शेती हा मानवी संस्कृतीचा पाया आहे आणि आजच्या आधुनिक जगात हा व्यवसाय तंत्रज्ञानाच्या क्रांतीचा महत्त्वाचा भाग बनला आहे. अलिकडच्या काही वर्षांमध्ये शेतीमध्ये विविध प्रकारच्या आधुनिक उपकरणांचा आणि तंत्रज्ञानाचा वापर सुरू झाला आहे, परंतु आता कृत्रिम बुद्धिमत्ता म्हणजेच 'आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स' या क्षेत्रात एक अभूतपूर्व क्रांती घडवून आणत आहे. इलिनॉय विद्यापीठाच्या 'फार्म पॉलिसी न्यूज' या अधिकृत संकेतस्थळावर प्रकाशित झालेल्या ताज्या माहितीनुसार, शेतकरी आता इतर कोणत्याही आधुनिक तंत्रज्ञानापेक्षा कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा मोठ्या प्रमाणावर अवलंब करत आहेत. 'मॅकिन्से अँड कंपनी' या जगप्रसिद्ध आणि अग्रगण्य सल्लागार संस्थेने नुकत्याच प्रकाशित केलेल्या 'ग्लोबल फार्मर इनसाइट्स २०२६' या अहवालातील सविस्तर आकडेवारीच्या आधारे हा महत्त्वपूर्ण निष्कर्ष काढण्यात आला आहे. या अहवालानुसार, आजघडीला जगभरातील सुमारे सतरा टक्के शेतकरी त्यांच्या शेतीच्या आणि दैनंदिन व्यवस्थापनाशी संबंधित कामांसाठी 'जनरेटिव्ह एआय'चा प्रत्यक्ष वापर करत आहेत. शेतकऱ्यांचा हा मोठा प्रतिसाद पाहता, कृत्रिम बुद्धिमत्ता हे सध्याच्या काळात शेती क्षेत्रातील सर्वात वेगाने वाढणारे आणि विकसित होणारे तंत्रज्ञान बनले आहे.
कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा हा वाढता आणि वेगाने होणारा वापर अचानक सुरू झालेला नाही, तर त्यामागे एक विशिष्ट आर्थिक आणि जागतिक पार्श्वभूमी आहे. मॅकिन्सेचे वरिष्ठ भागीदार असलेले डेव्हिड फियोको यांनी या अहवालात नमूद केल्याप्रमाणे, गेल्या काही वर्षांपासून जागतिक शेती क्षेत्रात मोठी आर्थिक मंदी आणि आव्हाने निर्माण झाली होती, ज्यामुळे शेतकऱ्यांना त्यांच्या खर्चात मोठी कपात करावी लागली होती. २०२१-२०२२ या वर्षांमध्ये शेतकऱ्यांच्या नफ्याने सर्वोच्च पातळी गाठली होती. परंतु, त्यानंतरच्या काळात शेतीसाठी लागणारे मजुरांचे वेतन, जमिनीच्या किमती, शेतीची उपकरणे, कर्जपुरवठा आणि खते यांच्या वाढत्या व अस्थिर किमतींमुळे शेतकऱ्यांना मोठा आर्थिक फटका बसला आहे. या सर्व वाढत्या खर्चामुळे शेती व्यवसाय करणे जिकिरीचे झाले आहे. या आर्थिक संकटांसोबतच स्थानिक सरकारी धोरणांमधील वाढती अनिश्चितता, हवामानातील सतत होणारे अनपेक्षित बदल आणि मजुरांची तीव्र टंचाई यामुळे शेतीच्या पातळीवर योग्य आणि अचूक निर्णय घेणे अधिकाधिक कठीण तसेच धोक्याचे बनले आहे. या सर्व प्रतिकूल परिस्थितीवर प्रभावीपणे मात करण्यासाठी तसेच शेतीच्या कामांचे योग्य नियोजन करण्यासाठी शेतकरी आता या उच्च-तंत्रज्ञानाची मदत घेत आहेत.
या तंत्रज्ञानाच्या वापराबाबत बोलताना डेव्हिड फियोको यांनी स्पष्ट केले की, विशेषतः उत्तर आणि दक्षिण अमेरिकेतील शेतकरी त्यांच्या दैनंदिन निर्णयांमधील जोखीम कमी करण्यासाठी वेगाने एआयचा अवलंब करत आहेत. एआयच्या या वाढत्या वापरामुळे शेतकऱ्यांना जलद गतीने आणि अचूक कृषी विषयक सल्ला मिळवण्याच्या पारंपारिक पद्धतीत एका नाट्यमय आणि सकारात्मक मार्गाने बदल झाला आहे. पूर्वी ज्या माहितीसाठी शेतकऱ्यांना अनेक दिवस वाट पाहावी लागत असे, ती माहिती आता एआयमुळे अवघ्या काही सेकंदांत उपलब्ध होत आहे.
परंतु, शेतकऱ्यांचा कल आणि तंत्रज्ञान वापरण्याची त्यांची नेमकी पद्धत समजून घेण्यासाठी या अहवालातील काही बारकावे अभ्यासणे गरजेचे आहे. 'ॲग्रोलॅटम'चे मार्कस एलिंग्टन यांनी अहवालातील आकडेवारीचे विश्लेषण करताना एक महत्त्वाचा फरक निदर्शनास आणून दिला आहे. तो फरक म्हणजे नवीन तंत्रज्ञानाची केवळ चाचणी करणे किंवा मोफत प्रयोग करणे आणि त्यासाठी प्रत्यक्ष पैसे मोजणे यातील मोठी तफावत. जागतिक पातळीवर विचार केल्यास, जरी १७ टक्के शेतकरी शेतीच्या कामांसाठी जनरेटिव्ह एआयचा वापर करत असले, तरी त्यापैकी केवळ ४ टक्के शेतकरीच या एआय उपकरणांसाठी आणि सॉफ्टवेअर्ससाठी प्रत्यक्षात पैसे मोजण्यास तयार आहेत. उर्वरित १२ टक्के शेतकरी या तंत्रज्ञानाच्या केवळ मोफत उपलब्ध असलेल्या आवृत्त्यांचा वापर करत आहेत. (एकूण टक्केवारीतील हा छोटासा फरक आकडेवारीच्या राऊंडिंग पद्धतीमुळे निर्माण झालेला आहे).
या अहवालातील प्रादेशिक आकडेवारीचा सखोल विचार केल्यास काही अत्यंत रंजक गोष्टी समोर येतात. तंत्रज्ञान आणि एआय वापराच्या बाबतीत उत्तर अमेरिका वेगाने पुढे जात असल्याचे दिसून येते. उत्तर अमेरिकेतील तब्बल २३ टक्के शेतकरी जनरेटिव्ह एआयचा वापर करत असल्याचे या सर्वेक्षणात आढळून आले आहे. या २३ टक्क्यांपैकी १० टक्के शेतकरी या आधुनिक साधनांसाठी पैसे देतात, तर १३ टक्के शेतकरी मोफत पर्यायांचा वापर करतात. दुसरीकडे, लॅटिन अमेरिकेत या एआय तंत्रज्ञानाचा सर्वात जास्त, म्हणजेच तब्बल २६ टक्के इतका वापर होत आहे. लॅटिन अमेरिका आणि उत्तर अमेरिकेनंतर या यादीत युरोप खंडाचा क्रमांक लागतो, जिथे १३ टक्के शेतकरी एआयचा वापर करत आहेत. तर आशिया खंडात तंत्रज्ञान वापराचे हे प्रमाण सध्या सर्वात कमी असून तिथे केवळ ७ टक्के शेतकरी एआयचा वापर करत आहेत. या सर्व आकडेवारीवरून एक महत्त्वाची गोष्ट स्पष्ट होते की, शेतकरी अशा प्रकारच्या नवीन तंत्रज्ञानाची चाचणी करण्यास आणि ते वापरून पाहण्यास उत्सुक आहेत, ज्या तंत्रज्ञानासाठी त्यांना महागडे हार्डवेअर खरेदी करण्यासारखी सुरुवातीची मोठी आणि जोखमीची आर्थिक गुंतवणूक करावी लागत नाही. मोबाईल आणि संगणकावर सहज आणि मोफत उपलब्ध असलेले सॉफ्टवेअर्स त्यांच्या पसंतीस वेगाने उतरत आहेत.
शेतीमध्ये कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर जरी वेगाने वाढत असला, तरी याचा अर्थ असा अजिबात काढता येणार नाही की शेतकरी मानवी कौशल्याची आणि मानवी तज्ज्ञांची जागा पूर्णपणे यंत्रांना देण्यास तयार झाले आहेत. या सर्वेक्षणातून असे ठळकपणे दिसून आले आहे की, अद्यापही बहुतांश शेतकऱ्यांचा मानवी तज्ज्ञांवर आणि त्यांच्या अनुभवावर मोठा विश्वास आहे. आकडेवारीनुसार, केवळ ६ टक्के शेतकरी माहिती आणि सल्ल्याचा मुख्य स्रोत म्हणून जनरेटिव्ह एआय चॅटबॉट्सचा थेट उल्लेख करतात. याउलट, तंत्रज्ञानाच्या या युगातही तब्बल ५६ टक्के शेतकरी अद्यापही तांत्रिक कृषीशास्त्रज्ञांच्या ज्ञानावर अवलंबून आहेत आणि तेवढेच म्हणजेच ५६ टक्के शेतकरी माहिती आणि मार्गदर्शनासाठी विक्री प्रतिनिधींवर विसंबून असल्याचे आढळून आले आहे.
परंतु, या पारंपारिक सल्लामसलत पद्धतीतही आता वेळेनुसार थोडा बदल होत असल्याचे अहवालातून स्पष्ट होत आहे. गेल्या काही वर्षांत विक्री प्रतिनिधींचा शेतकऱ्यांवरील प्रभाव लक्षणीयरीत्या कमी झाला आहे. २०२४ च्या आकडेवारीनुसार ६७ टक्के शेतकरी विक्री प्रतिनिधींचा सल्ला घेत होते, ती संख्या आता २०२६ मध्ये घटून ५६ टक्क्यांवर आली आहे. दुसरीकडे, तांत्रिक कृषीशास्त्रज्ञांचे महत्त्व थोडेसे वाढल्याचे दिसून येत असून ते ५४ टक्क्यांवरून ५६ टक्क्यांवर पोहोचले आहे. एलिंग्टन यांच्या मते, हा होणारा बदल शेतीतील निर्णय प्रक्रियेसाठी एका संकरित मॉडेलकडे निर्देश करत आहे. या नव्या संकरित मॉडेलमध्ये डिजिटल टूल्स आणि एआय शेतकऱ्यांना विविध प्रकारची माहिती शोधण्यात, नवीन उत्पादनांची माहिती मिळवण्यात आणि त्यांची एकमेकांशी तुलना करण्यात मदत करत आहेत. परंतु, जेव्हा शेतकऱ्यांना स्वतःचे पैसे धोक्यात घालण्याची किंवा मोठी आर्थिक गुंतवणूक करण्याची वेळ येते, तेव्हा शेतकरी केवळ डिजिटल यंत्रांवर आंधळेपणाने विसंबून न राहता, त्यांनी घेतलेल्या निर्णयाची सत्यता आणि व्यवहार्यता पडताळून पाहण्यासाठी विश्वासार्ह मानवी तांत्रिक तज्ज्ञांचाच सल्ला घेण्याला सर्वोच्च प्राधान्य देतात.
याशिवाय, कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा उपयोग केवळ पिकांच्या व्यवस्थापनापुरता किंवा हवामानाचा अंदाज घेण्यापुरता मर्यादित राहिलेला नाही, तर तो शेती व्यवसायाच्या धोरणात्मक नियोजनासाठीही फायदेशीर ठरत आहे. अमेरिकेतील 'ब्राऊनफिल्ड ॲग न्यूज'च्या एरिन अँडरसन यांनी एका कृषी अर्थशास्त्रज्ञाच्या हवाल्याने महत्त्वपूर्ण माहिती दिली आहे. या माहितीनुसार, अधिकाधिक शेतकरी आता त्यांच्या शेती व्यवसायातील कठीण निर्णयांना तांत्रिक समर्थन देण्यासाठी कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर वाढवत आहेत. 'पर्ड्यू युनिव्हर्सिटी' आणि 'सीएमई ग्रुप' यांच्या वतीने काढण्यात येणाऱ्या 'ॲग इकॉनॉमी बॅरोमीटर'च्या ताज्या अहवालानुसार, ३० टक्क्यांहून अधिक प्रतिसादकर्त्या शेतकऱ्यांनी धोरणात्मक नियोजन हाच एआयचा सर्वात मोठा आणि महत्त्वाचा फायदा असल्याचे आवर्जून नमूद केले आहे.
पर्ड्यूच्या 'सेंटर फॉर कमर्शियल ॲग्रिकल्चर'मध्ये काम करणारे मायकेल लँगेमियर यांनी यामागचे तार्किक कारण स्पष्ट केले आहे. त्यांच्या मते, शेतकरी हे उत्तम उत्पादक असले तरी ते सहसा आर्थिक आणि धोरणात्मक नियोजन यांसारख्या व्यावसायिक कौशल्यांमध्ये स्वतःला खूप चांगले किंवा पारंगत मानत नाहीत. त्यामुळे शेतकऱ्यांना असे वाटते की ही अशी कौशल्ये आहेत जी एआयच्या आणि अत्याधुनिक संगणकीय मदतीने लक्षणीयरीत्या सुधारली जाऊ शकतात. वित्त आणि रणनीती ही दोन अशी प्रमुख आणि आव्हानात्मक क्षेत्रे आहेत जिथे मोठी सुधारणा करण्यास वाव असल्याचे शेतकऱ्यांचे ठाम मत आहे. लँगेमियर यांनी पुढे असेही नमूद केले आहे की, शेती क्षेत्रात या तंत्रज्ञानाचा दीर्घकाळ आणि शाश्वत वापर करण्याच्या अनेक मोठ्या संधी उपलब्ध आहेत. जसजसे शेतकरी, उत्पादक आणि शेती व्यवसायातील इतर घटक या तंत्रज्ञानाच्या विविध ॲप्लिकेशन्सशी आणि त्याच्या कार्यपद्धतीशी अधिक चांगल्या प्रकारे परिचित होतील, तसतसा एआयचा शेतीतील अवलंब भविष्यात आणखी मोठ्या प्रमाणावर वाढेल, अशी दाट अपेक्षा त्यांनी व्यक्त केली आहे.
निष्कर्ष काढायचा झाल्यास, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आता शेती क्षेत्रात केवळ एक चर्चेचा किंवा मनोरंजनाचा विषय राहिलेला नाही, तर ते शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाचे, उपयुक्त आणि दैनंदिन वापराचे साधन बनत चालले आहे. वाढता उत्पादन खर्च, मजुरांचा वाढता तुटवडा आणि हवामानातील अचानक होणारे बदल यांसारख्या आव्हानात्मक परिस्थितीत स्वतःचा शेती व्यवसाय टिकवून ठेवण्यासाठी आणि फायदेशीर बनवण्यासाठी जगभरातील शेतकरी आता एआयसारख्या नवीन तंत्रज्ञानाकडे मोठ्या आशेने पाहत आहेत. मॅकिन्सेच्या ताज्या अहवालाने हे अगदी स्पष्ट केले आहे की, एआयचा स्वीकार आणि अवलंब करण्याचा शेतकऱ्यांचा वेग हा शेतीतील इतर कोणत्याही पारंपारिक किंवा आधुनिक तंत्रज्ञानापेक्षा कित्येक पटींनी जास्त आहे. शेतकरी आता इंटरनेटवर मोफत उपलब्ध असलेल्या एआय साधनांचा हुशारीने वापर करून आपला खर्च कमी करण्याचा आणि उत्पादनातून मिळणारा नफा वाढवण्याचा आटोकाट प्रयत्न करत आहेत.
जरी आजच्या घडीला शेतीमध्ये मानवी तज्ज्ञांचे, कृषीशास्त्रज्ञांचे आणि अनुभवाचे महत्त्व अबाधित असले, तरी भविष्यात शेतीची माहिती गोळा करण्यात, गुंतागुंतीचे आर्थिक नियोजन करण्यात आणि शेतीविषयक अचूक निर्णय प्रक्रियेत एआयची भूमिका अधिक मध्यवर्ती आणि निर्णायक असणार आहे, हे आता पूर्णपणे निश्चित झाले आहे. ज्या प्रगत आणि खुल्या मार्गाने उत्तर आणि लॅटिन अमेरिकेतील शेतकऱ्यांनी एआयला मोठ्या प्रमाणावर स्वीकारले आहे, तोच सकारात्मक कल लवकरच युरोप आणि आशियासह जगभरातील इतर देशांमध्येही पाहायला मिळेल यात कोणतीही शंका नाही. शेती आणि अत्याधुनिक तंत्रज्ञान यांचा हा वेगाने वाढणारा समन्वय केवळ शेतकऱ्यांच्या आर्थिक प्रगतीसाठीच नव्हे, तर वाढत्या जागतिक लोकसंख्येच्या अन्नसुरक्षेसाठीही एक महत्त्वाचा, सकारात्मक आणि आशेचा किरण ठरत आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता ही मानवी बुद्धिमत्तेचा पर्याय बनण्याऐवजी, शेतकऱ्यांचा एक अतिशय विश्वासार्ह, कार्यक्षम आणि हुशार साथीदार म्हणून शेती क्षेत्राचा चेहरामोहरा कायमचा बदलण्यासाठी आता पूर्णपणे सज्ज झाली आहे. (चित्र: एआय निर्मित)
--- तुषार भ. कुटे.
या तंत्रज्ञानाच्या वापराबाबत बोलताना डेव्हिड फियोको यांनी स्पष्ट केले की, विशेषतः उत्तर आणि दक्षिण अमेरिकेतील शेतकरी त्यांच्या दैनंदिन निर्णयांमधील जोखीम कमी करण्यासाठी वेगाने एआयचा अवलंब करत आहेत. एआयच्या या वाढत्या वापरामुळे शेतकऱ्यांना जलद गतीने आणि अचूक कृषी विषयक सल्ला मिळवण्याच्या पारंपारिक पद्धतीत एका नाट्यमय आणि सकारात्मक मार्गाने बदल झाला आहे. पूर्वी ज्या माहितीसाठी शेतकऱ्यांना अनेक दिवस वाट पाहावी लागत असे, ती माहिती आता एआयमुळे अवघ्या काही सेकंदांत उपलब्ध होत आहे.
परंतु, शेतकऱ्यांचा कल आणि तंत्रज्ञान वापरण्याची त्यांची नेमकी पद्धत समजून घेण्यासाठी या अहवालातील काही बारकावे अभ्यासणे गरजेचे आहे. 'ॲग्रोलॅटम'चे मार्कस एलिंग्टन यांनी अहवालातील आकडेवारीचे विश्लेषण करताना एक महत्त्वाचा फरक निदर्शनास आणून दिला आहे. तो फरक म्हणजे नवीन तंत्रज्ञानाची केवळ चाचणी करणे किंवा मोफत प्रयोग करणे आणि त्यासाठी प्रत्यक्ष पैसे मोजणे यातील मोठी तफावत. जागतिक पातळीवर विचार केल्यास, जरी १७ टक्के शेतकरी शेतीच्या कामांसाठी जनरेटिव्ह एआयचा वापर करत असले, तरी त्यापैकी केवळ ४ टक्के शेतकरीच या एआय उपकरणांसाठी आणि सॉफ्टवेअर्ससाठी प्रत्यक्षात पैसे मोजण्यास तयार आहेत. उर्वरित १२ टक्के शेतकरी या तंत्रज्ञानाच्या केवळ मोफत उपलब्ध असलेल्या आवृत्त्यांचा वापर करत आहेत. (एकूण टक्केवारीतील हा छोटासा फरक आकडेवारीच्या राऊंडिंग पद्धतीमुळे निर्माण झालेला आहे).
या अहवालातील प्रादेशिक आकडेवारीचा सखोल विचार केल्यास काही अत्यंत रंजक गोष्टी समोर येतात. तंत्रज्ञान आणि एआय वापराच्या बाबतीत उत्तर अमेरिका वेगाने पुढे जात असल्याचे दिसून येते. उत्तर अमेरिकेतील तब्बल २३ टक्के शेतकरी जनरेटिव्ह एआयचा वापर करत असल्याचे या सर्वेक्षणात आढळून आले आहे. या २३ टक्क्यांपैकी १० टक्के शेतकरी या आधुनिक साधनांसाठी पैसे देतात, तर १३ टक्के शेतकरी मोफत पर्यायांचा वापर करतात. दुसरीकडे, लॅटिन अमेरिकेत या एआय तंत्रज्ञानाचा सर्वात जास्त, म्हणजेच तब्बल २६ टक्के इतका वापर होत आहे. लॅटिन अमेरिका आणि उत्तर अमेरिकेनंतर या यादीत युरोप खंडाचा क्रमांक लागतो, जिथे १३ टक्के शेतकरी एआयचा वापर करत आहेत. तर आशिया खंडात तंत्रज्ञान वापराचे हे प्रमाण सध्या सर्वात कमी असून तिथे केवळ ७ टक्के शेतकरी एआयचा वापर करत आहेत. या सर्व आकडेवारीवरून एक महत्त्वाची गोष्ट स्पष्ट होते की, शेतकरी अशा प्रकारच्या नवीन तंत्रज्ञानाची चाचणी करण्यास आणि ते वापरून पाहण्यास उत्सुक आहेत, ज्या तंत्रज्ञानासाठी त्यांना महागडे हार्डवेअर खरेदी करण्यासारखी सुरुवातीची मोठी आणि जोखमीची आर्थिक गुंतवणूक करावी लागत नाही. मोबाईल आणि संगणकावर सहज आणि मोफत उपलब्ध असलेले सॉफ्टवेअर्स त्यांच्या पसंतीस वेगाने उतरत आहेत.
शेतीमध्ये कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर जरी वेगाने वाढत असला, तरी याचा अर्थ असा अजिबात काढता येणार नाही की शेतकरी मानवी कौशल्याची आणि मानवी तज्ज्ञांची जागा पूर्णपणे यंत्रांना देण्यास तयार झाले आहेत. या सर्वेक्षणातून असे ठळकपणे दिसून आले आहे की, अद्यापही बहुतांश शेतकऱ्यांचा मानवी तज्ज्ञांवर आणि त्यांच्या अनुभवावर मोठा विश्वास आहे. आकडेवारीनुसार, केवळ ६ टक्के शेतकरी माहिती आणि सल्ल्याचा मुख्य स्रोत म्हणून जनरेटिव्ह एआय चॅटबॉट्सचा थेट उल्लेख करतात. याउलट, तंत्रज्ञानाच्या या युगातही तब्बल ५६ टक्के शेतकरी अद्यापही तांत्रिक कृषीशास्त्रज्ञांच्या ज्ञानावर अवलंबून आहेत आणि तेवढेच म्हणजेच ५६ टक्के शेतकरी माहिती आणि मार्गदर्शनासाठी विक्री प्रतिनिधींवर विसंबून असल्याचे आढळून आले आहे.
परंतु, या पारंपारिक सल्लामसलत पद्धतीतही आता वेळेनुसार थोडा बदल होत असल्याचे अहवालातून स्पष्ट होत आहे. गेल्या काही वर्षांत विक्री प्रतिनिधींचा शेतकऱ्यांवरील प्रभाव लक्षणीयरीत्या कमी झाला आहे. २०२४ च्या आकडेवारीनुसार ६७ टक्के शेतकरी विक्री प्रतिनिधींचा सल्ला घेत होते, ती संख्या आता २०२६ मध्ये घटून ५६ टक्क्यांवर आली आहे. दुसरीकडे, तांत्रिक कृषीशास्त्रज्ञांचे महत्त्व थोडेसे वाढल्याचे दिसून येत असून ते ५४ टक्क्यांवरून ५६ टक्क्यांवर पोहोचले आहे. एलिंग्टन यांच्या मते, हा होणारा बदल शेतीतील निर्णय प्रक्रियेसाठी एका संकरित मॉडेलकडे निर्देश करत आहे. या नव्या संकरित मॉडेलमध्ये डिजिटल टूल्स आणि एआय शेतकऱ्यांना विविध प्रकारची माहिती शोधण्यात, नवीन उत्पादनांची माहिती मिळवण्यात आणि त्यांची एकमेकांशी तुलना करण्यात मदत करत आहेत. परंतु, जेव्हा शेतकऱ्यांना स्वतःचे पैसे धोक्यात घालण्याची किंवा मोठी आर्थिक गुंतवणूक करण्याची वेळ येते, तेव्हा शेतकरी केवळ डिजिटल यंत्रांवर आंधळेपणाने विसंबून न राहता, त्यांनी घेतलेल्या निर्णयाची सत्यता आणि व्यवहार्यता पडताळून पाहण्यासाठी विश्वासार्ह मानवी तांत्रिक तज्ज्ञांचाच सल्ला घेण्याला सर्वोच्च प्राधान्य देतात.
याशिवाय, कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा उपयोग केवळ पिकांच्या व्यवस्थापनापुरता किंवा हवामानाचा अंदाज घेण्यापुरता मर्यादित राहिलेला नाही, तर तो शेती व्यवसायाच्या धोरणात्मक नियोजनासाठीही फायदेशीर ठरत आहे. अमेरिकेतील 'ब्राऊनफिल्ड ॲग न्यूज'च्या एरिन अँडरसन यांनी एका कृषी अर्थशास्त्रज्ञाच्या हवाल्याने महत्त्वपूर्ण माहिती दिली आहे. या माहितीनुसार, अधिकाधिक शेतकरी आता त्यांच्या शेती व्यवसायातील कठीण निर्णयांना तांत्रिक समर्थन देण्यासाठी कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर वाढवत आहेत. 'पर्ड्यू युनिव्हर्सिटी' आणि 'सीएमई ग्रुप' यांच्या वतीने काढण्यात येणाऱ्या 'ॲग इकॉनॉमी बॅरोमीटर'च्या ताज्या अहवालानुसार, ३० टक्क्यांहून अधिक प्रतिसादकर्त्या शेतकऱ्यांनी धोरणात्मक नियोजन हाच एआयचा सर्वात मोठा आणि महत्त्वाचा फायदा असल्याचे आवर्जून नमूद केले आहे.
पर्ड्यूच्या 'सेंटर फॉर कमर्शियल ॲग्रिकल्चर'मध्ये काम करणारे मायकेल लँगेमियर यांनी यामागचे तार्किक कारण स्पष्ट केले आहे. त्यांच्या मते, शेतकरी हे उत्तम उत्पादक असले तरी ते सहसा आर्थिक आणि धोरणात्मक नियोजन यांसारख्या व्यावसायिक कौशल्यांमध्ये स्वतःला खूप चांगले किंवा पारंगत मानत नाहीत. त्यामुळे शेतकऱ्यांना असे वाटते की ही अशी कौशल्ये आहेत जी एआयच्या आणि अत्याधुनिक संगणकीय मदतीने लक्षणीयरीत्या सुधारली जाऊ शकतात. वित्त आणि रणनीती ही दोन अशी प्रमुख आणि आव्हानात्मक क्षेत्रे आहेत जिथे मोठी सुधारणा करण्यास वाव असल्याचे शेतकऱ्यांचे ठाम मत आहे. लँगेमियर यांनी पुढे असेही नमूद केले आहे की, शेती क्षेत्रात या तंत्रज्ञानाचा दीर्घकाळ आणि शाश्वत वापर करण्याच्या अनेक मोठ्या संधी उपलब्ध आहेत. जसजसे शेतकरी, उत्पादक आणि शेती व्यवसायातील इतर घटक या तंत्रज्ञानाच्या विविध ॲप्लिकेशन्सशी आणि त्याच्या कार्यपद्धतीशी अधिक चांगल्या प्रकारे परिचित होतील, तसतसा एआयचा शेतीतील अवलंब भविष्यात आणखी मोठ्या प्रमाणावर वाढेल, अशी दाट अपेक्षा त्यांनी व्यक्त केली आहे.
निष्कर्ष काढायचा झाल्यास, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आता शेती क्षेत्रात केवळ एक चर्चेचा किंवा मनोरंजनाचा विषय राहिलेला नाही, तर ते शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाचे, उपयुक्त आणि दैनंदिन वापराचे साधन बनत चालले आहे. वाढता उत्पादन खर्च, मजुरांचा वाढता तुटवडा आणि हवामानातील अचानक होणारे बदल यांसारख्या आव्हानात्मक परिस्थितीत स्वतःचा शेती व्यवसाय टिकवून ठेवण्यासाठी आणि फायदेशीर बनवण्यासाठी जगभरातील शेतकरी आता एआयसारख्या नवीन तंत्रज्ञानाकडे मोठ्या आशेने पाहत आहेत. मॅकिन्सेच्या ताज्या अहवालाने हे अगदी स्पष्ट केले आहे की, एआयचा स्वीकार आणि अवलंब करण्याचा शेतकऱ्यांचा वेग हा शेतीतील इतर कोणत्याही पारंपारिक किंवा आधुनिक तंत्रज्ञानापेक्षा कित्येक पटींनी जास्त आहे. शेतकरी आता इंटरनेटवर मोफत उपलब्ध असलेल्या एआय साधनांचा हुशारीने वापर करून आपला खर्च कमी करण्याचा आणि उत्पादनातून मिळणारा नफा वाढवण्याचा आटोकाट प्रयत्न करत आहेत.
जरी आजच्या घडीला शेतीमध्ये मानवी तज्ज्ञांचे, कृषीशास्त्रज्ञांचे आणि अनुभवाचे महत्त्व अबाधित असले, तरी भविष्यात शेतीची माहिती गोळा करण्यात, गुंतागुंतीचे आर्थिक नियोजन करण्यात आणि शेतीविषयक अचूक निर्णय प्रक्रियेत एआयची भूमिका अधिक मध्यवर्ती आणि निर्णायक असणार आहे, हे आता पूर्णपणे निश्चित झाले आहे. ज्या प्रगत आणि खुल्या मार्गाने उत्तर आणि लॅटिन अमेरिकेतील शेतकऱ्यांनी एआयला मोठ्या प्रमाणावर स्वीकारले आहे, तोच सकारात्मक कल लवकरच युरोप आणि आशियासह जगभरातील इतर देशांमध्येही पाहायला मिळेल यात कोणतीही शंका नाही. शेती आणि अत्याधुनिक तंत्रज्ञान यांचा हा वेगाने वाढणारा समन्वय केवळ शेतकऱ्यांच्या आर्थिक प्रगतीसाठीच नव्हे, तर वाढत्या जागतिक लोकसंख्येच्या अन्नसुरक्षेसाठीही एक महत्त्वाचा, सकारात्मक आणि आशेचा किरण ठरत आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता ही मानवी बुद्धिमत्तेचा पर्याय बनण्याऐवजी, शेतकऱ्यांचा एक अतिशय विश्वासार्ह, कार्यक्षम आणि हुशार साथीदार म्हणून शेती क्षेत्राचा चेहरामोहरा कायमचा बदलण्यासाठी आता पूर्णपणे सज्ज झाली आहे. (चित्र: एआय निर्मित)
--- तुषार भ. कुटे.
#AI #ArtificialIntelligence #Agriculture #Farming #India #Technology
