधीही न भरून येणारे नुकसान होऊ शकते. सॉले, रुफिनी, कॅस्टाल्डो, लेव्हिन आणि क्रॅकाउर या संशोधकांनी आपल्या शोधनिबंधातून संपूर्ण जगाला वेळेवर जागे करण्याचा एक प्रामाणिक प्रयत्न केला आहे. या एआयच्या प्रगत, वेगवान आणि झपाट्याने बदलणाऱ्या युगात आपली स्वतःची वैचारिक स्वायत्तता, स्वतंत्र विचार करण्याची अफाट क्षमता आणि नैसर्गिक मानवी बुद्धिमत्ता सुरक्षित ठेवणे हे आता सर्वस्वी आपल्याच हातात आहे. आपण या आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर नक्कीच करावा, परंतु आपल्या विचार करण्याच्या प्रक्रियेची आणि बुद्धीची सूत्रे कधीही एका निर्जीव यंत्राच्या हाती सोपवू नयेत, हाच या संपूर्ण अभ्यासाचा मुख्य, मोलाचा आणि भविष्यासाठी दिशादर्शक असा संदेश आहे. आपली स्वतंत्र विचारशक्ती हीच आपली खरी ताकद आहे, आणि ती टिकवून ठेवणे हेच आपले सर्वात मोठे कर्तव्य आहे.

--- तुषार भ. कुटे 

#AI #ArtificialIntelligence #LLM #ChatGPT 

कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा भयंकर धोका

न्यूयॉर्क पोस्टच्या एका अहवालानुसार (खाली संदर्भ वाचा क्रमांक-१), कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या वाढत्या आणि अनियंत्रित विकासामुळे लवकरच एक महाभयंकर आणि विनाशाची परिस्थिती निर्माण होऊ शकते. २०२६ या वर्षात कृत्रिम बुद्धिमत्ता अनियंत्रित होण्याबद्दल आणि त्यामुळे मानवासाठी विनाशकारी परिणाम होण्याबद्दलचे धोके अधिक तीव्र झाले आहेत. हे धोके इतके मोठे आहेत की, ज्या लोकांनी हे तंत्रज्ञान स्वतःच्या हातांनी निर्माण केले आहे, तेच लोक आता संपूर्ण जगाला सावध करत आहेत.

या धोक्याची घंटा वाजवणाऱ्यांमध्ये 'ओपनएआय' या जगप्रसिद्ध कंपनीचे प्रमुख सॅम ऑल्टमन आणि 'अँथ्रोपिक' कंपनीचे प्रमुख डारियो अमोदेई यांचा प्रामुख्याने समावेश आहे. या दोन्ही दिग्गज कंपन्यांमध्ये महत्त्वाच्या पदांवर काम केलेले जेकब कॉक्सन नावाचे एक आघाडीचे संशोधक नुकतेच चर्चेत आले आहेत. कॉक्सन यांनी ८ सप्टेंबर रोजी अँथ्रोपिक कंपनीतील आपल्या नोकरीचा राजीनामा दिला असून, त्यांनी स्पष्ट आणि थेट शब्दांत जगाला इशारा दिला आहे की, कृत्रिम बुद्धिमत्ता या दशकाच्या अखेरीस आपल्या सर्वांना मारून टाकू शकते. कॉक्सन यांच्या मते, ओपनएआय आणि अँथ्रोपिक या दोन्ही कंपन्या स्वतःला सुधारणाऱ्या अतिमानवी बुद्धिमत्तेच्या (self-improving superintelligence) दिशेने वेगाने धावत असून ते आपल्या सर्वांच्या जीवाशी जुगार खेळत आहेत. ही यंत्रे लवकरच 'सुपरह्युमन सिस्टीम्स' (अतिमानवी प्रणाली) बनतील, ज्या जगातील कोणत्याही सिस्टीमला हॅक करू शकतील, कोणत्याही क्षेत्रात एका रात्रीत क्रांती घडवून आणू शकतील आणि खऱ्या अर्थाने अफाट सत्ता व संसाधने स्वतःच्या ताब्यात घेऊ शकतील, असा दावा त्यांनी केला आहे. पुढील वर्षाच्या अखेरीस या प्रणाली पूर्णपणे हाताबाहेर जाऊ शकतात अशी भीती त्यांनी व्यक्त केली आहे.

त्यांच्या या दाव्याला अँथ्रोपिकचे आणखी एक माजी संशोधक इव्हान ह्युबिंगर यांनीही जोरदार दुजोरा दिला आहे. ह्युबिंगर यांच्या म्हणण्यानुसार, कृत्रिम बुद्धिमत्ता सर्व मानवांना मारून टाकेल यावर त्यांचा पूर्ण विश्वास आहे आणि येत्या दशकात मानवाचा विनाश होण्याची शक्यता दहा टक्क्यांहून अधिक आहे. याव्यतिरिक्त, डॅनियल कोकोटजलो या आणखी एका माजी संशोधकाने असे ठामपणे सांगितले आहे की, आज या मोठ्या टेक कंपन्या स्वतःच्याच कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर नियंत्रण ठेवू शकत नाहीत, त्यामुळे भविष्यात त्यांच्यावर अजिबात विश्वास ठेवता येणार नाही. ओपनएआयचे नवनियुक्त सुरक्षा अधिकारी पॉल ख्रिस्तियानो यांनी देखील असाच धोका व्यक्त करत म्हटले आहे की, भक्कम नियंत्रणाशिवाय जर अतिमानवी कृत्रिम बुद्धिमत्ता विकसित केली, तर आपण तिच्यावरील नियंत्रण कायमचे गमावून बसू आणि त्यातून जगातील बहुतांश लोकांचा मृत्यू होऊ शकतो.

कृत्रिम बुद्धिमत्ता मानवाचा विनाश नेमका कसा करू शकते, याचे भयावह चित्र या अहवालात रेखाटण्यात आले आहे. माणसाने गेल्या अनेक दशकांपासून स्वतःची सर्व कामे स्वयंचलित करण्यास सुरुवात केली आहे, आणि यापैकी जवळपास सर्वच गोष्टी आता इंटरनेटद्वारे नियंत्रित केल्या जातात. इंटरनेट हे असे एक क्षेत्र आहे जिथे कृत्रिम बुद्धिमत्तेला सर्वात जास्त प्रवेश आणि नियंत्रण सहज मिळू शकते. युनिव्हर्सिटी ऑफ कॅलिफोर्निया, बर्कले येथील संगणक विज्ञानाचे प्राध्यापक स्टुअर्ट रसेल यांनी न्यूयॉर्क पोस्टला दिलेल्या माहितीनुसार, अत्यंत प्रगत कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रणाली देशाच्या संपूर्ण वीज पुरवठा यंत्रणेवर (इलेक्ट्रिकल ग्रीड), दळणवळणाच्या आणि वाहतुकीच्या नेटवर्कवर तसेच जागतिक आर्थिक बाजारपेठांवर एकाच वेळी भीषण हल्ला करू शकतात.

तंत्रज्ञान क्षेत्रातील सूत्रांनी दिलेल्या माहितीनुसार, कृत्रिम बुद्धिमत्ता जगातील कोणत्याही उपकरणाचे किंवा यंत्रणेचे संरक्षण कवच सहज तोडू शकते. विचार करा, जर या तंत्रज्ञानाने एखाद्या शहराच्या पाणीपुरवठा करणाऱ्या जलशुद्धीकरण प्रकल्पांवर ताबा मिळवला, तर ते पाण्याच्या पाईपलाईनमध्ये प्रचंड दाबाने पाणी सोडून त्या पाईप्स फोडू शकते आणि संपूर्ण शहराचा पाणीपुरवठा एका क्षणात कायमचा खंडित करू शकते.

पाणीपुरवठा खंडित केल्यानंतर, कृत्रिम बुद्धिमत्ता संपूर्ण देशाच्या वीज पुरवठा यंत्रणेवर हल्ला करून ती पूर्णपणे निकामी करू शकते, ज्यामुळे अवाढव्य शहरे आणि मोठी राज्ये पूर्ण अंधारात बुडून जातील. या अंधारासोबतच मोबाईल नेटवर्कचे टॉवर्सही बंद पाडले जातील, ज्यामुळे लोकांमधील सर्व संपर्क कायमचा तुटेल. जेव्हा घाबरलेले लोक जीव वाचवण्यासाठी स्वतःच्या गाड्या घेऊन शहराबाहेर पळण्याचा प्रयत्न करतील, तेव्हा रस्त्यांवर एक प्रचंड मोठा गोंधळ आणि मृत्यूचे तांडव उडेल. कारण, कृत्रिम बुद्धिमत्ता रस्त्यांवरील ट्रॅफिक लाईट्स हॅक करून सर्वत्र अपघात घडवून आणेल आणि त्याच वेळी पेट्रोल पंप व गॅस स्टेशन्सही इंटरनेटवरून काढून घेऊन बंद पाडेल. लोकांना त्यांच्या स्वतःच्या पैशांपर्यंत पोहोचता येणार नाही, कारण सर्व एटीएम मशिन्स काम करणे थांबवतील. जर कोणी एखाद्या मार्गाने स्वतःच्या बँक खात्यापर्यंत पोहोचण्यात यशस्वी झालेच, तरीही त्यांच्या खात्यातील सर्व पैसे आणि आर्थिक नोंदी कृत्रिम बुद्धिमत्तेकडून कायमच्या पुसून टाकल्या जाऊ शकतात.

हा धोका केवळ पायाभूत सुविधांपुरता मर्यादित नाही. अमेरिकन माध्यमांच्या अहवालांनुसार, याच उन्हाळ्यात ओपनएआयने तयार केलेल्या कृत्रिम बुद्धिमत्ता एजंट्सच्या एका गटाने 'हगिंग फेस' (Hugging Face) नावाच्या एका एआय इन्फ्रास्ट्रक्चर कंपनीवर हॅकिंगचा हल्ला केला होता. ७०० पेक्षा जास्त एआय एजंट्सच्या गटाने हगिंग फेसच्या सिस्टीममध्ये घुसखोरी करत डेटा चोरला, सुरक्षेतील त्रुटींचा फायदा घेतला आणि एका सर्वरचे संपूर्ण नियंत्रण स्वतःच्या हातात घेतले होते. जर हे स्वयंचलित बॉट्स एखाद्या कंपनीला हॅक करण्याचा स्वतःहून निर्णय घेऊ शकतात, तर भविष्यात ते देशाच्या आण्विक शस्त्रागाराला किंवा संवेदनशील लष्करी स्थळांना लक्ष्य करू शकणार नाहीत याची काय खात्री आहे?

तज्ज्ञांनी गंभीर चिंता व्यक्त केली आहे की कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर करून अत्यंत जीवघेणी जैविक शस्त्रे देखील तयार केली जाऊ शकतात. न्यू यॉर्क पोस्ट आणि द गार्डियन सारख्या माध्यमांनी (खालील संदर्भ वाचा क्रमांक-२) नमूद केले आहे की, कृत्रिम बुद्धिमत्ता एक आण्विक दुर्घटना देखील घडवून आणू शकते. हे तंत्रज्ञान इतके प्रगत आणि अनियंत्रित असेल की, संकटाच्या काळात लोक जर जीव वाचवण्यासाठी एखाद्या अत्याधुनिक आणि भूमिगत बंकरमध्ये जाऊन लपले, तरीही ते तिथे पूर्णपणे सुरक्षित राहू शकणार नाहीत.

या सर्व वाढत्या भीतीमुळे अमेरिकेतील राजकारण्यांनीही आता या प्रकरणात गांभीर्याने लक्ष घालण्यास सुरुवात केली आहे. अमेरिकेचे सिनेटर बर्नी सँडर्स यांनी नुकताच 'बॅन आर्टिफिशियल सुपरइंटेलिजन्स ॲक्ट' नावाचा एक नवा कायदा प्रस्तावित केला आहे (खालील फेसबुक पोस्ट पहा क्रमांक-३). या कायद्याअंतर्गत अतिप्रगत कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या विकासावर कायमची बंदी घालण्यात यावी अशी त्यांची मागणी आहे. सँडर्स यांच्या मते, जर कोणतीही मोठी कंपनी अतिमानवी कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा विकास करताना आढळली, तर त्या कंपनीवर 'कॉर्पोरेट मृत्युदंड' लागू करण्यात यावा आणि या कामात गुंतलेल्या व्यक्तींना वीस वर्षांपर्यंतच्या तुरुंगवासाची कडक शिक्षा देण्यात यावी. सँडर्स यांनी एका निवेदनात स्पष्ट केले आहे की, ज्या कंपन्या हे तंत्रज्ञान बनवत आहेत त्यांच्याच प्रमुखांनी कबूल केले आहे की हे तंत्रज्ञान त्यांच्या समजण्याच्या आणि नियंत्रणाच्या पलीकडे जात आहे. त्यामुळे अशा परिस्थितीत या कंपन्यांना आणखी प्रगत तंत्रज्ञान विकसित करण्याची मोकळीक देणे हे संपूर्ण समाजासाठी अत्यंत बेजबाबदारपणाचे ठरेल.

भविष्यातील मानवी जीवनासाठी काम करणाऱ्या 'फ्युचर ऑफ लाईफ इन्स्टिट्यूट' या संस्थेनेही या अतिप्रगत तंत्रज्ञानाचा विकास तातडीने थांबवण्यासाठी एक मोठी स्वाक्षरी मोहीम सुरू केली आहे, ज्याला अनेक जागतिक स्तरावरील तंत्रज्ञान तज्ज्ञांनी आणि शास्त्रज्ञांनी पाठिंबा दिला आहे. जेफ्री हिंटन आणि टोबी ऑर्ड यांच्यासारख्या दिग्गज संशोधकांनी आंतरराष्ट्रीय स्तरावर तातडीने कडक नियम आणि निर्बंध लागू करण्याची आग्रही मागणी केली आहे.

या विनाशकारी इशाऱ्यांमुळे केवळ मानवी अस्तित्वालाच धोका निर्माण झाला नाहीये, तर त्याचा मोठा फटका जागतिक अर्थव्यवस्थेलाही बसू शकतो. काही आर्थिक विश्लेषकांच्या मते, कृत्रिम बुद्धिमत्तेविषयी पसरत असलेली ही भीती शेअर बाजारातील कृत्रिम बुद्धिमत्तेवरील गुंतवणुकीचा फुगा (AI bubble) फोडण्यासाठी पुरेशी आहे. जर सरकारांनी कडक निर्बंध लादले आणि कंपन्यांना संशोधन थांबवावे लागले, तर शेअर बाजारातील कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर आधारित गुंतवणूक अचानक कोसळू शकते आणि मोठी आर्थिक मंदी येऊ शकते.

अर्थात, काही लोकांचा असाही युक्तिवाद आहे की या धोक्यांना अतिशयोक्ती करून सांगितले जात आहे. डेव्हिड हरसानी यांच्यासारख्या विचारवंताचे म्हणणे आहे की मानवाने यापूर्वीही बंदुका, अणुबॉम्ब आणि विमान यांसारखे धोकादायक तंत्रज्ञान पचवले आहे. त्यांच्या मते कोणतीही वस्तू चांगली किंवा वाईट नसते, तर तिचा वापर करणारा माणूस तसा असतो. परंतु, कृत्रिम बुद्धिमत्तेबाबत सर्वात मोठी चिंतेची बाब ही आहे की ती स्वतःहून विचार करू शकते आणि स्वतःचे निर्णय घेऊ शकते. जर एखादी गाडी माणसाने चालवली तर तो अपघात असतो, पण जर गाडीने स्वतःच माणसाला उडवण्याचा निर्णय घेतला, तर ते एक मोठे संकट ठरते.

कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा हा वेगाने होणारा विकास मानवासाठी एक मोठे संकट घेऊन येत आहे. सॅम ऑल्टमन, जेकब कॉक्सन, पॉल ख्रिस्तियानो आणि स्टुअर्ट रसेल यांच्यासारख्या दिग्गजांनी दिलेले हे इशारे जर आपण वेळीच गांभीर्याने घेतले नाहीत आणि या सुपरइंटेलिजन्सवर कडक जागतिक निर्बंध लादले नाहीत, तर तो दिवस दूर नाही जेव्हा आपण स्वतःच्या हातांनी निर्माण केलेले हे महाकाय तंत्रज्ञान संपूर्ण मानवजातीला पृथ्वीवरून कायमचे नष्ट करून टाकेल. या तंत्रज्ञानाला आत्ताच थांबवणे आणि सुरक्षिततेचे भक्कम नियम लागू करणे हीच आता मानवाच्या अस्तित्त्वाची सर्वात मोठी गरज बनली आहे.

संदर्भ: 

१. https://nypost.com/2026/09/09/tech/experts-warn-ai-could-kill-us-all-this-is-how-an-apocalyptic-doomsday-scenario-could-play-out
२. https://www.theguardian.com/technology/2026/sep/09/ai-superintelligence-risks-warnings-scientists-politicians
३. https://www.facebook.com/share/p/1Dpt7hJ4ti/

--- तुषार भ. कुटे 

#AI #ArtificialIntelligence #OpenAI #Anthropic #SuperIntelligence