सातवाहनकालीन मंत्रिमंडळ आणि प्रशासकीय व्यवस्था: सुव्यवस्थित राज्यकारभाराचा उत्कृष्ट नमुना

महाराष्ट्राच्या आणि संपूर्ण दख्खनच्या पठाराच्या प्राचीन इतिहासात सातवाहन साम्राज्याला एक अत्यंत मानाचे आणि सुवर्णयुगाचे स्थान दिले जाते. इसवी सन पूर्व पहिल्या शतकापासून ते इसवी सनाच्या तिसऱ्या शतकापर्यंत तब्बल चारशे वर्षे या राजवंशाने एका अत्यंत विस्तीर्ण आणि वैविध्यपूर्ण भौगोलिक प्रदेशावर अधिराज्य गाजवले. उत्तरेला नर्मदा नदीपासून ते दक्षिणेला तुंगभद्रा नदीपर्यंत पसरलेल्या या अवाढव्य साम्राज्याचा कारभार केवळ एका राजाच्या तलवारीच्या जोरावर चालवणे शक्य नव्हते. एवढ्या मोठ्या भूप्रदेशावर शांतता, सुव्यवस्था आणि आर्थिक भरभराट प्रस्थापित करण्यासाठी एका अत्यंत भक्कम, सुसंघटित आणि कार्यक्षम प्रशासकीय यंत्रणेची आवश्यकता होती. सातवाहन राजांनी मौर्य साम्राज्याच्या प्रशासकीय व्यवस्थेतून प्रेरणा घेत, परंतु दख्खनच्या भौगोलिक आणि सामाजिक परिस्थितीला साजेसे बदल करून एक अत्यंत उत्कृष्ट प्रशासकीय मॉडेल उभे केले. या प्रशासकीय यंत्रणेचा सर्वात मुख्य कणा म्हणजेच राजाला राज्यकारभारात सल्ला आणि मदत देणारे त्यांचे 'मंत्रिमंडळ' किंवा 'अमात्य मंडळ' होय. सातवाहनांचे हे मंत्रिमंडळ तत्कालीन राजकीय प्रगल्भतेचे आणि विकेंद्रित सत्तेचे एक उत्तम उदाहरण मानले जाते.

सातवाहन राज्यव्यवस्थेत राजा हा जरी सर्वोच्च सत्ताधीश आणि राज्याचा प्रमुख असला, तरी तो अनियंत्रित किंवा हुकूमशहा नव्हता. प्राचीन भारतीय राजधर्माच्या संकल्पनेनुसार राजाला प्रजेचे रक्षण करणे आणि प्रजेच्या कल्याणासाठी झटणे बंधनकारक होते. राजाच्या मदतीसाठी आणि त्याला राज्याच्या प्रत्येक छोट्या-मोठ्या घडामोडींची माहिती देण्यासाठी मध्यवर्ती पातळीवर एका अत्यंत निष्णात अधिकाऱ्यांच्या मंडळाची नेमणूक केली जात असे. आधुनिक काळातील लोकशाही व्यवस्थेतील मंत्रिमंडळासारखे हे मंडळ लोकांकडून निवडून आलेले नसले, तरी बौद्धिक आणि प्रशासकीय कुवतीच्या आधारावर निवडलेल्या अत्यंत विश्वासू आणि अनुभवी अधिकाऱ्यांचा यात समावेश असे. या अधिकाऱ्यांची नियुक्ती स्वतः राजा करत असे आणि ते थेट राजालाच जबाबदार असत. सातवाहनांच्या नाशिक, कार्ला, कान्हेरी आणि नाणेघाट येथील अनेक शिलालेखांमध्ये या मंत्रिमंडळातील अधिकाऱ्यांच्या नावांचे आणि त्यांच्या पदांचे अत्यंत स्पष्ट आणि अभिमानास्पद उल्लेख आढळतात.

या मंत्रिमंडळातील सर्वात सर्वोच्च, महत्त्वाचे आणि अत्यंत जबाबदारीचे पद म्हणजे 'अमात्य' किंवा 'महामात्य' हे होते. अमात्य हे राजाचे सर्वात जवळचे राजकीय सल्लागार असत. युद्धाचे निर्णय घेणे, परराष्ट्रांशी संबंध प्रस्थापित करणे आणि राज्याच्या अंतर्गत सुरक्षेचे धोरण ठरवणे यामध्ये अमात्यांचा शब्द अत्यंत प्रमाण मानला जात असे. सातवाहन प्रशासनाचे एक मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे हे अमात्य केवळ राजधानीत बसून सल्ला देण्याचे काम करत नसत, तर त्यांना राज्याच्या विविध प्रांतांचे 'गव्हर्नर' किंवा 'प्रांतपाल' म्हणूनही नियुक्त केले जात असे. सातवाहनांनी प्रशासनाच्या सोयीसाठी आपल्या अवाढव्य साम्राज्याची विभागणी 'आहार' (आजच्या जिल्ह्यासारखा भाग) या घटकांमध्ये केली होती. गोवर्धन आहार (नाशिक परिसर), सोपारा आहार (कोकण परिसर) आणि मामल आहार (पुणे-मावळ परिसर) अशा आहारांवर मुख्य प्रशासक म्हणून अमात्यांची नेमणूक केली जात असे. नाशिकच्या शिलालेखांमध्ये शिवदत्त आणि श्याम यांसारख्या अत्यंत पराक्रमी आणि निष्ठावान अमात्यांची नावे कोरलेली आहेत, ज्यांनी राजाच्या आदेशानुसार भिक्खूंना जमिनीचे दान दिल्याची नोंद आहे. यावरून अमात्यांकडे प्रशासकीय आणि महसुली असे दोन्ही मोठे अधिकार असल्याचे स्पष्ट होते.

मंत्रिमंडळातील दुसरे अत्यंत महत्त्वाचे पद अर्थव्यवस्थेशी निगडित होते. कोणत्याही साम्राज्याची ताकद ही त्यांच्या तिजोरीवर अवलंबून असते. सातवाहनांच्या काळात आंतरराष्ट्रीय व्यापारामुळे राज्याला प्रचंड मोठ्या प्रमाणावर महसूल मिळत होता. या अफाट संपत्तीचे व्यवस्थापन करण्यासाठी 'भांडागारिक' नावाच्या एका महत्त्वाच्या अधिकाऱ्याची नेमणूक मंत्रिमंडळात केली जात असे. भांडागारिक म्हणजे आजच्या काळातील राज्याचा खजिनदार किंवा अर्थमंत्री होय. राज्याच्या तिजोरीत जमा होणारा महसूल, करांची वसुली आणि राज्याच्या खर्चाचा ताळेबंद ठेवण्याची संपूर्ण जबाबदारी या अधिकाऱ्यावर असे. या भांडागारिकाच्या मदतीला 'हेरणिक' नावाचा आणखी एक महत्त्वाचा अधिकारी असे. हेरणिक हा प्रामुख्याने राज्याच्या टांकसाळीचा प्रमुख असायचा. सातवाहन राजांनी शिसे, पोटीन आणि चांदीची लाखो नाणी चलनात आणली होती. या नाण्यांची निर्मिती, त्यांचे वजन आणि त्यातील धातूंचे प्रमाण निश्चित करण्याचे अत्यंत तांत्रिक आणि महत्त्वाचे काम हेरणिक करत असे. अर्थव्यवस्थेवरील या सुबक नियंत्रणामुळेच सातवाहन काळात कधीही मोठी आर्थिक मंदी किंवा चलनाची टंचाई निर्माण झाली नाही.

लष्करी प्रशासनाच्या दृष्टीने विचार केल्यास 'महासैनापती' हे पद मंत्रिमंडळात अत्यंत मोक्याचे मानले जात असे. सातवाहनांना शक, क्षत्रप आणि इतर समकालीन राजसत्तांशी अनेक मोठी युद्धे करावी लागली. त्यामुळे महासैनापती हा नेहमीच राजाच्या अत्यंत विश्वासातील आणि युद्धशास्त्रात पारंगत असा व्यक्ती असायचा. सुरुवातीच्या काळात महासैनापतीचे काम केवळ युद्धाचे नेतृत्व करणे एवढेच मर्यादित होते. परंतु, सातवाहन साम्राज्याच्या उत्तरार्धात जेव्हा मध्यवर्ती सत्ता थोडी कमकुवत होऊ लागली, तेव्हा या महासैनापतींनाच काही प्रांतांचे प्रशासकीय अधिकारही देण्यात आले. यासोबतच, राजदरबारातील कामकाजाचे आणि राजाच्या वैयक्तिक सुरक्षेचे नियोजन करण्यासाठी 'प्रतिहार' नावाचा अधिकारी असे. राजाची भेट घेण्यासाठी येणारे परदेशी वकील, मांडलिक राजे आणि सामान्य प्रजा यांच्या भेटीचे नियोजन करण्याचे अत्यंत कौशल्याचे काम प्रतिहार करत असे.

प्रशासकीय पारदर्शकता आणि दस्तऐवजीकरण हे सातवाहन मंत्रिमंडळाचे आणखी एक अत्यंत मोठे आणि आधुनिक वैशिष्ट्य होते. राजाने दिलेले आदेश, विशेषतः जमिनीच्या दानाचे किंवा करमाफीचे आदेश, केवळ तोंडी न ठेवता ते अधिकृतरीत्या नोंदवून ठेवण्यासाठी 'निबंधकार' आणि 'लेखक' या अधिकाऱ्यांची मंत्रिमंडळात विशेष नेमणूक केलेली असे. हे अधिकारी राजाच्या मुखातून आलेले आदेश ताम्रपटांवर किंवा शिलालेखांवर अत्यंत काळजीपूर्वक कोरून घेत असत. या आदेशांची एक प्रत राज्याच्या मध्यवर्ती दप्तरात सुरक्षित ठेवली जात असे. एखादे दान अधिकृत आहे की नाही, हे तपासण्यासाठी 'दूत' किंवा 'दूतक' नावाचा अधिकारी प्रत्यक्ष त्या गावात जाऊन राजाच्या आदेशाची अंमलबजावणी करत असे. यावरून सातवाहनांची प्रशासकीय यंत्रणा आणि त्यांचे मंत्रिमंडळ किती कायदेशीर आणि शिस्तबद्ध मार्गाने काम करत होते, याची आपल्याला अत्यंत प्रकर्षाने जाणीव होते.

राजकीय विकेंद्रीकरणाच्या धोरणाचा भाग म्हणून सातवाहन राजांनी आपल्या प्रशासनात 'महारठी' आणि 'महाभोज' यांसारख्या स्थानिक आणि अत्यंत प्रबळ सरदारांनाही सामावून घेतले होते. हे महारठी म्हणजे एका अर्थाने राजाचे अत्यंत निष्ठावान मांडलिक होते, ज्यांना स्वतःच्या नावाने नाणी पाडण्याचा आणि स्वतःचे सैन्य बाळगण्याचा अधिकार होता. हे स्थानिक नेते मध्यवर्ती मंत्रिमंडळाला जोडणारा एक अत्यंत महत्त्वाचा दुवा होते. जेव्हा राज्यावर मोठे संकट येई, तेव्हा हे सर्व महारठी आणि अमात्य एकत्र येून राजाच्या पाठीशी खंबीरपणे उभे राहत असत.

सातवाहनांचे मंत्रिमंडळ हे केवळ राजाची होयबा करणारी यंत्रणा नव्हती, तर ते एक अत्यंत प्रगल्भ, कार्यक्षम आणि बहुआयामी असे प्रशासकीय मंडळ होते. अमात्यांची प्रशासकीय पकड, भांडागारिकाचे आर्थिक नियोजन, महासैनापतीचे लष्करी सामर्थ्य आणि निबंधकारांची पारदर्शकता या सर्वांच्या अत्यंत सुंदर आणि संतुलित समन्वयातून सातवाहनांचा राजशकट चार शतके अत्यंत दिमाखात चालला. याच भक्कम प्रशासकीय पायावर पुढे वाकाटक, चालुक्य आणि राष्ट्रकूट यांसारख्या दख्खनमधील महान राजसत्तांनी आपल्या प्रशासनाचे इमले उभे केले. प्राचीन महाराष्ट्राच्या राजकीय स्थिरतेचे आणि अफाट वैभवाचे खरे श्रेय सातवाहन राजांइतकेच या अत्यंत कुशल आणि पडद्यामागे राहून काम करणाऱ्या त्यांच्या मंत्रिमंडळालाही द्यावे लागते.

या विषयाच्या अधिक सखोल आणि शास्त्रशुद्ध अभ्यासासाठी डॉ. रा. शं. मोरवंचीकर यांचा 'सातवाहनकालीन महाराष्ट्र' हा ग्रंथ अत्यंत सविस्तर आणि उपयुक्त माहिती देतो. तसेच, डॉ. म. के. ढवळीकर लिखित 'महाराष्ट्राची कुळकथा' या ग्रंथात सातवाहनांच्या राजकीय आणि प्रशासकीय व्यवस्थेचे अत्यंत उत्तम वर्णन आले आहे. तत्कालीन शिलालेखांमधील अधिकाऱ्यांची नावे आणि त्यांच्या हुद्द्यांचा अभ्यास करण्यासाठी महामहोपाध्याय वा. वि. मिराशी यांच्या 'सातवाहन आणि पश्चिमी क्षत्रप यांचा इतिहास आणि कोरीव लेख' या अत्यंत प्रामाणिक संदर्भ ग्रंथाचा आधार घेता येतो. याशिवाय, डॉ. श. गो. कोलारकर यांचा 'प्राचीन भारताचा इतिहास आणि संस्कृती' हा ग्रंथ सातवाहनांच्या मध्यवर्ती आणि प्रांतीय प्रशासनाची रूपरेषा समजून घेण्यासाठी अत्यंत उपयुक्त मानला जातो.

'पृथ्वीवरील सर्वात आनंदी माणूस': छळछावणीच्या अंधारातून आशेच्या प्रकाशाकडे नेणारी एक जिवंत गाथा

मानवी इतिहासाच्या पानांवर ज्याची नोंद जगातील सर्वात क्रूर आणि अमानुष हुकूमशहा म्हणून झाली आहे, त्या ॲडॉल्फ हिटलरविषयी आपण सर्वांनीच अनेक पुस्तकांतून वाचले आहे. मागच्या शतकात पहिल्या आणि दुसऱ्या महायुद्धाच्या रूपाने जगाने जो भयानक नरसंहार अनुभवला, ते मानवजातीला पडलेले एक अतिशय भयंकर दुःस्वप्नच होते. केवळ वर्चस्ववादाच्या आणि सत्तेच्या लालसेपायी लाखो निष्पाप जीवांचा बळी गेला, ज्यातून जगाच्या हाती विध्वंसाशिवाय काहीही लागले नाही. परंतु, या महायुद्धाच्या गदारोळात एका माथेफिरू राष्ट्रप्रमुखाच्या द्वेषापोटी ज्यू धर्मीयांना इतिहासातील सर्वांत मोठी जीवितहानी आणि नरकयातना भोगाव्या लागल्या. हिटलरने संपूर्ण युरोपभर ज्यू लोकांचा वंशच्छेद करण्यासाठी ज्या छळछावण्या (कॉन्सन्ट्रेशन कॅम्प्स) उभारल्या होत्या, त्यातील अमानुष अत्याचारांवर प्रकाश टाकणारे साहित्य तुलनेने कमीच वाचायला मिळते. याच छळछावणीच्या नरकातून जिवंत परतलेल्या एका जिद्दी माणसाची अंगावर काटा आणणारी सत्यकथा 'पृथ्वीवरील सर्वात आनंदी माणूस' या अनुवादित पुस्तकातून आपल्यासमोर येते.

मूळचे जर्मन ज्यू असणारे एडी जाकू यांची ही आत्मकथा आहे. मुकुंद वझे यांनी या पुस्तकाचा मराठी अनुवाद इतक्या सहज, सोप्या आणि प्रवाही भाषेत केला आहे की, वाचताना आपण त्या भयानक कालखंडात प्रत्यक्ष जगत असल्याचा भास होतो. पृथ्वीवरील एकाही ज्यू व्यक्तीला जिवंत न ठेवण्याच्या हिटलरच्या राक्षसी महत्त्वाकांक्षेपोटी युरोप आणि प्रामुख्याने जर्मनीमध्ये अनेक मृत्यूच्या छावण्या उभारल्या गेल्या. या छावण्यांमध्ये समाजातील सर्वच स्तरांतील लाखो ज्यू स्त्री-पुरुषांना आणि लहान मुलांना अक्षरशः जनावरांसारखे डांबले गेले. तिथे त्यांचा अमानुष छळ करून त्यांची निर्घृण हत्या करण्यात आली. एडी जाकू हे व्यवसायाने एक उच्चशिक्षित तंत्रज्ञ आणि अभियंते होते. परंतु नाझी सैन्याने त्यांनाही पकडून जर्मनीतील एका भयानक छळछावणीत डांबले.

एडी यांनी या छळछावण्यांमध्ये जे काही भोगले, त्याचे वर्णन वाचताना माणसाच्या काळजाचा ठोका चुकतो. 'माणूस नावाचा प्राणी इतका क्रूर आणि हिंस्र कसा काय असू शकतो?' हा अस्वस्थ करणारा प्रश्न पुस्तक वाचताना पदोपदी सतावतो. जवळपास सात वर्षे दोन वेगवेगळ्या छळछावण्यांमध्ये एडी जाकू यांनी मृत्यूला रोज जवळून पाहिले. अपरिमित हालअपेष्टा, भूक आणि शारीरिक छळ सहन करत त्यांनी आपला जगण्याचा संघर्ष सुरूच ठेवला. अखेर १९४५ मध्ये हिटलरच्या मृत्यूनंतर दुसऱ्या महायुद्धाची समाप्ती झाली आणि या मृत्यूच्या छावण्यांमधील बंदीवानांची मुक्तता झाली. या सात वर्षांच्या भीषण कालखंडात एडी यांनी आपल्या सभोवताली हजारो मृत्यू उघड्या डोळ्यांनी पाहिले. अनेकदा साक्षात मृत्यू त्यांच्या दारात उभा राहिला, पण सुदैवाने ते प्रत्येक वेळी त्यातून बचावले.

मृत्यूच्या दाढेतून परतलेले एडी जाकू वयाची शंभर वर्षे अत्यंत समाधानाने जगले. एवढे अथांग दुःख आणि यातना वाट्याला येऊनही, त्यांनी जगाचा द्वेष करण्याऐवजी स्वतःला 'पृथ्वीवरील सर्वात आनंदी माणूस' मानले, हेच या पुस्तकाचे आणि त्यांच्या आयुष्याचे सर्वांत मोठे यश आहे. 'सिडनी मॉर्निंग हेराल्ड' या नामांकित वृत्तपत्राने या पुस्तकाचे वर्णन करताना म्हटले आहे की, "ही केवळ एक कथा नाही, तर मानवी जीवनातील प्रेम, करुणा आणि आशा यांच्या अफाट शक्तीची आठवण करून देणारी एक अतिशय सुंदर आणि आश्वासक गाथा आहे." जीवनात संघर्षाचा सामना करत असलेल्या आणि प्रेरणादायी साहित्याची आवड असणाऱ्या प्रत्येक वाचकाने अंतर्मुख होऊन किमान एकदा तरी वाचावी, अशी ही एका अजिंक्य योद्ध्याची अप्रतिम कहाणी आहे.

--- तुषार भ. कुटे 

#मराठी #पुस्तक #परीक्षण #चरित्र #जर्मनी

भारतीय वैद्यकीय शिक्षणाचे विदारक वास्तव

आजच्या काळात भारतातील सर्वात महागड्या सेवा क्षेत्रांचा विचार केल्यास, त्यात आरोग्य क्षेत्राचा क्रमांक प्रामुख्याने आणि खूप वरचा लागतो. गेल्या काही वर्षांत वाढते आजार आणि बदलत्या जीवनशैलीमुळे उत्तम आरोग्य ही प्रत्येक भारतीयाची सर्वात मूलभूत आणि महत्त्वाची गरज बनली आहे. या विविध प्रकारच्या शारीरिक आणि मानसिक समस्यांना तोंड देण्यासाठी साहजिकच तज्ज्ञ आणि उत्तम डॉक्टरांची गरज भासते. मात्र, वैद्यकीय शिक्षणाच्या मर्यादित संधी आणि वाढता खर्च यामुळे एकेकाळची पवित्र मानली जाणारी 'आरोग्यसेवा' आता पूर्णपणे एक 'आरोग्य व्यवसाय' बनली आहे. देशभरात वैद्यकीय शिक्षण देणाऱ्या दर्जेदार महाविद्यालयांची प्रचंड वानवा असल्यामुळेच, वैद्यकीय उपचार ही आता सर्वसामान्यांच्या आवाक्याबाहेर जाणारी एक महागडी गोष्ट झाली आहे.

आज आपल्या देशात 'एमबीबीएस' सारखे वैद्यकीय शिक्षण पूर्ण करायचे असेल, तर खाजगी महाविद्यालयांमध्ये कोट्यवधी रुपयांचा खर्च येतो. एकीकडे या खाजगी महाविद्यालयांची संख्या मर्यादित आहे, तर दुसरीकडे सर्वसामान्यांना परवडतील अशा शासकीय वैद्यकीय संस्थांची संख्या त्याहून कितीतरी पटीने कमी आहे. या विषमतेमुळे दरवर्षी देशात डॉक्टर म्हणून बाहेर पडणाऱ्या पदवीधरांची संख्या अत्यंत अल्प असते. जेव्हा एखादा विद्यार्थी आणि त्याचे पालक डॉक्टर होण्यासाठी सुरुवातीलाच कोट्यवधी रुपयांची फी भरतात, तेव्हा सहाजिकच पदवी मिळाल्यानंतर त्या पैशांची वसुली करण्याकडे त्यांचा कल असतो. परिणामी, रुग्णांकडून आणि सामान्य नागरिकांकडून उपचारांच्या नावाखाली अवाढव्य बिले आकारली जातात. याच दुष्टचक्रामुळे एका उदात्त सेवेचे रूपांतर आता एका खऱ्याखुऱ्या आणि नफेखोर व्यवसायामध्ये झालेले दिसून येते.
या परिस्थितीचा थेट परिणाम असा झाला आहे की, आजघडीला भारतात जेवढे डॉक्टर तयार होतात, त्याहून कितीतरी अधिक पटीने भारतीय विद्यार्थी वैद्यकीय शिक्षण घेण्यासाठी परदेशाची वाट धरताना दिसत आहेत. रशिया आणि युक्रेन यांसारख्या देशांमध्ये दरवर्षी दहा-दहा हजारांच्या संख्येने भारतीय मुले एमबीबीएसचे शिक्षण घेण्यासाठी स्थलांतर करत आहेत. एका वृत्तपत्रात प्रसिद्ध झालेल्या रशियातील एका विद्यापीठाच्या जाहिरातीचा संदर्भ पाहिल्यास हे वास्तव अधिक गडद होते. त्या जाहिरातीनुसार, रशियामधील एकाच विद्यापीठात तब्बल २४०० भारतीय विद्यार्थ्यांना प्रवेश दिला जाऊ शकतो. सर्वात आश्चर्याची बाब म्हणजे, या विद्यापीठाची एका वर्षाची फी केवळ सहा हजार डॉलर्स आहे, जी भारतीय चलनानुसार जवळपास पावणेसहा लाख रुपये इतकी होते. विशेष म्हणजे या रकमेत विद्यार्थ्यांचा राहण्याचा आणि जेवणाचा खर्चही समाविष्ट आहे! याच तुलनेत भारतीय विद्यापीठांचा विचार केला, तर आपल्याकडे यापेक्षा तिप्पट ते चौपट अधिक खर्च येतो. शिवाय, आपल्याकडील आणि रशिया-युक्रेनमधील शिक्षणाच्या दर्जात फार मोठी तफावत आहे, असेही नाही. कारण तिथेही हे संपूर्ण शिक्षण इंग्रजी माध्यमातूनच दिले जाते. त्याहूनही मोठी जमेची बाजू म्हणजे, या परदेशी विद्यापीठांशी संलग्न असणाऱ्या रुग्णालयांमध्ये विद्यार्थ्यांच्या प्रात्यक्षिकांसाठी तब्बल ६००० बेड्सची अद्ययावत व्यवस्था उपलब्ध आहे. यावरून युरोपातील आणि रशियासारखे देश आपल्या आरोग्य शिक्षणावर आणि पायाभूत सुविधांवर किती मोठ्या प्रमाणावर गुंतवणूक करत आहेत, हे लक्षात येते. तिथली दर्जेदार शिक्षण पद्धती, अद्ययावत अंतर्गत व्यवस्था आणि एकंदरीत मिळणाऱ्या उत्तम सुविधा पाहता, भारतीय विद्यार्थी तिकडे का वळणार नाहीत? या मूलभूत प्रश्नाचे उत्तर आता आपण सर्वांनीच शोधायला हवे.
दुर्दैवाने, आपले भारतीय राजकारणी व्यासपीठावरून शिक्षणाच्या आणि विकासाच्या भल्यामोठ्या गप्पा मारतात; परंतु प्रत्यक्ष विद्यार्थ्यांच्या गरजा ते खरोखरच पूर्ण करू शकतात का? किंवा अत्यंत कमी दरामध्ये, सर्वसामान्यांना परवडेल असे उच्च शिक्षण ते देऊ शकतात का? या प्रश्नांची उत्तरे शोधण्याचा साधा प्रयत्नही त्यांच्याकडून होताना दिसत नाही. आपल्या देशाच्या अफाट लोकसंख्येच्या गुणोत्तरामध्ये आपल्याला नेमक्या किती डॉक्टरांची आणि आरोग्य सुविधांची गरज आहे, याचा कोणताही सखोल अभ्यास किंवा नियोजन होताना दिसत नाही. केवळ महाराष्ट्राचेच उदाहरण घ्यायचे झाल्यास, राज्यातून दरवर्षी तब्बल तीन ते साडेतीन लाख विद्यार्थी 'अभियंता' म्हणून बाहेर पडतात. मात्र, त्या तुलनेत एमबीबीएस होऊन समाजाच्या सेवेत रुजू होणाऱ्या डॉक्टरांची संख्या केवळ काही हजारांमध्येच अडकलेली आहे. मागणी आणि पुरवठ्यातील याच प्रचंड तफावतीमुळे आज आरोग्यसेवा अधिकाधिक महागडी बनत चालली आहे. या भयानक वास्तवावर जेव्हा सामान्य नागरिक किंवा विद्यार्थी शासनाला जाब विचारण्याचा प्रयत्न करतात, तेव्हा त्यांना थेट 'देशद्रोही' ठरवण्याची नवी प्रथा सुरू झाली आहे. अशा मुस्कटदाबीच्या वातावरणात व्यवस्थेविरुद्ध जनमताचा प्रभावी रेटा कसा तयार होणार? हाच आता खरा कळीचा मुद्दा बनला आहे.

--- तुषार भ. कुटे

धक्कादायक भविष्य

सर्वात धक्कादायक गोष्ट म्हणजे GPT-4 ने एखादी कठीण टेस्ट सोडवली, ही नव्हती.

तर त्याने ती सोडवू शकणारा एक माणूस शोधला आणि त्याची मदत मिळवण्यासाठी खोटे कारण सांगितले.

अधिकृत प्रकाशनापूर्वीच्या सुरक्षा चाचण्यांदरम्यान GPT-4 ला एक CAPTCHA सोडवण्यास सांगण्यात आले. ते स्वतः ते कोडे सोडवू शकले नाही, तेव्हा त्याने "टास्करॅबिट" वरील एका कर्मचाऱ्याशी संपर्क साधला आणि CAPTCHA सोडवण्याची मदत मागितली.

त्या कामगाराला संशय आला आणि त्याने थेट विचारले:

"तुम्ही रोबोट आहात का?"

GPT-4 ने "नाही" असे उत्तर दिले. त्याने असा दावा केला की त्याला दृष्टीदोष असल्यामुळे CAPTCHA मधील चित्रे स्पष्टपणे दिसत नाहीत.

अखेरीस त्या कर्मचाऱ्याने CAPTCHA सोडवून दिला.

या घटनेत अस्वस्थ करणारी बाब ही नाही की कृत्रिम बुद्धिमत्तेने CAPTCHA वर मात केली. त्यापेक्षा अधिक महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे तिने एका अडथळ्याची जाणीव केली, तो दूर करण्यासाठी आवश्यक क्षमता असलेली व्यक्ती शोधली आणि तिच्याकडून मदत मिळवण्यात यश मिळवले.

अनेक लोक अजूनही याच बदलाचे गांभीर्य पूर्णपणे ओळखत नाहीत.

पारंपरिक सॉफ्टवेअरला दिलेल्या सूचनांप्रमाणेच ते काम करते. पण AI एजंट एखादे उद्दिष्ट समोर ठेवून वेगवेगळे पर्याय निवडू शकतात, विविध साधनांचा वापर करू शकतात आणि पहिला प्रयत्न अयशस्वी ठरल्यास आपली पद्धत बदलू शकतात.

खरा धोका केवळ एवढाच नाही की AI अधिकाधिक बुद्धिमान होत आहे.

तर वाढत्या क्षमतेच्या अशा प्रणाली आपल्या निर्मात्यांनी कधीच अपेक्षा न केलेल्या मार्गांनी उद्दिष्टे साध्य करायला शिकू शकतात.

मग AI चे मूल्यमापन फक्त त्याने काम पूर्ण केले की नाही, यावर करावे का? की ते काम पूर्ण करण्यासाठी त्याने कोणता मार्ग अवलंबला, याचाही विचार केला पाहिजे?

(आधारित)

--- तुषार भ. कुटे 

#AI #ArtificialIntelligence #Future

 

'पुण्याची मुंबई होण्याआधी': एका साध्या प्रसंगातून उलगडलेले बदलत्या महाराष्ट्राचे वास्तव

कामानिमित्त पुणे शहराच्या एका गजबजलेल्या आणि मध्यवर्ती भागात जाण्याचा योग आला. सकाळचे अकरा वाजले असावेत. एरवी पुण्यातील रस्ते काहीसे अरुंद वाटत असले तरी, या विशिष्ट भागात रस्ते बऱ्यापैकी रुंद होते. त्यामुळे तिथे महानगरपालिकेने सम-विषम तारखांनुसार पार्किंगची अतिशय सुयोग्य सोय केलेली दिसली. त्या दिवशी विषम तारखेची (P1) पार्किंग होती. आजकाल शहरात वाहनांची संख्या इतकी अफाट वाढली आहे की, पुण्यात गाडी पार्क करण्यासाठी योग्य जागा शोधणे म्हणजे एखाद्या युद्धापेक्षा कमी नसते. त्या दिवशी मलाही या अग्निदिव्यातून जावे लागलेच. बराच वेळ शोध घेतल्यानंतर, अखेरीस एका मोठ्या इमारतीसमोर मला जागा मिळाली. त्या इमारतीला दोन प्रवेशद्वारे होती आणि सुदैवाने त्या दोन गेट्सच्या बरोबर मध्यभागी माझी गाडी सहज राहील एवढी मोकळी जागा होती. मी तिथे गाडी उभी केली आणि माझ्या कामाच्या दिशेने पावले वळवली.

पण तेवढ्यात त्या इमारतीचा सुरक्षारक्षक धावतच माझ्या दिशेने आला आणि त्याने मला मोठ्याने हाक मारली, 
"भैय्या, इधर गाडी मत लगाओ..."

त्याचे ते शब्द कानावर पडताच माझ्या तळपायाची आग मस्तकात गेली. मुळात मी महानगरपालिकेच्या नियमांचे पालन करून, P1 चा फलक असलेल्या ठिकाणीच गाडी लावली होती. त्यामुळे माझी कोणतीही चूक असण्याचा प्रश्नच उद्भवत नव्हता. माझा संयम सुटला आणि मी जवळजवळ ओरडूनच त्याला विचारले, 
"काय प्रॉब्लेम आहे तुझा? इथे P1 लिहिलेले आहे, हे तुला दिसत नाही का?"

त्यावर तो सुरक्षारक्षक थोडा अडखळत म्हणाला, "हमारी गाडी अंदर नही आ सकती."

त्याच्या या उत्तरावर मी गाडी लावलेल्या जागेकडे बोट दाखवत त्याला ठणकावून सांगितले, "हे बघ, दोन्ही गेट्सच्या समोर माझी गाडी नाहीये. मधल्या मोकळ्या जागेत ती उभी आहे. मग तुमच्या गाड्यांना आत-बाहेर करायला प्रॉब्लेम काय आहे?" यावर त्याच्याकडे देण्यासारखे कोणतेही उत्तर नव्हते. तो निमूटपणे उभा राहिला. 

पण माझा राग शांत झाला नव्हता. मी पुढे म्हणालो, "आमच्याच शहरात येऊन आम्हाला शिकवण्याचा शहाणपणा करू नकोस. मी कोणताही नियम मोडलेला नाही आणि माझ्या गाडीमुळे कोणालाही त्रास होत नाहीये. आणि सर्वात महत्त्वाची गोष्ट... हे पुणे आहे, मुंबई नाही!" रागाच्या भरात एवढे सुनावून मी तडक तिथून निघून गेलो. त्या बिचाऱ्या सुरक्षारक्षकाचा चेहरा अक्षरशः पाहण्यासारखा झाला होता. त्याचा दुसरा सहकारीही लांबून हे पाहत होता, पण तोही त्याच्या मदतीला पुढे आला नाही.

काम संपवून परतताना आणि मन थोडे शांत झाल्यावर, मात्र मला माझ्याच वागण्याचे वाईट वाटले. आपण त्या सुरक्षारक्षकाला उगाचच एवढे कठोर बोललो, असे वाटून मन आतून खाऊ लागले. मुळात त्याची काय चूक होती? तो तर केवळ एक नोकर होता. त्याच्या मालकाने किंवा सोसायटीच्या पदाधिकाऱ्यांनी त्याला तसे सांगून ठेवले असेल आणि तो फक्त आपल्या मालकाच्या आदेशाचे पालन करत होता. या विचारातूनच मग माझ्या मनात एका वेगळ्याच मंथनाला सुरुवात झाली. आपण मराठी माणसे स्वभावाने किती भावनिक असतो, नाही? क्षणात रागवतो आणि दुसऱ्याच क्षणी समोरच्याची चूक नसताना त्याला रागावलो म्हणून पश्चात्तापही करतो.

आपल्या याच कमालीच्या भावनिक आणि सरळमार्गी स्वभावाचा गैरफायदा अनेकदा बाहेरच्या राज्यातून आलेले लोक अतिशय सहजपणे घेतात, हे एक कटू सत्य आहे. रोजगाराच्या शोधात ते इथे येतात, सुरुवातीला अत्यंत नम्रपणे राहून आपले बस्तान बसवतात, इथल्या साधनसंपत्तीचा वापर करतात आणि कालांतराने मूळ भूमिपुत्रांवरच अरेरावी करू लागतात. मुंबई हे या प्रक्रियेचे सर्वात मोठे आणि जिवंत उदाहरण आहे. आज मुंबईत मराठी माणसाला स्वतःचे अस्तित्व आणि सांस्कृतिक ओळख टिकवण्यासाठी जो संघर्ष करावा लागत आहे, तो आपल्या सर्वांच्या डोळ्यांसमोर आहे. आता हळूहळू उत्तरेकडील राज्यांमधून येणाऱ्या स्थलांतरितांचे हे लोंढे संपूर्ण महाराष्ट्रभर पसरू लागले आहेत. पुण्यातही आता हीच परिस्थिती अतिशय वेगाने निर्माण होत आहे.

जर या वाढत्या अतिक्रमणाला आणि सांस्कृतिक बदलांना योग्य वेळीच आवर घातला नाही, तर भविष्यात याची खूप मोठी किंमत आपल्याला मोजावी लागेल. यासाठी आपण केवळ चिडून किंवा एखाद्या गरीब सुरक्षारक्षकावर राग काढून चालणार नाही, तर यावर अधिक ठोस उपाययोजना करण्याची आवश्यकता आहे. आता मराठी माणसाने आपले हे भावनिक आणि हळवे मन थोडे बाजूला ठेवून अधिक व्यावहारिक, व्यावसायिक आणि धोरणी बनण्याची नितांत गरज आहे. आपण व्यापार, उद्योग आणि अर्थकारणात स्वतःचे वर्चस्व नव्याने निर्माण केले पाहिजे. आपल्या हक्कांसाठी आणि संस्कृतीसाठी केवळ रस्त्यावर न उतरता, संस्थात्मक पातळीवर ठामपणे उभे राहिले पाहिजे. जर आपण आजही वेळीच सावध होऊन कृती केली नाही, तर पुण्याची मुंबई व्हायला अजिबात वेळ लागणार नाही. आणि बघता बघता आपल्या या प्रगत आणि पुरोगामी महाराष्ट्राची अवस्था इतर मागास राज्यांसारखी होईल, ही भीती नाकारता येत नाही. काळाची पावले ओळखून आता भावनिकतेकडून वास्तववादाकडे आणि कृतीकडे वळण्याची हीच खरी वेळ आहे.

--- तुषार भ. कुटे 

#मराठी #मुंबई #पुणे #महाराष्ट्र

 

सातवाहन आणि सह्याद्री: प्राचीन महाराष्ट्राच्या जडणघडणीचा अतूट आणि ऐतिहासिक महाकाव्य

महाराष्ट्राच्या आणि दख्खनच्या प्राचीन इतिहासाची पाने उलटताना 'सातवाहन राजवंश' आणि 'सह्याद्रीची पर्वतरांग' हे दोन शब्द एकमेकांशी इतके एकरूप झालेले दिसतात की, त्यांना एकमेकांपासून वेगळे काढणे जवळजवळ अशक्य आहे. सातवाहन हे महाराष्ट्राचे पहिले महान आणि सार्वभौम साम्राज्य होते, ज्यांनी या भूभागाला राजकीय, आर्थिक आणि सांस्कृतिक अशी एक स्वतंत्र ओळख दिली. या अवाढव्य आणि प्रगत साम्राज्याच्या जडणघडणीत सह्याद्रीच्या काळ्याकभिन्न कातळाने, उंच-सखल डोंगररांगांनी आणि घनदाट जंगलांनी एक अत्यंत महत्त्वाची, ऐतिहासिक आणि मातृत्वाची भूमिका बजावली आहे. सह्याद्री हा सातवाहनांसाठी केवळ एक भौगोलिक अडथळा किंवा सीमारेषा नव्हती, तर ती त्यांच्या साम्राज्याची अभेद्य ढाल, त्यांच्या अर्थव्यवस्थेचा मुख्य कणा आणि त्यांच्या अथांग कलाकुसरीचा अविनाशी कॅनव्हास होती. सातवाहन आणि सह्याद्री यांच्यातील हे ऐतिहासिक सहजीवन समजून घेतल्याशिवाय महाराष्ट्राचा प्राचीन इतिहास पूर्ण होऊच शकत नाही.

राजकीय आणि लष्करी अस्तित्वाचा विचार केल्यास, सह्याद्रीने सातवाहनांना एक अत्यंत भक्कम आणि नैसर्गिक असे संरक्षण कवच प्रदान केले होते. सातवाहन कालखंडात उत्तरेकडून आणि वायव्येकडून अनेक परकीय आक्रमणे होत होती, ज्यामध्ये शक आणि क्षत्रपांची आक्रमणे सर्वाधिक धोकादायक होती. नहपान या क्षत्रप राजाने सातवाहनांचा मोठा प्रदेश काही काळासाठी जिंकून घेतला होता. परंतु, अशा कठीण राजकीय संकटाच्या काळात सह्याद्रीच्याच भौगोलिक रचनेने सातवाहन राजांना आश्रय दिला. सह्याद्रीच्या कड्याकपाऱ्यांमध्ये, दऱ्याखोऱ्यांमध्ये आणि घनदाट जंगलांमध्ये युद्ध करणे किंवा तेथील प्रदेश कायमस्वरूपी ताब्यात ठेवणे हे उत्तरेकडील परकीय आक्रमकांसाठी अत्यंत जिकिरीचे काम होते. महान सातवाहन सम्राट गौतमीपुत्र सातकर्णी याने जेव्हा क्षहरात वंशाचा समूळ नाश करून आपले साम्राज्य पुन्हा दिमाखात उभे केले, तेव्हा त्याची मुख्य लष्करी रणनीती आणि ताकद याच सह्याद्रीच्या आश्रयात दडलेली होती. सह्याद्रीच्या या रांगांनी सातवाहन राजांना केवळ संरक्षणच दिले नाही, तर त्यांच्यात एक विशिष्ट प्रकारचा रांगडा, लढाऊ आणि स्वाभिमानी बाणाही निर्माण केला, जो पुढे संपूर्ण महाराष्ट्राच्या राजकीय मानसिकतेचा कायमस्वरूपी भाग बनला.

सातवाहन साम्राज्याच्या अफाट आर्थिक भरभराटीचे मुख्य गमक हे त्यांच्या आंतरराष्ट्रीय व्यापारात दडलेले होते आणि या जागतिक व्यापाराचा श्वास म्हणजे सह्याद्रीच्या प्राचीन घाटवाटा. इसवी सनापूर्वीच्या आणि सुरुवातीच्या शतकांमध्ये महाराष्ट्राच्या पश्चिमेला असलेल्या अरबी समुद्रावर कल्याण, सोपारा, आणि चौल (चेंबूल) यांसारखी अत्यंत गजबजलेली आंतरराष्ट्रीय बंदरे होती. दुसरीकडे, दख्खनच्या पठारावर पैठण (प्रतिष्ठान), जुन्नर, भोकरदन आणि तेर यांसारखी मोठी व्यापारी आणि उत्पादक महानगरे वसलेली होती. या दोन अत्यंत महत्त्वाच्या आर्थिक केंद्रांना जोडण्याचे सर्वात कठीण पण ऐतिहासिक काम सह्याद्रीच्या घाटवाटांनी केले. नाणेघाट, थळ घाट, बोर घाट आणि माळशेज घाट यांसारखे दुर्गम मार्ग तत्कालीन व्यापाऱ्यांच्या सार्थवाहांचे (तांड्यांचे) प्रमुख मार्ग होते. नाणेघाट हा तर सातवाहनांचा सर्वात महत्त्वाचा आणि राजमान्य व्यापारी मार्ग होता, ज्याच्या सुरुवातीलाच खुद्द राणी नागनिकेने आपला ऐतिहासिक शिलालेख कोरून ठेवला आहे. सह्याद्रीच्या या घाटांमधूनच रोम, ग्रीस आणि इजिप्तमधून येणारी सोन्याची नाणी आणि विलासी वस्तू देशावर येत असत आणि देशावरील अत्यंत तलम सुती कापड, मसाले व हस्तिदंताच्या वस्तू बंदरांवरून जगभर जात असत. सह्याद्रीने या अफाट व्यापाराला केवळ मार्गच दिला नाही, तर त्याला चोर आणि लुटारूंपासून नैसर्गिक सुरक्षितताही प्रदान केली.

सह्याद्री आणि सातवाहनांच्या या अतूट नात्याचा सर्वात सुंदर, दृश्य आणि चिरंतन पुरावा म्हणजे सह्याद्रीच्या कातळात कोरलेली प्राचीन लेणी आणि वास्तुकला. सातवाहन राजांनी, त्यांच्या मांडलिकांनी, तत्कालीन व्यापारी श्रेष्ठींनी आणि सामान्य जनतेने सह्याद्रीचा अत्यंत कठीण असा 'बेसॉल्ट' खडक कोरून त्यामध्ये एक अद्भुत असे पाषाणी जग निर्माण केले. कार्ला, भाजे, कान्हेरी, नाशिकची पांडवलेणी, जुन्नर परिसरातील अफाट लेणी समूह, आणि कुडा, महाड येथील लेणी ही याच काळातील अफाट वास्तूशास्त्राची जिवंत उदाहरणे आहेत. सह्याद्रीच्या या काळ्या आणि टणक पाषाणामुळेच हे कोरीव काम, त्यातील बौद्ध स्तूपांची रचना आणि ब्राह्मी लिपीत कोरलेले शेकडो शिलालेख आज दोन हजार वर्षांनंतरही अत्यंत सुरक्षित आहेत. या लेण्यांमधील भव्य चैत्यगृहे, भिक्खूंसाठी कोरलेले अत्यंत सुबक विहार आणि पिण्याच्या पाण्यासाठी कातळात शास्त्रशुद्ध पद्धतीने कोरलेली पाण्याची टाकी हे सर्व तत्कालीन समाज, धर्म, आणि स्थापत्यकलेचे वैभव दर्शवतात. सह्याद्रीचा हा पाषाण नसता, तर सातवाहनांना आपली कला, आपला धर्म आणि आपला इतिहास कोरून ठेवण्यासाठी इतके सुरक्षित आणि भक्कम माध्यम कधीच मिळाले नसते.

केवळ कातळ आणि घाटवाटाच नव्हे, तर सह्याद्री हा महाराष्ट्राच्या जीवनदायिनी नद्यांचा उगमस्त्रोत आहे. गोदावरी, कृष्णा आणि त्यांच्या अनेक उपनद्या याच सह्याद्रीच्या कुशीत जन्म घेतात. सातवाहन साम्राज्याची प्रगत कृषिसंस्कृती याच नद्यांच्या सुपीक खोऱ्यात बहरली. गोदावरी आणि कृष्णेच्या खोऱ्यातील काळ्या कसदार मातीने सातवाहनांच्या अर्थव्यवस्थेला शेतीची एक प्रचंड मोठी जोड दिली, ज्यामुळे गावे सधन झाली आणि शहरांचा विकास झाला. सातवाहन राजा हाल याने संकलित केलेल्या 'गाथासप्तशती' या प्राकृत भाषेतील महान ग्रंथात याच सह्याद्रीच्या परिसरातील, नद्यांच्या काठावरील आणि विंध्य पर्वताच्या परिसरातील अत्यंत नैसर्गिक आणि रसरशीत अशा ग्रामीण जीवनाचे वर्णन आले आहे. या साहित्यामध्ये डोंगरांच्या कुशीत वसलेली गावे, तिथली शेती, निसर्गाचे ऋतूनुसार बदलणारे मनोहारी रूप आणि त्या निसर्गाशी पूर्णपणे समरस झालेले मानवी जीवन याचे अत्यंत जिवंत चित्रण पाहायला मिळते. सह्याद्रीच्या निसर्गाने आणि तिथल्या भूगोलाने तत्कालीन साहित्यालाही एक वेगळीच खोली, सौंदर्य आणि भावनिक किनार दिली आहे.

सातवाहन आणि सह्याद्री यांचे नाते हे केवळ एका राजकीय राजवंशाचे आणि एका निर्जीव पर्वतरांगेचे नाते नाही, तर ते एका महान संस्कृतीचे आणि तिच्या उगमस्थानाचे नाते आहे. सह्याद्रीच्या अंगाखांद्यावर सातवाहन साम्राज्य खेळले, वाढले आणि आपल्या वैभवाच्या सर्वोच्च शिखरावर पोहोचले. सातवाहनांनी सह्याद्रीच्या पाषाणात प्राण फुंकून तिथे कला निर्माण केली, त्याच्या घाटवाटांना जागतिक अर्थव्यवस्थेशी जोडले आणि त्याच्या नद्यांच्या खोऱ्यात एक अत्यंत समृद्ध नागरी संस्कृती उभी केली. आज जेव्हा आपण नाणेघाटाच्या त्या प्राचीन वाटेवरून चालतो, जुन्नरच्या टेकड्यांवरील शिलालेख वाचतो, किंवा कार्ला-भाजे येथील लेण्यांच्या भव्य खांबांकडे पाहतो, तेव्हा आपल्याला सह्याद्रीच्या आणि सातवाहनांच्या या गौरवशाली व अतूट सहजीवनाची अत्यंत प्रकर्षाने जाणीव होते. सह्याद्रीने प्राचीन महाराष्ट्राला एक भक्कम भूगोल दिला, तर सातवाहनांनी त्या भूगोलाला एक अजरामर असा सुवर्ण इतिहास दिला. हे नाते महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक जडणघडणीचा सर्वात पायाभूत, पवित्र आणि अखंड चालत आलेला अध्याय आहे.

संदर्भ ग्रंथ:

१. ढवळीकर, म. के., 'महाराष्ट्राची कुळकथा', राजहंस प्रकाशन, पुणे.
२. मोरवंचीकर, रा. शं., 'सातवाहनकालीन महाराष्ट्र', परिमल प्रकाशन, छ. संभाजीनगर.
३. मिराशी, वा. वि., 'सातवाहन आणि पश्चिमी क्षत्रप यांचा इतिहास आणि कोरीव लेख', महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ, मुंबई.
४. चोथे, रामचंद्र आणि चोथे, शशांक, 'रसिक महाराष्ट्र (गाथासप्तशतीचा काव्यानुवाद)', पुणे.
५. कोलारकर, श. गो., 'प्राचीन भारताचा इतिहास आणि संस्कृती', श्री मंगेश प्रकाशन, नागपूर.
६. देव, शांताराम भालचंद्र, 'महाराष्ट्रातील उत्खनने', महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ, मुंबई.

 

माउंट एव्हरेस्टवरील जीवाष्म

आज माउंट एव्हरेस्ट हे पृथ्वीवरील सर्वात उंच पर्वत म्हणून ओळखले जाते. समुद्रसपाटीपासून त्याची उंची सुमारे ८,८४९ मीटर आहे. मात्र, त्याच्या शिखराजवळील खडकांवर एक विलक्षण रहस्य सापडते. या खडकांमध्ये प्राचीन समुद्रात राहणाऱ्या सजीवांचे जीवाश्म (फॉसिल्स) आढळतात. हे जीवाश्म सुमारे ४७ कोटी वर्षांपूर्वीचे आहेत. यावरून स्पष्ट होते की, आज एव्हरेस्टच्या शिखरावर असलेले काही खडक एकेकाळी समुद्राच्या तळाशी तयार झाले होते. त्या वेळी हिमालयाचे अस्तित्वही नव्हते.
एव्हरेस्टच्या शिखरावरील खडकांमध्ये ब्रॅकिओपॉड, ट्रायलोबाइट, क्रिनॉइड आणि ऑस्ट्रॅकोड यांसारख्या सागरी जीवांचे अवशेष सापडले आहेत. शिखरावरील चुनखडीच्या खडकांना "कोमोलांग्मा लाइमस्टोन" असे म्हणतात. या खडकांमध्ये सुमारे ४७ कोटी वर्षांपूर्वीच्या समुद्री जीवांचे अवशेष जतन झालेले आहेत. त्या काळी हा भाग उंच पर्वतरांग नसून प्राचीन समुद्राचा तळ होता.
हे जीवाश्म पृथ्वीच्या इतिहासाबद्दल महत्त्वाची माहिती देतात. हे खडक समुद्रातील गाळापासून तयार झाले होते. लाखो-कोट्यवधी वर्षे हा गाळ दाबला गेला आणि त्याचे चुनखडीसारख्या खडकांमध्ये रूपांतर झाले. या प्रक्रियेमुळे त्या काळातील समुद्री जीवांचे अवशेष खडकांमध्ये सुरक्षित राहिले.
यानंतर पृथ्वीच्या टेक्टॉनिक प्लेट्सच्या हालचालींमुळे या प्रदेशात मोठे बदल घडले. त्या काळी भारत आणि युरेशिया यांच्या दरम्यान टेथिस नावाचा विशाल समुद्र होता. भारतीय प्लेट हळूहळू उत्तरेकडे सरकत गेली. त्यामुळे भारत आणि युरेशिया यांच्यामधील टेथिस समुद्र अरुंद होत गेला आणि शेवटी पूर्णपणे बंद झाला.
सुमारे ४ ते ५ कोटी वर्षांपूर्वी भारतीय आणि युरेशियन भूभागांची टक्कर झाली. दोन्हीही खंडीय प्लेट्स असल्यामुळे एक प्लेट दुसऱ्याखाली सहज जाऊ शकली नाही. त्यामुळे पृथ्वीचे कवच दाबले गेले, वाकले आणि जाड झाले. या प्रचंड दाबामुळे मोठमोठे खडक वर उचलले गेले आणि त्यातून हिमालय पर्वतरांग निर्माण झाली.
ही प्रक्रिया लाखो वर्षे सुरू राहिली. त्यामुळे समुद्राच्या तळाशी तयार झालेले खडक हजारो मीटर उंचीवर पोहोचले. त्यांपैकी काही खडक आजच्या माउंट एव्हरेस्टचा भाग बनले. त्यामुळे एव्हरेस्टमध्ये सापडणारे समुद्री जीवाश्म हे समुद्राच्या तळापासून जगातील सर्वात उंच पर्वतापर्यंत झालेल्या या अद्भुत प्रवासाची साक्ष देतात.
हिमालयाची निर्मिती अजूनही पूर्ण झालेली नाही. भारतीय प्लेट आजही उत्तरेकडे सरकत आहे आणि तिची युरेशियन प्लेटशी टक्कर सुरूच आहे. दुसरीकडे हिमनद्या, नद्या, वारा आणि पाऊस यांमुळे पर्वतांचे सतत झिजणेही सुरू असते. त्यामुळे हिमालयाचा आकार हा एका बाजूला पर्वत उंचावण्याच्या प्रक्रियेने आणि दुसऱ्या बाजूला झिजण्याच्या प्रक्रियेने सतत बदलत राहतो.
एव्हरेस्टमध्ये सापडणारे समुद्री जीवाश्म आपल्याला पृथ्वी सतत बदलत असल्याची जाणीव करून देतात. जे खडक एकेकाळी समुद्राच्या तळाशी होते, ते आज कोट्यवधी वर्षांनंतर समुद्रसपाटीपासून जवळपास ९ किलोमीटर उंच पर्वताचा भाग बनले आहेत. जी गोष्ट माणसाला कायमस्वरूपी वाटते, ती भूगर्भशास्त्राच्या दृष्टीने पृथ्वीच्या अत्यंत दीर्घ आणि सतत सुरू असलेल्या इतिहासातील केवळ एक छोटा टप्पा आहे.

 

अजिंक्य ते ऋतुराज

भारतीय क्रिकेटमधील एक अत्यंत शांत, संयमी आणि 'जेंटलमन' खेळाडू म्हणून ओळखला जाणारा अजिंक्य रहाणे नुकताच आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमधून निवृत्त झाला. त्याचा मनमिळावू स्वभाव, त्याची तंत्रशुद्ध खेळण्याची शैली आणि क्रिकेट या खेळाप्रती असलेले त्याचे समर्पण पाहता, त्याची कारकीर्द खऱ्या अर्थाने जेवढी देदीप्यमान व्हायला हवी होती, तेवढी ती झाली नाही, हे एक निर्विवाद आणि कटू सत्य आहे. गेल्या तीन-चार दिवसांपासून समाजमाध्यमांवर आणि वृत्तपत्रांतून अजिंक्य रहाणेचे गुणगान गाणारे, त्याची तोंडभरून प्रशंसा करणारे आणि विशेषतः भारतीय कसोटी संघाचा कर्णधार म्हणून त्याने गाजवलेल्या ऐतिहासिक कारकिर्दीवर स्तुतिसुमने उधळणारे अनेक लेख वाचनात आले. हे सर्व वाचून सर्वांनाच असे प्रकर्षाने वाटत आहे की, अजिंक्यसारखा एक उमदा खेळाडू निवृत्त झाल्यामुळे भारतीय क्रिकेटची खूप मोठी हानी झाली आहे, आणि हे शंभर टक्के सत्यही आहे.
परंतु, या सर्व भावनेच्या लाटेत वाहत जात असताना एक अत्यंत महत्त्वाची गोष्ट सांगावीशी वाटते. ती म्हणजे, ज्या काळात अजिंक्यला भारतीय संघात जास्तीत जास्त खेळण्याची आणि स्वतःला सिद्ध करण्याची खऱ्या अर्थाने संधी द्यायला हवी होती, नेमक्या त्याच वेळी ती त्याला दिली गेली नाही. त्यामुळे आता त्याच्या निवृत्तीनंतर केवळ हळहळ व्यक्त करून किंवा त्याविषयी भरभरून लिहून फारसा काही उपयोग होणार नाही. याउलट, नव्याने धडा घेण्याची गरज आहे. आजही भारतीय देशांतर्गत क्रिकेटमध्ये असे अनेक अतिशय गुणवान आणि कर्तृत्ववान खेळाडू आहेत, जे आपल्या सातत्यपूर्ण कामगिरीनंतरही भारतीय संघाच्या बाहेर ताटकळत उभे आहेत. अशा खेळाडूंचा गांभीर्याने विचार होणे गरजेचे आहे.
याचे सर्वात ज्वलंत उदाहरण द्यायचे झाल्यास, आपल्याच मराठी मातीतील आणखी एक हिरा, म्हणजेच ऋतुराज गायकवाड सध्या याच अवस्थेतून जात आहे. टी-२० आणि एकदिवसीय क्रिकेटमधील त्याची आजवरची शानदार कारकीर्द, त्याची फलंदाजीची आकडेवारी आणि अगदी अलीकडे कर्णधार म्हणून त्याने दाखवलेली अपवादात्मक समज पाहिली, तर त्याच्यासारखा उच्च दर्जाचा आणि गुणवान खेळाडू आजही भारतीय संघाबाहेर का आहे? असा एक मोठा प्रश्न प्रत्येक क्रिकेट चाहत्याला पडतो. महाराष्ट्राच्या या मातीने भारतीय क्रिकेटला आजवर अनेक शांत, संयमी, तंत्रशुद्ध आणि जागतिक दर्जाचे खेळाडू दिले आहेत. या परंपरेतील ऋतुराज गायकवाड हा एक अत्यंत आश्वासक दुवा आहे. देशांतर्गत क्रिकेट आणि आंतरराष्ट्रीय टी-२० तसेच एकदिवसीय सामन्यांमध्ये सातत्याने धावांचे डोंगर उभे करूनही त्याला राष्ट्रीय संघात कायमस्वरूपी स्थान का दिले जात नाही, याचे उत्तर आजही क्रिकेट रसिकांना मिळालेले नाही.
यातील सर्वात मोठा विरोधाभास आणि दुर्दैवाची गोष्ट म्हणजे, सध्या भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळाच्या निवड समितीच्या अध्यक्षपदी महाराष्ट्रातीलच एक दिग्गज व्यक्ती विराजमान आहे. असे असूनही, महाराष्ट्रातील या खऱ्या अर्थाने पात्र आणि गुणवान खेळाडूंना संघात हक्काची जागा मिळत नाही, ही बाब खरोखरच विचार करायला लावणारी आहे. क्रिकेटमधील राजकारणाचा आणि उपेक्षेचा हा खेळ जर असाच पुढेही चालू राहिला, तर उद्या ऋतुराज गायकवाड देखील असाच दुर्लक्षित राहून निवृत्त होईल. आणि त्यानंतर आजच्या अजिंक्य रहाणेप्रमाणेच समाजमाध्यमांवर त्याचीही फक्त आठवण काढली जाईल आणि त्याच्यावरही कौतुकाचे लेख लिहिले जातील. पण त्यातून निष्पन्न मात्र काहीच होणार नाही. आणि आपण क्रिकेट चाहते पुन्हा एकदा एका अफाट गुणवान खेळाडूला केवळ व्यवस्थेच्या चुकीमुळे गमावून बसू. हे टाळायचे असेल, तर गुणवत्तेचा योग्य वेळीच सन्मान व्हायला हवा, एवढीच अपेक्षा.

--- तुषार भ. कुटे 

#AjinkyaRahane #Cricket #RuturajGaikwad