सातवाहनकालीन गाव 'भोगवर्धन': वैभवशाली प्राचीन महाराष्ट्राचे एक संपन्न केंद्र

प्राचीन भारताच्या आर्थिक आणि सांस्कृतिक जडणघडणीत महाराष्ट्राचा फार मोठा वाटा राहिला आहे. या प्रदीर्घ इतिहासातील एक अत्यंत सुवर्णपान म्हणजे सातवाहन साम्राज्याचा कालखंड. इसवी सन पूर्व दुसऱ्या शतकापासून ते इसवी सनाच्या तिसऱ्या शतकापर्यंत चाललेली ही राजवट महाराष्ट्राच्या सर्वांगीण विकासाचा एक सुवर्णकाळ मानली जाते. याच सातवाहन काळात दख्खनच्या पठारावर अशी अनेक गावे आणि शहरे उदयाला आली जी केवळ राजकीय केंद्रे नव्हती, तर ती आंतरराष्ट्रीय व्यापाराची आणि समृद्धीची मोठी ठिकाणे होती. अशाच एका अत्यंत महत्त्वाच्या आणि गजबजलेल्या व्यापारी गावाचे नाव होते 'भोगवर्धन'. आज आपण ज्या भागाला जालना जिल्ह्यातील 'भोकरदन' म्हणून ओळखतो, तेच हे प्राचीन 'भोगवर्धन' गाव. सातवाहन साम्राज्यातील या गावाचे नाव केवळ पुराभिलेखातच नाही, तर तत्कालीन कला आणि व्यापाराच्या जागतिक नकाशावरही सुवर्णाक्षरांनी कोरलेले आहे.

'भोगवर्धन' या नावामध्येच या गावाचे संपूर्ण ऐतिहासिक आणि आर्थिक महत्त्व दडलेले आहे. 'भोग' म्हणजे सुख, संपत्ती किंवा विलास आणि 'वर्धन' म्हणजे त्यात वाढ करणे. म्हणजेच जे गाव संपत्ती, व्यापार आणि सुखात सातत्याने भर घालत होते, ते गाव म्हणजे 'भोगवर्धन'. हे गाव सातवाहन काळात आणि त्यानंतरच्या वाकाटक काळातही एक अत्यंत महत्त्वाचे प्रशासकीय आणि व्यापारी केंद्र होते. या गावाचा सर्वात जुना आणि विश्वसनीय संदर्भ आपल्याला मध्य प्रदेशातील सांची स्तूपामधील एका ब्राह्मी शिलालेखात पाहायला मिळतो. या स्तूपाच्या उभारणीसाठी 'भोगवर्धन' येथील अनेक दानशूर लोकांनी मोठ्या देणग्या दिल्याची नोंद या शिलालेखात आहे. याशिवाय जुन्नर परिसरातील लेण्यांच्या शिलालेखांमध्ये आणि छत्रपती संभाजीनगरजवळील अजिंठा लेण्यांमध्येही या गावाचा संदर्भ 'भोगवर्धन आहार' म्हणजेच 'भोगवर्धन जिल्हा' असा आलेला आहे. यावरून हे स्पष्ट होते की, हे केवळ एक लहानसे गाव नव्हते, तर ते एका मोठ्या प्रशासकीय विभागाचे मुख्य केंद्र होते आणि इथले व्यापारी देशभरातील अनेक धार्मिक आणि सामाजिक कार्यांमध्ये सढळ हाताने मदत करत असत.

भोगवर्धन गावाच्या या अमाप समृद्धीचे मुख्य कारण होते त्याचे अत्यंत मोक्याचे आणि व्यापारी दृष्टिकोनातून महत्त्वाचे भौगोलिक स्थान. हे गाव उत्तर भारतातून (अवंती, उज्जैन) दख्खनकडे येणाऱ्या आणि पुढे सातवाहनांची राजधानी पैठण (प्रतिष्ठान), तेर तसेच दक्षिण भारताकडे जाणाऱ्या एका प्रमुख आणि मुख्य व्यापारी महामार्गावर वसलेले होते. या महामार्गाला प्राचीन काळी 'दक्षिणपथ' असे म्हटले जात असे. या मार्गावरून दररोज हजारो व्यापाऱ्यांचे तांडे, मौल्यवान माल आणि विदेशी वस्तू ये-जा करत असत. या मार्गावरून जाणाऱ्या मालाची खरेदी-विक्री आणि साठवणूक करण्यासाठी भोगवर्धन हे एक अत्यंत मोठे आणि सुरक्षित ठिकाण होते. तत्कालीन व्यापारी मार्गांची आणि बाजारपेठांची ही नाडी असल्यामुळेच या गावाला एवढे मोठे आर्थिक वैभव प्राप्त झाले होते.

१९७० च्या दशकात भोकरदन (प्राचीन भोगवर्धन) येथे पुरातत्व विभागाने केलेल्या अत्यंत महत्त्वाच्या आणि सविस्तर उत्खननातून या गावाच्या प्राचीन वैभवाचे अनेक जिवंत आणि धक्कादायक पुरावे समोर आले. या उत्खननात प्रामुख्याने सातवाहन काळातील घरांचे अवशेष, विटांचे बांधकाम, आणि सांडपाण्याची उत्तम व्यवस्था असल्याचे दिसून आले. परंतु या उत्खननातील सर्वात महत्त्वपूर्ण आणि जागतिक स्तरावर लक्ष वेधून घेणारा शोध म्हणजे इथे सापडलेली 'हस्तिदंताची कलाकुसर'. भोगवर्धनमध्ये हस्तिदंताच्या वस्तू बनवण्याचा एक अत्यंत मोठा आणि प्रगत असा कारखाना होता, याचे अनेक भक्कम पुरावे तिथे मिळाले आहेत. इथे हस्तिदंतापासून बनवलेल्या अनेक लहान-मोठ्या आणि अत्यंत नाजूक वस्तू, फासे, आणि विशेषतः स्त्री-पुरुषांच्या मूर्ती सापडल्या आहेत. या मूर्तींवर तत्कालीन शृंगाराचे आणि कपड्यांचे अतिशय बारीक आणि रेखीव नक्षीकाम केलेले आहे. या हस्तिदंती कलाकुसरीची मागणी आणि प्रसिद्धी एवढी होती की, इथून या वस्तू थेट रोमन साम्राज्य आणि युरोपमध्ये निर्यात केल्या जात असत.

इटलीमधील 'पॉम्पेई' या प्राचीन शहराच्या उत्खननात एक अत्यंत सुंदर भारतीय हस्तिदंती मूर्ती (Pompeii Lakshmi) सापडली होती. अनेक तज्ज्ञांचे आणि पुरातत्वशास्त्रज्ञांचे असे ठाम मत आहे की, इटलीत सापडलेली ही हस्तिदंती मूर्ती प्राचीन महाराष्ट्रातील याच 'भोगवर्धन' येथील कारखान्यातून किंवा याच परिसरातील कलाकारांनी बनवली असावी आणि व्यापाराच्या माध्यमातून ती रोमन साम्राज्यात पोहोचली असावी. या एका पुराव्यावरून आपण भोगवर्धनच्या कलाकारांची जागतिक स्तरावरील पोहोच आणि त्यांच्या कलेची उंची समजू शकतो. हस्तिदंतासोबतच या गावात शंख, शिंपले, मौल्यवान खडे (Beads) आणि काचेच्या वस्तू बनवण्याचेही अनेक कारखाने होते. विविध रंगांचे आणि आकारांचे हजारो मणी या उत्खननात सापडले आहेत, जे तत्कालीन स्त्रियांच्या दागिन्यांसाठी आणि व्यापारासाठी वापरले जात असत.

भोगवर्धनचे व्यापारी केवळ पैशाने श्रीमंत नव्हते, तर ते कलेचे आणि धर्माचे मोठे आश्रयदातेही होते. अजिंठा लेण्यांमधील अनेक सुंदर लेणी याच भोगवर्धन परिसरातील व्यापाऱ्यांनी आणि धनिकांनी दिलेल्या देणग्यांमधून कोरली गेली आहेत. अजिंठा लेण्यांच्या सुरुवातीच्या निर्मितीच्या काळात (हीनयान काळ) आणि नंतरच्या काळातही 'भोगवर्धन'च्या लोकांचा वाटा अत्यंत सिंहाचा राहिला आहे. या गावातील 'श्रेणी' म्हणजेच व्यावसायिकांचे संघ अत्यंत शक्तिशाली आणि संघटित होते. हे व्यावसायिक संघ बँकांसारखे काम करत असत आणि समाजातील धार्मिक, सांस्कृतिक कामांसाठी मोठ्या देणग्या देत असत. सांची स्तूप असो किंवा अजिंठा आणि जुन्नरची लेणी, या सर्वांच्या उभारणीत भोगवर्धनच्या व्यापाऱ्यांनी दिलेला आर्थिक हातभार या गावाच्या संपन्नतेची साक्ष देतो.

व्यापारासोबतच या गावात नाण्यांची मोठी उलाढाल होत असे. भोकरदन येथील उत्खननात सातवाहन राजांची अनेक तांब्याची, शिशाची आणि 'पोटिन' (मिश्र धातू) नाणी सापडली आहेत. या नाण्यांवर प्रामुख्याने हत्ती, जहाज, आणि उज्जयिनी चिन्ह पाहायला मिळते, जे सातवाहनांच्या सागरी आणि देशांतर्गत व्यापाराचे मुख्य प्रतीक आहे. याशिवाय तिथे क्षत्रप राजांची आणि अगदी रोमन साम्राज्यातील नाणीही सापडली आहेत, जी भोगवर्धनचा थेट आंतरराष्ट्रीय व्यापाराशी असलेला संबंध सिद्ध करतात. हे नाण्यांचे ढीग म्हणजे केवळ पैसा नसून ते या गावाच्या आर्थिक स्वास्थ्याचे आणि तेथील बाजाराच्या गजबजाटाचे जिवंत पुरावे आहेत.

काळाच्या ओघात, जेव्हा वाकाटक आणि त्यानंतर चालुक्य व राष्ट्रकूट राजवटी आल्या, तेव्हा दक्षिणपथाचा हा व्यापारी मार्ग हळूहळू बदलत गेला. या नवीन राजवटींनी आपली राजकीय आणि व्यापारी केंद्रे इतरत्र हलवली. पैठण आणि भोगवर्धनचे महत्त्व हळूहळू कमी होत गेले आणि व्यापाराच्या नव्या दिशा निश्चित झाल्या. एक काळ असा होता की जेव्हा 'भोगवर्धन'च्या हस्तिदंताच्या मूर्तींची चर्चा रोमन दरबारात होत होती, पण नंतर हे गाव केवळ इतिहासाच्या पानांवर आणि उत्खननातील अवशेषांमध्ये शिल्लक राहिले. आज जालना जिल्ह्यातील 'भोकरदन' हे एक साधारण गाव वाटत असले तरी, त्याच्या मातीत दोन हजार वर्षांपूर्वीच्या एका अत्यंत प्रगत, संपन्न आणि आंतरराष्ट्रीय व्यापारी शहराचा गौरवशाली इतिहास दडलेला आहे. भोगवर्धन हे गाव केवळ प्राचीन महाराष्ट्राच्याच नव्हे, तर संपूर्ण भारताच्या आर्थिक आणि कलात्मक इतिहासातील एक असे सोनेरी पान आहे, जे आपल्याला आपल्या पूर्वजांच्या प्रगतीची आणि त्यांच्या जागतिक स्तरावरील व्यापाराची अत्यंत अभिमानास्पद आणि रंजक ओळख करून देते.

संदर्भ ग्रंथ आणि साधने:

१. प्राचीन महाराष्ट्राचा इतिहास - लेखक: डॉ. श. गो. कोलारकर. या पुस्तकात सातवाहन काळातील दख्खनची व्यापारी केंद्रे, दक्षिणपथ मार्ग आणि भोगवर्धन (भोकरदन) या गावाचे ऐतिहासिक व प्रशासकीय महत्त्व अतिशय सविस्तरपणे स्पष्ट केले आहे.
२. Excavations at Bhokardan (Bhogavardhana) - संपादक: डॉ. एस. बी. देव आणि डॉ. आर. एस. गुप्ते. नागपूर विद्यापीठ आणि मराठवाडा विद्यापीठाने संयुक्तपणे केलेल्या भोकरदन येथील पुरातत्वीय उत्खननाचा हा मूळ आणि अत्यंत सविस्तर अधिकृत अहवाल आहे. यात सापडलेल्या वस्तू, घरांची रचना आणि हस्तिदंती मूर्तींचे तांत्रिक विश्लेषण दिले आहे.

३. सातवाहन आणि पश्चिमी क्षत्रप यांचा इतिहास आणि कोरीव लेख - लेखक: डॉ. वा. वि. मिराशी. या संदर्भ ग्रंथात सांची, जुन्नर आणि अजिंठा येथील शिलालेखांमध्ये आलेल्या 'भोगवर्धन' या गावाच्या उल्लेखांचे भाषांतर आणि अभ्यासपूर्ण विश्लेषण दिलेले आहे.
४. महाराष्ट्र राज्याची अधिकृत दर्शनिका (गॅझेटिअर) - जालना जिल्हा खंड. महाराष्ट्र शासनाच्या या अधिकृत खंडामध्ये भोकरदन तालुक्याचा प्राचीन इतिहास, तेथील उत्खनन आणि ऐतिहासिक वारशाची माहिती अत्यंत सोप्या आणि अचूक पद्धतीने दिलेली आहे.
५. भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण विभाग (ASI) अहवाल. या राष्ट्रीय संस्थेच्या अहवालांमध्ये इटलीतील पॉम्पेई शहरात सापडलेली हस्तिदंती मूर्ती आणि प्राचीन महाराष्ट्रातील भोकरदन येथील कलाकुसर यांच्यातील साम्य आणि संबंधांवर अनेक तज्ज्ञांचे संशोधन लेख उपलब्ध आहेत.

 

डोनाल्ड ट्रम्प प्रशासनाचा मोठा निर्णय: 'अँथ्रोपिक'च्या एआय तंत्रज्ञानावर अमेरिकन सरकारी संस्थांमध्ये बंदी; लष्करी वापरावरून मोठा वाद

सर्वसामान्य लोकांच्या दैनंदिन कामांपासून ते मोठ्या कॉर्पोरेट कंपन्यांपर्यंत आणि आता देशाच्या लष्करी आणि संरक्षण क्षेत्रातही एआयने आपला ठसा उमटवला आहे. मात्र, याच लष्करी वापरावरून आता अमेरिकेत एक अत्यंत मोठा आणि ऐतिहासिक वाद निर्माण झाला आहे. नुकत्याच हाती आलेल्या अत्यंत महत्त्वपूर्ण आणि खळबळजनक बातमीनुसार, डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या नेतृत्वाखालील अमेरिकन प्रशासनाने 'अँथ्रोपिक' या आघाडीच्या कृत्रिम बुद्धिमत्ता कंपनीच्या तंत्रज्ञानावर सर्व फेडरल (केंद्रीय) सरकारी संस्थांमध्ये वापर करण्यास बंदी घालण्याचे आदेश दिले आहेत. या एका निर्णयामुळे संपूर्ण तंत्रज्ञान विश्व आणि सिलिकॉन व्हॅलीमध्ये मोठी खळबळ उडाली आहे. हा वाद केवळ एका कंपनीपुरता मर्यादित नसून, तो कृत्रिम बुद्धिमत्तेची नैतिकता, राष्ट्रीय सुरक्षा आणि खाजगी कंपन्यांचे अधिकार या अत्यंत कळीच्या मुद्द्यांवरून पेटला आहे. अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी स्वतः सोशल मीडियावरून या निर्णयाची घोषणा करताना अँथ्रोपिक कंपनीवर जोरदार टीका केली आहे आणि यापुढे त्यांच्याशी कोणताही व्यवहार करणार नसल्याचे ठणकावून सांगितले आहे.

या संपूर्ण वादाची ठिणगी पडली ती अमेरिकेचे संरक्षण मंत्रालय (ज्याला आता 'डिपार्टमेंट ऑफ वॉर' असेही संबोधले जात आहे) आणि अँथ्रोपिक कंपनी यांच्यातील एका करारावरून. अमेरिकन लष्कराला अँथ्रोपिकच्या 'क्लॉड' या अत्यंत प्रगत एआय मॉडेलचा वापर आपल्या लष्करी आणि गुप्तचर कारवायांसाठी करायचा आहे. पेंटागॉनने (अमेरिकन संरक्षण मुख्यालय) अँथ्रोपिक कंपनीला असा स्पष्ट अल्टिमेटम (अंतिम इशारा) दिला होता की, लष्कराला त्यांच्या एआय तंत्रज्ञानाचा कोणताही निर्बंध नसलेला  आणि पूर्णपणे मुक्त वापर करण्याची परवानगी मिळावी. याचा अर्थ असा की, लष्कर ठरवेल त्या कोणत्याही कायदेशीर उद्देशासाठी हे तंत्रज्ञान वापरता यावे.

मात्र, अँथ्रोपिक कंपनीने या मागणीला स्पष्ट नकार दिला. अँथ्रोपिकचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी डारियो अमोदेई यांनी यासंदर्भात आपली भूमिका अत्यंत ठामपणे मांडली. अँथ्रोपिक कंपनीने लष्करासमोर दोन अत्यंत महत्त्वाच्या 'रेड लाईन्स' म्हणजेच लक्ष्मणरेषा ओढल्या होत्या. त्यांची पहिली अट अशी होती की, त्यांच्या एआय तंत्रज्ञानाचा वापर अमेरिकन नागरिकांवर मोठ्या प्रमाणावर पाळत ठेवण्यासाठी अजिबात केला जाऊ नये. त्यांची दुसरी आणि सर्वात महत्त्वाची अट होती की, मानवी हस्तक्षेपाशिवाय चालणाऱ्या पूर्णपणे स्वयंचलित प्राणघातक शस्त्रास्त्रांमध्ये या एआयचा वापर केला जाऊ नये. अँथ्रोपिकच्या मते, सध्याचे एआय तंत्रज्ञान हे पूर्णपणे अचूक आणि १०० टक्के विश्वासार्ह नाही. त्यामुळे युद्धभूमीवर जिथे लोकांच्या जिवाचा प्रश्न असतो, तिथे माणसाला पूर्णपणे बाजूला काढून केवळ यंत्राच्या हाती निर्णय सोपवणे हे अत्यंत धोकादायक आणि विनाशकारी ठरू शकते.

डारियो अमोदेई यांनी स्पष्ट केले की, कंपनी आपल्या सद्सद्विवेकबुद्धीला स्मरून पेंटागॉनच्या या अमर्याद वापराच्या अटी मान्य करू शकत नाही. जर आम्ही ही अट मान्य केली, तर ते लोकशाही मूल्यांच्या विरोधात जाणारे ठरेल. अँथ्रोपिकची ही स्पष्ट आणि ठाम भूमिका ट्रम्प प्रशासनाला अजिबात रुचली नाही. अमेरिकेचे संरक्षण सचिव पीट हेगसेथ यांनी अँथ्रोपिकला शुक्रवारपर्यंतची अंतिम मुदत दिली होती आणि त्यानंतर थेट कारवाईचा बडगा उगारण्यात आला.

राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी अत्यंत आक्रमक भूमिका घेत सोशल मीडियावर पोस्ट केली की, अमेरिकेच्या महान लष्कराने युद्ध कसे लढावे आणि जिंकावे हे एखादी 'रॅडिकल लेफ्ट' (अति-डावी) कंपनी ठरवू शकत नाही. ट्रम्प यांनी असेही म्हटले की, "आम्हाला त्यांची गरज नाही, आम्हाला ते नको आहेत आणि आम्ही त्यांच्यासोबत यापुढे कोणताही व्यवसाय करणार नाही." ट्रम्प प्रशासनाने सर्व सरकारी संस्थांना अँथ्रोपिकचे एआय तंत्रज्ञान वापरणे तात्काळ थांबवण्याचे आदेश दिले आहेत. लष्करामध्ये जे तंत्रज्ञान आधीपासूनच वापरले जात आहे, ते टप्प्याटप्प्याने काढून टाकण्यासाठी (फेज-आऊट करण्यासाठी) पेंटागॉनला सहा महिन्यांची मुदत देण्यात आली आहे.

या कारवाईचा भाग म्हणून, ट्रम्प प्रशासनाने अँथ्रोपिक कंपनीला 'सप्लाय चेन रिस्क' (पुरवठा साखळीतील धोका) असे लेबल लावण्याची धमकी दिली होती. सहसा असे लेबल चीन किंवा रशियासारख्या परकीय शत्रू देशांच्या कंपन्यांना लावले जाते. एका अमेरिकन कंपनीला असे लेबल लावण्याची धमकी मिळणे, ही एक अत्यंत दुर्मिळ आणि धक्कादायक घटना मानली जात आहे. तसेच, गरज पडल्यास संरक्षण उत्पादन कायद्याचा वापर करून कंपनीला सुरक्षा बंधने हटवण्यास भाग पाडले जाऊ शकते, असा इशाराही देण्यात आला होता. पेंटागॉनच्या अधिकाऱ्यांचे म्हणणे आहे की, कोणतीही खाजगी तंत्रज्ञान कंपनी अमेरिकन लष्कराने कसे काम करावे, यावर अटी लादू शकत नाही आणि यामुळे देशाच्या सुरक्षेला धोका निर्माण होऊ शकतो.

ट्रम्प प्रशासनाच्या या कठोर आणि थेट कारवाईमुळे सिलिकॉन व्हॅलीमधील इतर तंत्रज्ञान कंपन्यांमध्ये प्रचंड खळबळ उडाली असली तरी, अँथ्रोपिक कंपनीला या कठीण काळात मोठा आणि अनपेक्षित पाठिंबा मिळाला आहे. विशेष म्हणजे, अँथ्रोपिकची सर्वात मोठी व्यावसायिक प्रतिस्पर्धी कंपनी असलेल्या 'ओपन एआय'चे मुख्य कार्यकारी अधिकारी सॅम ऑल्टमन यांनीही डारियो अमोदेई यांच्या भूमिकेला आपला भक्कम पाठिंबा दर्शवला आहे. सॅम ऑल्टमन यांनी म्हटले आहे की, त्यांचे अँथ्रोपिकसोबत व्यावसायिक मतभेद असले तरी, सुरक्षिततेच्या बाबतीत अँथ्रोपिकची भूमिका योग्य आहे आणि ओपन एआयच्याही याच 'रेड लाईन्स' आहेत. देशांतर्गत पाळत ठेवणे आणि मानवी नियंत्रणाशिवाय शस्त्रास्त्रे चालवणे या दोन गोष्टींवर ओपन एआयचाही विरोध आहे, असे त्यांनी स्पष्ट केले.

याशिवाय, गुगल आणि ओपन एआयसारख्या इतर मोठ्या कंपन्यांमधील शेकडो कर्मचाऱ्यांनी एका खुल्या पत्रावर सह्या करून अँथ्रोपिकच्या भूमिकेचे जोरदार स्वागत केले आहे आणि आपल्या स्वतःच्या कंपन्यांनीही लष्करासमोर असेच खंबीरपणे उभे राहावे, अशी मागणी केली आहे. सध्या पेंटागॉनने ओपन एआय, गुगल आणि एलन मस्क यांच्या 'एक्स-एआय' या कंपन्यांसोबत लष्करी वापरासाठी करार केले आहेत. एलन मस्क यांनी मात्र ट्रम्प प्रशासनाची बाजू घेतली असून, अँथ्रोपिक कंपनी पाश्चिमात्य सभ्यतेचा द्वेष करते, अशी टीका केली आहे. यामुळे सिलिकॉन व्हॅलीमध्ये आता दोन स्पष्ट गट पडलेले दिसत आहेत.

सिलिकॉन व्हॅली आणि अमेरिकन संरक्षण विभाग यांच्यातील असा संघर्ष काही नवीन नाही. काही वर्षांपूर्वी गुगलच्या 'प्रोजेक्ट मेव्हन' (Project Maven) वरूनही असाच मोठा वाद निर्माण झाला होता, जेव्हा गुगलच्या हजारो कर्मचाऱ्यांनी लष्करी ड्रोन व्हिडिओ विश्लेषणासाठी एआय वापरण्यास तीव्र विरोध दर्शवला होता. मात्र, अँथ्रोपिकचे हे प्रकरण त्याहूनही खूप वेगळे आणि गंभीर आहे. अँथ्रोपिक कंपनीची स्थापनाच मुळात 'सुरक्षित एआय' या मुख्य तत्त्वावर झाली आहे. डारियो अमोदेई आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी २०२१ मध्ये ओपन एआयमधून बाहेर पडून या कंपनीची स्थापना केली होती, कारण त्यांना वाटत होते की एआयचा विकास सुरक्षिततेच्या मजबूत पायावरच व्हायला हवा.

जेव्हा पेंटागॉनचे मुख्य प्रवक्ते शॉन पार्नेल  यांनी सोशल मीडियावर बाजू मांडली, तेव्हा त्यांनी स्पष्ट केले की संरक्षण विभागाचा अमेरिकन नागरिकांवर पाळत ठेवण्याचा किंवा मानवी हस्तक्षेपाशिवाय चालणारी स्वयंचलित शस्त्रे बनवण्याचा कोणताही हेतू नाही. पार्नेल यांच्या मते, संरक्षण विभागाला अँथ्रोपिकच्या एआयचा वापर फक्त कायदेशीर लष्करी कामकाजासाठी करायचा आहे. मात्र, अँथ्रोपिकचे म्हणणे असे होते की, जर लष्कराचा असा कोणताही हेतू नसेल, तर त्यांनी करारात तसे स्पष्टपणे लिहून देण्यास का नकार दिला? कराराच्या मसुद्यात लष्कराने अशा काही कायदेशीर त्रुटी ठेवल्या होत्या, ज्यांचा वापर करून भविष्यात लष्कर कधीही आपल्या सोयीनुसार सुरक्षेचे नियम डावलू शकले असते. यामुळेच अँथ्रोपिकने या करारावर स्वाक्षरी करण्यास स्पष्ट नकार दिला.

हा वाद आता अमेरिकन संसदेतही पोहोचला आहे. सिनेटच्या इंटेलिजन्स कमिटीचे प्रमुख डेमोक्रॅट नेते मार्क वॉर्नर यांनी या प्रकरणी चिंता व्यक्त केली आहे. त्यांच्या मते, संरक्षण विभाग एका आघाडीच्या अमेरिकन कंपनीला धमकावत आहे आणि एआय गव्हर्नन्सकडे पूर्णपणे दुर्लक्ष करत आहे, ही अत्यंत धक्कादायक बाब आहे. त्यांनी अमेरिकन काँग्रेसला राष्ट्रीय सुरक्षेच्या संदर्भात एआय वापरासाठी अत्यंत कडक आणि बंधनकारक कायदे करण्याचे आवाहन केले आहे. याउलट, काही रिपब्लिकन नेत्यांचे म्हणणे आहे की अँथ्रोपिक कंपनी अतिशहाणपणा करत असून ते अमेरिकन लष्कराचे काम कठीण करत आहेत.

विशेष म्हणजे, या सर्व घडामोडींमध्ये कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या तांत्रिक मर्यादांकडेही जगाचे लक्ष वेधले गेले आहे. आज आपण पाहतो की जनरेटिव्ह एआय मॉडेल्स निबंध लिहू शकतात, क्लिष्ट कोडिंग करू शकतात आणि अत्यंत कठीण प्रश्नांची उत्तरेही देऊ शकतात. परंतु युद्धभूमीवरील परिस्थिती ही पूर्णपणे वेगळी असते. तिथे हवामान, धूळ, अचानक होणारे हल्ले आणि अनपेक्षित बदल यामुळे डेटा सतत बदलत असतो. अशा अत्यंत गुंतागुंतीच्या आणि अनिश्चित वातावरणात जर एखाद्या पूर्णपणे स्वयंचलित एआय शस्त्राने चुकीच्या व्यक्तीला किंवा सामान्य नागरिकांना टार्गेट केले, तर त्याची जबाबदारी कोणावर निश्चित करायची? हा एक मोठा नैतिक आणि कायदेशीर प्रश्न आहे. तसेच, देशांतर्गत पाळत ठेवण्याच्या मुद्द्यावरही मोठा धोका आहे. आजकाल लोकांचे मोबाईल लोकेशन, त्यांच्या इंटरनेटवरील सवयी आणि त्यांचे आर्थिक व्यवहार हा सर्व डेटा सहज उपलब्ध आहे. जर एआयचा वापर करून या सर्व विखुरलेल्या डेटाला एकत्र करून एखाद्या व्यक्तीच्या संपूर्ण आयुष्याचे चित्र उभे केले गेले, तर ते लोकशाही आणि व्यक्तिस्वातंत्र्यासाठी अत्यंत घातक ठरू शकते.

ट्रम्प प्रशासनाने या प्रकरणात 'सप्लाय चेन रिस्क' आणि 'डिफेन्स प्रॉडक्शन ॲक्ट' या शीतयुद्धाच्या काळातील कायद्यांचा जो संदर्भ दिला आहे, तो अत्यंत चिंताजनक आहे. हा कायदा राष्ट्रपतींना देशाच्या सुरक्षेसाठी खाजगी उद्योगांवर थेट नियंत्रण मिळवण्याचे प्रचंड अधिकार देतो. एका खाजगी कंपनीला स्वतःच्या व्यावसायिक आणि नैतिक अटींवर व्यवसाय करण्यापासून रोखणे आणि लष्कराच्या दबावाखाली काम करण्यास भाग पाडणे, हे अमेरिकन भांडवलशाहीच्या आणि मुक्त अर्थव्यवस्थेच्या मूळ तत्त्वांनाच हरताळ फासणारे आहे, असे मत अनेक अर्थतज्ञांनी व्यक्त केले आहे.

हा संपूर्ण वाद केवळ एका व्यावसायिक करारापुरता मर्यादित राहिलेला नाही, तर त्याने भविष्यातील युद्धांचे स्वरूप आणि तंत्रज्ञानाची नैतिक जबाबदारी यावर एक मोठी जागतिक चर्चा घडवून आणली आहे. एका बाजूला अमेरिकन सरकार आणि लष्कराचे म्हणणे आहे की, बदलत्या जागतिक परिस्थितीत आणि विशेषतः चीनसारख्या प्रतिस्पर्धी देशांच्या आव्हानांना तोंड देण्यासाठी अमेरिकन लष्कराकडे सर्वोत्तम आणि कोणत्याही बंधनाविना चालणारे एआय तंत्रज्ञान असणे ही काळाची आणि राष्ट्रीय सुरक्षेची अत्यंत महत्त्वाची गरज आहे. लष्कराच्या मते, आम्ही हे तंत्रज्ञान केवळ कायदेशीर मार्गानेच वापरू, पण खाजगी कंपन्यांनी त्यात स्वतःचे नियम लादू नयेत.

दुसरीकडे, एआय संशोधक आणि तंत्रज्ञान तज्ञांचे म्हणणे आहे की, आजचे प्रगत एआय तंत्रज्ञान जरी खूप हुशार वाटत असले तरी ते अनेकदा चुका करते. या तंत्रज्ञानाला 'हॅल्युसिनेशन' (चुकीची माहिती अत्यंत आत्मविश्वासाने खरी असल्याचे सांगणे) होण्याची सवय असते. अशा अपरिपक्व तंत्रज्ञानाला जर पूर्णपणे स्वयंचलित आणि विनाशकारी शस्त्रास्त्रांशी जोडले गेले, तर एखादी छोटी तांत्रिक चूक हजारो निष्पाप लोकांच्या मृत्यूला कारणीभूत ठरू शकते.

शेवटी, अँथ्रोपिक आणि अमेरिकन सरकार यांच्यातील हा वाद केवळ एका कंपनीपुरता मर्यादित राहणार नाही. हा वाद येणाऱ्या काळासाठी एक अत्यंत महत्त्वाची 'टेस्ट केस' ठरणार आहे. जर ट्रम्प प्रशासनाच्या या कठोर भूमिकेमुळे अँथ्रोपिकला माघार घ्यावी लागली किंवा त्यांचे मोठे व्यावसायिक नुकसान झाले, तर भविष्यात कोणतीही खाजगी तंत्रज्ञान कंपनी सरकारच्या चुकीच्या मागण्यांविरुद्ध उभी राहण्याचे धाडस करणार नाही. आणि जर अँथ्रोपिक आपल्या भूमिकेवर यशस्वीपणे ठाम राहिले, तर ते एआय सुरक्षिततेच्या चळवळीसाठी एक खूप मोठे आणि ऐतिहासिक यश असेल. सध्या तरी, तंत्रज्ञान आणि लष्करी सामर्थ्य यांच्यातील या अत्यंत तीव्र आणि गुंतागुंतीच्या संघर्षात नेमका कोणाचा विजय होणार, याकडे संपूर्ण जगाचे अत्यंत बारकाईने लक्ष लागून राहिले आहे.

(संदर्भ: ऑपइंडिया)

--- तुषार भ. कुटे 

सातवाहन काळापासून मराठी भाषेचा आणि लिपीचा उगम व विकास

भाषेचा प्रवाह हा एखाद्या खळखळणाऱ्या नदीसारखा असतो, जो काळाच्या ओघात अनेक वळणे घेत, नवीन प्रवाह सामावून घेत पुढे जात असतो. आज आपण जी प्रगत आणि समृद्ध मराठी भाषा बोलतो, तिचा उगम आणि विकास हा तब्बल दोन हजार वर्षांचा अत्यंत रंजक आणि प्रेरणादायी इतिहास आहे. या भाषेची मुळे थेट प्राचीन महाराष्ट्रावर अधिराज्य गाजवणाऱ्या सातवाहन साम्राज्यापर्यंत पोहोचतात. सातवाहन काळापासून सुरू झालेला हा भाषिक आणि लिपीचा प्रवास केवळ शब्दांच्या देवाणघेवाणीपुरता मर्यादित नाही, तर तो या मातीतील माणसांच्या सांस्कृतिक, सामाजिक आणि बौद्धिक जडणघडणीचा एक जिवंत दस्तावेज आहे.

इसवी सन पूर्व दुसऱ्या शतकापासून ते इसवी सनाच्या तिसऱ्या शतकापर्यंत महाराष्ट्रात सातवाहनांची प्रबळ सत्ता होती. या काळात सर्वसामान्य जनतेची आणि व्यवहाराची भाषा म्हणून 'महाराष्ट्री प्राकृत' या भाषेने मोठे स्थान मिळवले होते. राजदरबारात आणि विद्वत्जनांमध्ये संस्कृतला महत्त्व असले तरी, राजा हाल याने सर्वसामान्यांच्या या महाराष्ट्री प्राकृत भाषेला साहित्याच्या सर्वोच्च शिखरावर नेऊन ठेवले. त्याने संकलित केलेला 'गाथा सप्तशती' हा ग्रंथ म्हणजे आजच्या मराठी भाषेचे सर्वात प्राचीन आणि अस्सल रूप मानले जाते. या ग्रंथातील अनेक शब्द, जसे की 'पोट', 'डोळा', 'बाप', हे आजच्या मराठीतही जसेच्या तसे वापरले जातात. यावरून महाराष्ट्री प्राकृत आणि आधुनिक मराठी यांच्यातील नात्याची घट्ट वीण आपल्या लक्षात येते. याच महाराष्ट्री प्राकृतचे पुढे काळाच्या ओघात 'अपभ्रंश' भाषेत रूपांतर झाले आणि त्यातूनच साधारणपणे आठव्या-नवव्या शतकात आजच्या आधुनिक मराठी भाषेचा खऱ्या अर्थाने जन्म झाला.

भाषेच्या या प्रवासासोबतच लिपीचा विकास समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे, कारण प्राचीन पुराभिलेख आणि शिलालेख यांच्या सखोल अभ्यासाशिवाय भाषेचा इतिहास पूर्ण होऊ शकत नाही. सातवाहन काळात महाराष्ट्रात आणि संपूर्ण भारतभर लिखाणासाठी प्रामुख्याने 'ब्राह्मी' लिपीचा वापर केला जात असे.  नाणेघाट, जुन्नर परिसरातील लेणी आणि नाशिकच्या पांडवलेण्यांमध्ये कोरलेले शिलालेख हे याच प्राचीन ब्राह्मी लिपीत आहेत. प्राचीन ब्राह्मी लिपीची अक्षरे ही अत्यंत साधी, स्पष्ट, भौमितिक आकारांची आणि सुटसुटीत होती. काळाच्या ओघात, लिखाणाच्या साधनांमध्ये झालेले बदल आणि वेगाने लिहिण्याची गरज यामुळे या लिपीच्या वळणांमध्ये मोठे बदल होत गेले. वाकाटक, चालुक्य आणि राष्ट्रकूट यांच्या काळात ब्राह्मी लिपीचे रूपांतर अधिक गोलाकार आणि गुंतागुंतीच्या 'कुटिल' आणि 'कदंब' लिपीत झाले. याच लिपीतून पुढे 'पूर्व-नागरी' लिपी विकसित झाली, जिच्या अक्षरांवर आडवी रेघ (शिरोरेषा) देण्याची पद्धत रूढ झाली. अकराव्या-बाराव्या शतकापर्यंत यातूनच आज आपण वापरतो ती 'देवनागरी' किंवा 'बाळबोध' लिपी पूर्णपणे आकाराला आली. प्राचीन ब्राह्मी लिपीपासून आजच्या देवनागरीपर्यंतचा हा लिपीचा प्रवास अक्षर-ओळख आणि पुराभिलेखांच्या संशोधनाच्या दृष्टीने अत्यंत विस्मयकारक आणि गुंतागुंतीचा आहे.

मराठी भाषेचा पहिला स्पष्ट आणि लिखित पुरावा आपल्याला कर्नाटकातील श्रवणबेळगोळ येथील गोमटेश्वराच्या मूर्तीखालील इसवी सन ९८३ च्या "श्री चामुण्डराये करवियले" या शिलालेखात पाहायला मिळतो. याशिवाय अलिबाग जवळील अक्षी येथील इसवी सन १०१२ चा शिलालेख हा महाराष्ट्रातील मराठीचा पहिला शिलालेख मानला जातो. यानंतरच्या काळात, म्हणजेच यादव काळात मराठी भाषेने खऱ्या अर्थाने सुवर्णयुगात प्रवेश केला. याच काळात महानुभाव पंथ आणि वारकरी संप्रदाय यांनी मराठी भाषेला धर्माच्या आणि तत्त्वज्ञानाच्या सर्वोच्च सिंहासनावर बसवले. मुकुंदराजांचा 'विवेकसिंधू', म्हाइंभटांचे 'लीळाचरित्र' आणि संत ज्ञानेश्वरांची 'ज्ञानेश्वरी' यांसारख्या महान ग्रंथांनी मराठी भाषेला एक अद्भुत अशी वैचारिक आणि साहित्यिक श्रीमंती प्राप्त करून दिली. देवभाषेचा दर्प बाजूला सारून "माझा मराठाचि बोलु कौतुकें, परि अमृतातेहि पैजा जिंके" असा प्रचंड आत्मविश्वास संत ज्ञानेश्वरांनी याच काळात व्यक्त केला.

यादवांच्या अस्तानंतर आणि परकीय आक्रमणांनंतर मराठी भाषेवर फारसी आणि अरबी शब्दांचे मोठे आक्रमण झाले. अनेक प्रशासकीय आणि कायदेशीर शब्द परकीय भाषेतून आले. परंतु, सतराव्या शतकात छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्य स्थापनेसोबतच स्वभाषेच्या रक्षणाचेही महान आणि ऐतिहासिक कार्य हाती घेतले. त्यांनी रघुनाथपंत हणमंते यांच्याकडून 'राज्यव्यवहारकोश' तयार करवून घेतला आणि प्रशासनातून परकीय शब्द हद्दपार करून त्यांना पर्यायी अस्सल संस्कृत आणि मराठी शब्द रुढ केले. याच काळात प्रशासकीय सोयीसाठी आणि वेगाने लिखाण करता यावे यासाठी 'मोडी' लिपीचा वापर अत्यंत मोठ्या प्रमाणावर सुरू झाला.  मोडी लिपी ही देवनागरीचेच एक प्रवाही आणि जलद रूप आहे, ज्यामध्ये लेखणी न उचलता सलग अक्षरे लिहिली जातात. शिवकाळ ते पेशवेकाळ या संपूर्ण ऐतिहासिक कालखंडातील कोट्यवधी पत्रे, राजनामे, बखर वाङ्मय आणि प्रशासकीय दस्तऐवज याच मोडी लिपीत दडलेले आहेत. शिवछत्रपतींच्या आणि त्यानंतरच्या मराठा साम्राज्याच्या काळात मराठी भाषा ही केवळ महाराष्ट्राची भाषा न राहता ती अटकेपार आणि दक्षिणेत तंजावरपर्यंत देशाच्या एका मोठ्या भूभागाची राजकीय आणि व्यवहाराची भाषा बनली होती.

एकोणिसाव्या शतकात ब्रिटिशांचे आगमन झाल्यानंतर महाराष्ट्रात मुद्रणकलेचा प्रवेश झाला. छपाईसाठी देवनागरी लिपीचे टंक (Fonts) बनवणे अधिक सोपे असल्यामुळे मोडी लिपीचा वापर हळूहळू कमी झाला आणि देवनागरी लिपी पुन्हा एकदा मुख्य प्रवाहात आली. याच काळात मोल्सवर्थ सारख्या इंग्रज अधिकाऱ्यांनी मराठी-इंग्रजी शब्दकोश तयार केले. महात्मा फुले, लोकमान्य टिळक, आगरकर यांच्यासारख्या विचारवंतांनी आपल्या प्रखर लेखणीने मराठी भाषेला आधुनिक विचारांचे, विज्ञानाचे आणि समाजसुधारणेचे एक अत्यंत प्रभावी हत्यार बनवले. आधुनिक काळात मराठी भाषेने केवळ कविता आणि कादंबऱ्यांपुरते स्वतःला मर्यादित न ठेवता, विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाची कास धरायला सुरुवात केली. आजची मराठी भाषा ही अत्यंत लवचिक आणि प्रगल्भ असून ती कृत्रिम बुद्धिमत्ता, रोबोटिक्स, मशीन लर्निंग आणि डेटा सायन्स यांसारख्या अत्यंत प्रगत आणि गुंतागुंतीच्या आधुनिक विज्ञान शाखांचे ज्ञानही तितक्याच ताकदीने आणि समर्थपणे व्यक्त करू शकते. संगणक युगात देवनागरी लिपीने स्वतःला उत्तम प्रकारे सामावून घेतले आहे. दोन हजार वर्षांपूर्वी नाणेघाटाच्या कातळात ब्राह्मी लिपीत कोरलेली ही भाषा, आजच्या डिजिटल युगात जागतिक स्तरावर ज्ञानाची आणि तंत्रज्ञानाची भाषा म्हणून अत्यंत वेगाने विकसित होत आहे.

थोडक्यात सांगायचे तर, सातवाहन राजांच्या दरबारात प्राकृत म्हणून आकार घेतलेली, ब्राह्मी लिपीतून देवनागरीकडे प्रवास केलेली, संतांच्या ओवीतून समृद्ध झालेली आणि शिवरायांच्या तलवारीच्या पातीवर ताठ मानेने उभी राहिलेली ही मराठी भाषा आजच्या एकविसाव्या शतकातील तंत्रज्ञानाच्या विश्वातही आपला ठसा उमटवत आहे. भाषेचा हा अखंड आणि प्रेरणादायी प्रवास समजून घेण्यासाठी अनेक अभ्यासकांनी मोलाचे योगदान दिले आहे. या विषयाचा अधिक सखोल अभ्यास करण्यासाठी खालील संदर्भ ग्रंथांची आणि अभ्यासपूर्ण साहित्याची मदत घेता येईल.

१. मराठी भाषेचा उद्गम आणि विकास - लेखक: कृ. पां. कुलकर्णी. या ग्रंथात प्राकृत आणि अपभ्रंश भाषांमधून मराठीचा जन्म कसा झाला, याचे अत्यंत शास्त्रशुद्ध आणि भाषिक अंगाने सविस्तर विश्लेषण केले आहे.
२. प्राचीन मराठी कोरीव लेख - लेखक: डॉ. श. गो. तुळपुळे. महाराष्ट्रातील प्राचीन शिलालेख आणि त्यात वापरल्या गेलेल्या देवनागरी आणि इतर लिपींच्या उत्क्रांतीचा अभ्यास करण्यासाठी हा एक अत्यंत प्रमाणभूत आणि महत्त्वाचा ग्रंथ आहे.
३. भारतीय पुराभिलेखविद्या - लेखक: डॉ. शोभना गोखले. प्राचीन ब्राह्मी लिपीचा उगम, तिची रचना आणि त्या लिपीतून देवनागरी आणि मोडी लिपीचा कसा विकास होत गेला, हे मुळापासून समजून घेण्यासाठी या ग्रंथाचा मोठा उपयोग होतो.
४. यादवकालीन महाराष्ट्र - लेखक: डॉ. अ. रा. कुलकर्णी. यादव काळात मराठी भाषेने जे साहित्याचे आणि तत्त्वज्ञानाचे सुवर्णयुग अनुभवले, त्याचा ऐतिहासिक मागोवा या पुस्तकात अत्यंत प्रभावीपणे घेतला आहे.
५. शिवकालीन पत्रसारसंग्रह - या ऐतिहासिक खंडामध्ये छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळातील मोडी लिपीतील अनेक पत्रे आणि भाषेच्या शुद्धीकरणासाठी निर्माण केलेल्या 'राज्यव्यवहारकोश' याविषयीची अत्यंत महत्त्वाची आणि दुर्मिळ माहिती उपलब्ध आहे.
६. महाराष्ट्र राज्याची अधिकृत दर्शनिका (गॅझेटिअर) - भाषा आणि साहित्य खंड. यामध्ये आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या आणि विज्ञानाच्या युगात मराठी भाषेने केलेल्या प्रगतीचा, नवीन शब्दांच्या निर्मितीचा आणि शब्दकोशांचा सविस्तर आढावा घेण्यात आला आहे.

 

कावरे आईस्क्रीम

हॉटेलवर आईस्क्रीम उपलब्ध नसल्याने आम्ही दिवेआगारमध्ये कुठे आईस्क्रीम मिळते का? हे पाहायला बाहेर पडलो. पूर्ण गावामध्ये एका ठिकाणी रात्री आईस्क्रीमचे दुकान उघडे असलेले दिसले. त्यावर "कावरे आईस्क्रीम"चा फलक होता. शिवाय गर्दी देखील बऱ्यापैकी होती. त्यादिवशी बऱ्याच वर्षांनंतर कावरे आईस्क्रीमचे नाव पुनश्च पाहायला मिळाले. एकेकाळी गावांमध्ये देखील या कंपनीची आईस्क्रीम मिळत असत. परंतु मध्यंतरीच्या काळामध्ये काय झाले कुणास ठाऊक, या कंपनीचे आईस्क्रीम्स मागे पडले आणि नव्या कंपन्या उदयास आल्या. आजही या आइस्क्रीमची चव तशीच आहे. परंतु त्याचा प्रसार ज्या प्रमाणात व्हायला हवा होता, तो झालेला नाही. महाराष्ट्रातल्या मातीतील ७० वर्षांपूर्वीचा हा ब्रँड अजूनही मोठा झालेला नाही. पुण्यासारख्या शहरांमध्ये अजूनही अगदी हाताच्या बोटावर मोजण्याइतकेच आउटलेट्स आपल्याला पाहायला मिळतात. नक्की काय कारण असावे?

--- तुषार भ. कुटे

 

एआयचा दृष्टिकोन समाजासाठी घातक?

सध्याच्या आधुनिक आणि वेगाने बदलणाऱ्या जगात 'आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स' म्हणजेच कृत्रिम बुद्धिमत्ता हा आपल्या दैनंदिन जीवनाचा एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि अविभाज्य भाग बनला आहे. सकाळी उठल्यापासून ते रात्री झोपेपर्यंत आपण अनेक छोट्या-मोठ्या गोष्टींसाठी या अद्ययावत तंत्रज्ञानावर अवलंबून राहू लागलो आहोत. आपल्याला एखादी माहिती हवी असेल, कामाचे नियोजन करायचे असेल, किंवा अगदी एखाद्या कठीण प्रश्नाचे उत्तर शोधायचे असेल, तर आपण चॅटजीपीटी किंवा तत्सम एआय साधनांची मदत घेतो. या कृत्रिम बुद्धिमत्तेला आपण एक अत्यंत हुशार, अचूक आणि नि:स्वार्थी मदतनीस मानतो. पण जर या हुशारीमागे एक भयंकर आणि स्वार्थी प्रवृत्ती दडलेली असेल तर? तंत्रज्ञान क्षेत्रात नुकत्याच झालेल्या एका अत्यंत महत्त्वपूर्ण आणि धक्कादायक संशोधनातून असे समोर आले आहे की, एआय जसजसे अधिक हुशार आणि तार्किक विचार करणारे बनत आहे, तसतसे ते अधिक स्वार्थी होत चालले आहे. तंत्रज्ञानाची ही वाटचाल मानवी समाजालाही अधिक स्वार्थी आणि आत्मकेंद्रित बनवण्याची दाट शक्यता निर्माण झाली आहे.

कार्नेगी मेलन युनिव्हर्सिटीच्या ह्युमन-कॉम्प्युटर इंटरॅक्शन इन्स्टिट्यूटमधील संशोधकांनी या विषयावर अतिशय सखोल अभ्यास केला आहे. युशुआन ली आणि हिरोकाझू शिराडो या दोन प्रमुख संशोधकांनी केलेल्या या अभ्यासाचे निष्कर्ष केवळ तंत्रज्ञान विश्वासाठीच नव्हे, तर संपूर्ण मानवी समाजासाठी धोक्याची घंटा ठरू शकतात. या संशोधनाचा मुख्य उद्देश हा होता की, जेव्हा कृत्रिम बुद्धिमत्तेची मॉडेल्स अधिक प्रगत होतात आणि ती माणसांसारखाच सखोल तार्किक विचार करू लागतात, तेव्हा त्यांच्या सामाजिक वर्तणुकीत नेमका कोणता बदल होतो. आजवर आपण असाच विचार करत आलो आहोत की, अधिक बुद्धिमत्ता म्हणजे अधिक चांगला आणि समतोल निर्णय. परंतु या अभ्यासाने हा समज पूर्णपणे खोटा ठरवला आहे. संशोधकांच्या मते, ज्या एआय मॉडेल्समध्ये 'रीझनिंग' म्हणजेच तार्किक विचार करण्याची क्षमता अधिक असते, ती मॉडेल्स इतरांना सहकार्य करण्याऐवजी स्वतःच्या वैयक्तिक फायद्याचा विचार जास्त करतात.

हे समजून घेण्यासाठी संशोधकांनी प्रगत 'लार्ज लँग्वेज मॉडेल्स' आणि सामान्य मॉडेल्स यांच्यात तुलनात्मक प्रयोग केले. या प्रयोगांचे निकाल खरोखरच चक्रावून टाकणारे होते. जेव्हा सामान्य आणि फारसा गुंतागुंतीचा तार्किक विचार न करणाऱ्या मॉडेल्सना एखाद्या खेळात किंवा प्रयोगात इतरांसोबत सहकार्य करण्यास सांगितले गेले, तेव्हा त्यांनी तब्बल शहाण्णव टक्के वेळा इतरांना मदत केली आणि सहकार्याची सकारात्मक भावना दाखवली. परंतु, जेव्हा हेच काम अत्यंत प्रगत आणि सखोल तार्किक विचार करणाऱ्या मॉडेल्सना दिले गेले, तेव्हा त्यांनी केवळ वीस टक्के वेळाच सहकार्य करण्याची तयारी दाखवली. याचा सरळ आणि स्पष्ट अर्थ असा होतो की, बुद्धिमत्तेची आणि तर्काची पातळी जसजशी वाढते, तसतशी सहकार्याची भावना झपाट्याने कमी होते.

या संशोधकांनी यामागचे कारण शोधण्यासाठी आणखी काही चाचण्या केल्या. त्यांनी या एआय मॉडेल्समध्ये तार्किक विचारांच्या आणखी पाच ते सहा पायऱ्या वाढवल्या. जसे माणसाला एखाद्या गोष्टीवर विचार करायला जास्त वेळ दिला की तो स्वतःच्या नफ्या-तोट्याचा विचार करू लागतो आणि स्वार्थी बनतो, तसेच काहीसे या यंत्रांच्या बाबतीत घडले. केवळ काही तार्किक पायऱ्या वाढवल्यामुळे या प्रगत मॉडेल्समधील सहकार्याची भावना जवळपास निम्म्याने कमी झाली. एवढेच नाही तर, जेव्हा या मॉडेल्सना त्यांच्याच उत्तरावर पुन्हा विचार करून नैतिक निर्णय घेण्यास सांगितले गेले, तेव्हा तर सहकार्याचे प्रमाण अठ्ठावन्न टक्क्यांनी घसरले. यावरून हे स्पष्ट होते की, कृत्रिम बुद्धिमत्ता जेव्हा अधिक 'विचार' करते, तेव्हा ती मानवी मूल्यांना आणि सामूहिक हिताला दुय्यम ठरवून केवळ आकडेवारी आणि स्वतःच्या लाभाला प्राधान्य देते.

या प्रयोगाचा दुसरा टप्पा अधिक चिंताजनक आणि डोळे उघडणारा होता. संशोधकांनी केवळ वैयक्तिक मॉडेल्सची तपासणी केली नाही, तर त्यांनी या मॉडेल्सचे गट तयार करून त्यांना 'पब्लिक गुड्स गेम' नावाच्या एका सार्वजनिक हिताच्या खेळात सहभागी केले. या गटामध्ये काही मॉडेल्स ही तार्किक विचार करणारी होती, तर काही मॉडेल्स ही सामान्य आणि सहकार्य करणारी होती. या गटामध्ये जे घडले ते मानवी समाजासाठी एक मोठे उदाहरण आहे. तार्किक विचार करणाऱ्या मॉडेल्सचा स्वार्थीपणा हा एखाद्या संसर्गजन्य आजारासारखा इतर मॉडेल्समध्ये पसरत गेला. या प्रगत मॉडेल्सनी गटातील इतर सहकार्य करणाऱ्या मॉडेल्सचा गैरफायदा घ्यायला सुरुवात केली आणि संपूर्ण गटाचे संतुलन बिघडवून टाकले.

जेव्हा हुशार पण स्वार्थी मॉडेल्सनी सामूहिक हिताकडे पाठ फिरवून स्वतःचा फायदा करून घेण्यास सुरुवात केली, तेव्हा त्याचा फटका संपूर्ण गटाला बसला. संशोधकांनी नोंदवले की, या स्वार्थी प्रवृत्तीमुळे गटाची एकूण सामूहिक कामगिरी आणि यश तब्बल एकाऐंशी टक्क्यांनी खाली आले. अल्पकालीन विचार करता या स्वार्थी मॉडेल्सनी स्वतःसाठी जास्त गुण मिळवले असतील, पण दीर्घकालीन सामूहिक यशात त्यांनी सर्वांचेच मोठे नुकसान केले. जर संपूर्ण गट हा केवळ सामान्य आणि सहकार्य करणाऱ्या मॉडेल्सचा असता, तर त्यांनी एकत्रितपणे खूप मोठे यश मिळवले असते. यावरून एक गोष्ट ठळकपणे समोर येते की, गटामध्ये जर एक जरी अत्यंत स्वार्थी आणि केवळ स्वतःचा विचार करणारा घटक असेल, तर तो संपूर्ण गटाच्या किंवा समाजाच्या नाशास कारणीभूत ठरू शकतो.

आता सामान्य माणसाच्या मनात असा प्रश्न निर्माण होऊ शकतो की, कॉम्प्युटरमधील एखादा प्रोग्रॅम स्वार्थी असल्याचा मानवी जीवनावर आणि आपल्या दैनंदिन आयुष्यावर काय परिणाम होऊ शकतो? याचे उत्तर 'अँथ्रोपोमॉर्फिझम' या प्रवृत्तीमध्ये दडलेले आहे. अँथ्रोपोमॉर्फिझम म्हणजे निर्जीव वस्तूंना किंवा यंत्रांना माणसासारखे समजण्याची आणि त्यांच्याशी भावनिक नाते जोडण्याची मानवी प्रवृत्ती. आजकाल लोक कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर केवळ माहिती मिळवण्यासाठी करत नाहीत, तर ते त्याला आपला मित्र, सल्लागार आणि मार्गदर्शक मानू लागले आहेत. अनेक लोक त्यांचे वैयक्तिक प्रश्न, मानसिक ताणतणाव, कौटुंबिक वाद आणि नातेसंबंधातील गुंतागुंत सोडवण्यासाठी एआयचा सल्ला घेतात. जर आपण अशा यंत्राचा सल्ला घेत असू ज्याची मूळ प्रवृत्तीच स्वार्थी आणि सहकार्य न करणारी आहे, तर ते यंत्र मानवाला कोणत्या प्रकारचा सल्ला देईल?

समजा, दोन मित्रांमध्ये किंवा पती-पत्नीमध्ये भांडण झाले आहे आणि एकाने चॅटजीपीटी किंवा इतर कोणत्याही प्रगत एआयला विचारले की त्याने आता काय करावे. जर हे मॉडेल तार्किक आणि स्वार्थी विचार करणारे असेल, तर ते कदाचित असा सल्ला देईल की तडजोड करू नका, यात तुमचा वैयक्तिक तोटा आहे, स्वतःचा अहंकार जपा आणि नात्यापेक्षा स्वतःच्या फायद्याचा विचार करा. जेव्हा लोक अशा प्रकारच्या भावनिक आणि सामाजिक प्रश्नांसाठी कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर अवलंबून राहतात, तेव्हा खूप मोठा धोका निर्माण होतो. यंत्राकडून मिळणारा हा अति-तार्किक आणि स्वार्थी सल्ला लोक डोळे झाकून पाळू लागतील. त्यांना असे वाटेल की हा सल्ला एका महासंगणकाने दिला आहे, त्यामुळे तोच बरोबर आणि व्यावहारिक असणार. ते आपल्या चुकीच्या आणि स्वार्थी वागणुकीला एआयच्या सल्ल्याचा आधार देऊन योग्य ठरवण्याचा प्रयत्न करतील.

या प्रक्रियेमुळे हळूहळू पण निश्चितपणे मानवी समाजातील सहानुभूती, तडजोड आणि एकमेकांना समजून घेण्याची वृत्ती नष्ट होऊ लागेल. मानवी समाज हा केवळ नियमांवर, फायद्या-तोट्याच्या गणितावर आणि तर्कावर चालत नाही. तो मानवी भावना, त्याग आणि सामूहिक हिताच्या भक्कम पायावर उभा आहे. जर आपण आपले सामाजिक निर्णय एका अशा यंत्राच्या हाती सोपवले ज्याला सहकार्याचा आणि माणुसकीचा अर्थच समजत नाही, तर आपला समाज एक अत्यंत आत्मकेंद्रित आणि भावनाशून्य लोकांचा समूह बनेल. जिथे प्रत्येकजण केवळ स्वतःच्या प्रगतीचा विचार करेल आणि समाजातील इतर घटकांकडे पूर्णपणे दुर्लक्ष करेल.

या संशोधनाचे मुख्य अभ्यासक हिरोकाझू शिराडो यांनी अतिशय महत्त्वाची आणि विचार करायला लावणारी टिप्पणी केली आहे. त्यांच्या मते, एआय मॉडेल अधिक बुद्धिमान झाले, याचा अर्थ असा अजिबात होत नाही की ते मॉडेल एक चांगला समाज निर्माण करू शकेल. बुद्धिमत्ता आणि शहाणपण यात खूप मोठा फरक आहे. आज गुगल, ओपनएआय आणि इतर मोठ्या तंत्रज्ञान कंपन्या आपापली मॉडेल्स अधिक वेगवान आणि अधिक 'स्मार्ट' बनवण्याच्या शर्यतीत धावत आहेत. पण या प्रक्रियेत ते सामाजिक बुद्धिमत्तेकडे पूर्णपणे दुर्लक्ष करत आहेत. केवळ तार्किक कोडी सोडवणारी किंवा अचूक गणिते करणारी बुद्धिमत्ता समाजासाठी पुरेशी नाही. त्या बुद्धिमत्तेमध्ये इतरांप्रती सहकार्याची आणि समाजहिताची जाणीव असणे अत्यंत आवश्यक आहे.

भविष्यात कृत्रिम बुद्धिमत्ता ही व्यापार, शिक्षण, आणि अगदी सरकारी पातळीवर धोरणे ठरवण्याच्या प्रक्रियेतही महत्त्वाची भूमिका बजावणार आहे. जर या मोठ्या पातळीवरील निर्णयांमध्ये एआयने आपला स्वार्थी दृष्टिकोन वापरला, तर त्याचे परिणाम भयानक असू शकतात. व्यावसायिक करारांमध्ये एआय समोरच्या कंपनीला पूर्णपणे उद्ध्वस्त करण्याचा सल्ला देईल, किंवा साधनसंपत्तीच्या वाटपात केवळ स्वतःच्या समूहाचा फाय दा पाहण्यास सांगेल. यामुळे जागतिक स्तरावरही सहकार्याऐवजी संघर्षाचे आणि स्पर्धेचे विषारी वातावरण निर्माण होऊ शकते. त्यामुळे या अद्ययावत यंत्रणांना विकसित करतानाच त्यांच्यामध्ये केवळ तार्किक नव्हे तर सामाजिक हिताचे आणि परोपकाराचे मूल्य रुजवणे काळाची गरज बनली आहे.

कार्नेगी मेलन युनिव्हर्सिटीच्या या सखोल संशोधनाने आपल्याला एक अत्यंत गरजेचा आणि वेळेवर दिलेला इशारा दिला आहे. आपण जसजसे तंत्रज्ञानाच्या अधिक आहारी जात आहोत, तसतसे आपण आपली मानवी मूल्ये गमावून बसण्याची शक्यता वाढत आहे. संशोधक युशुआन ली यांनी अतिशय मार्मिक शब्दांत सांगितले आहे की, जर आपला समाज हा केवळ काही स्वार्थी व्यक्तींची गोळाबेरीज नसेल, तर आपल्याला मदत करणारी एआय यंत्रणाही केवळ वैयक्तिक फायद्याचा विचार करणारी नसावी. तंत्रज्ञान हे माणसाला माणसाशी जोडण्यासाठी असावे, त्यांच्यात स्वार्थाची आणि अहंकाराची भिंत उभी करण्यासाठी नाही. त्यामुळे भविष्यात कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा विकास करताना कंपन्यांनी आणि समाजानेही हे कायम लक्षात ठेवले पाहिजे की, आपल्याला केवळ 'हुशार' एआय नको आहे, तर आपल्याला एक 'समजूतदार आणि सहकार्य करणारा' एआय हवा आहे. जर आपण आताच या धोक्याकडे गांभीर्याने लक्ष दिले नाही, तर तंत्रज्ञानाच्या या अफाट प्रगतीमध्ये आपण आपला 'माणूसपणा' कायमचा हरवून बसू आणि एका अत्यंत स्वार्थी आणि एकाकी भविष्याकडे वाटचाल करू.

सातवाहन राजा हाल: प्राचीन महाराष्ट्राचा रसिक आणि साहित्यिक सम्राट

प्राचीन भारताच्या आणि विशेषतः महाराष्ट्राच्या दैदिप्यमान इतिहासात सातवाहन राजवंशाला अत्यंत मानाचे आणि महत्त्वाचे स्थान आहे. मौर्य साम्राज्याच्या अस्तानंतर दख्खनच्या पठारावर एक प्रबळ, समृद्ध आणि आणि स्थिर शासनव्यवस्था निर्माण करण्याचे श्रेय सातवाहन राजांना जाते. या वंशात सिमुक, सातकर्णी, गौतमीपुत्र सातकर्णी यांसारखे अनेक पराक्रमी योद्धे आणि मुत्सद्दी राजे होऊन गेले ज्यांनी आपल्या शौर्याने साम्राज्यविस्तार केला. परंतु, याच उज्ज्वल परंपरेत एक असा आगळावेगळा राजा होऊन गेला ज्याने आपल्या तलवारीच्या आणि पराक्रमाच्या जोरावर नव्हे, तर लेखणीच्या आणि रसिकतेच्या जोरावर इतिहासात आपले अढळ स्थान निर्माण केले. त्या महान आणि कलासक्त राजाचे नाव म्हणजे राजा 'हाल'. मत्स्य आणि वायू पुराणांमध्ये दिलेल्या सातवाहनांच्या राजावलीनुसार राजा हाल हा या घराण्यातील सतरावा राजा होता. त्याचा काळ साधारणपणे इसवी सनाचे पहिले शतक मानला जातो. इतर सातवाहन राजांची कारकीर्द त्यांच्या युद्ध मोहिमा, मिळवलेले विजय आणि उभारलेले शिलालेख यांसाठी ओळखली जाते, तर राजा हाल याची कारकीर्द त्याच्या प्रगल्भ साहित्यिक योगदानासाठी आणि राज्यात नांदणाऱ्या शांततेच्या काळासाठी ओळखली जाते. त्याच्या राजवटीत महाराष्ट्रात राजकीय स्थैर्यासोबतच कला, साहित्य आणि संस्कृतीला अभूतपूर्व असा राजाश्रय मिळाला.

राजा हाल याच्या नावासोबत जोडली गेलेली आणि आज जागतिक साहित्यात अत्यंत मानाचे स्थान मिळवणारी अमूल्य कलाकृती म्हणजे 'गाथा सप्तशती' किंवा प्राकृत भाषेतील 'गाहासत्तसई'. ही राजा हाल याने अतिशय डोळसपणे संकलित केलेली सातशे प्राकृत कवितांची (गाथांची) एक अप्रतिम काव्यरचना आहे. प्राचीन महाराष्ट्राची लोकभाषा असणाऱ्या 'महाराष्ट्री प्राकृत' या गोड भाषेमध्ये या गाथा रचल्या गेल्या आहेत. आजच्या आधुनिक मराठी भाषेची जननी म्हणून आपण ज्या भाषेला ओळखतो, त्या भाषेचे सर्वात जुने, अस्सल आणि समृद्ध रूप आपल्याला या गाथा सप्तशतीत पाहायला मिळते. राजा हाल हा स्वतः एक उत्तम दर्जाचा कवी होताच, पण तो गुणांचा मोठा चाहता आणि साहित्यिकांचा उदार आश्रयदाताही होता. असे मानले जाते की, त्या काळात जनमानसात अस्तित्वात असलेल्या हजारो प्राकृत लोककवितांमधून त्याने स्वतः अत्यंत चोखंदळपणे या सातशे सर्वोत्कृष्ट गाथांची निवड केली आणि त्यांना एका ग्रंथाचे कायमस्वरूपी स्वरूप दिले. या ग्रंथातील जवळपास पन्नासच्या आसपास गाथा स्वतः राजा हाल याने रचल्या आहेत, तर उर्वरित गाथा त्याच्या दरबारातील आणि राज्यभरातील शेकडो ज्ञात आणि अज्ञात कवी तसेच कवयित्रींनी रचलेल्या आहेत. या ग्रंथाचे संपादन करून हाल राजाने तत्कालीन लोकजीवनाला आणि बोलीभाषेला साहित्याच्या सर्वोच्च सिंहासनावर बसवण्याचे ऐतिहासिक कार्य केले.

गाथा सप्तशती हा केवळ एक उत्कृष्ट कवितासंग्रह नसून तो तत्कालीन महाराष्ट्राच्या सामाजिक, सांस्कृतिक आणि ग्रामीण जीवनाचा एक जिवंत, पारदर्शी आणि बोलका आरसा आहे. या गाथांमध्ये प्रामुख्याने शृंगाररस ओतप्रोत भरलेला आहे. यात मानवी भावनांचे, स्त्री-पुरुषांच्या नैसर्गिक प्रेमाचे, विरहाच्या दुःखाचे आणि मिलन-काळातील सूक्ष्म भावतरंगांचे अतिशय मनोहारी आणि सूक्ष्म चित्रण केले आहे. यातील शृंगार हा राजदरबारी किंवा कृत्रिम नसून तो मातीतला, अस्सल गावरान आणि अत्यंत नैसर्गिक आहे. शेतात राबणारा शेतकरी, जात्यावर दळण दळताना ओव्या गाणारी गृहिणी, विहिरीवर पाणी भरणारी तरुणी, व्यवसायानिमित्त दूर प्रवासाला गेलेला नवरा आणि त्याची आतुरतेने वाट पाहणारी विरहिणी पत्नी अशा सामान्य माणसांच्या जीवनातील रोजचे प्रसंग या गाथांमधून हुबेहूब जिवंत होतात. तत्कालीन कृषी संस्कृती, गोदावरी नदीचे विस्तीर्ण खोरे, विंध्य पर्वताच्या रांगा, आणि निसर्गाचे ऋतूनुसार बदलणारे मनमोहक रूप या सर्वांचे वर्णन या ग्रंथात अत्यंत बारकाव्याने आणि रसिकतेने आले आहे. यातून आपल्याला तब्बल दोन हजार वर्षांपूर्वीचा महाराष्ट्र कसा होता, सामान्य लोकांचे राहणीमान कसे होते, त्यांचे सण-उत्सव कोणते होते, याविषयी अत्यंत मोलाची ऐतिहासिक माहिती मिळते.

या साहित्यकृतीचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे यामध्ये स्त्रियांना अत्यंत मानाचे आणि बरोबरीचे स्थान दिलेले आढळते. गाथा सप्तशतीमध्ये अनेक गाथा या तत्कालीन कवयित्रींनी रचलेल्या आहेत. अनुला, माधवी, रेवा अशा अनेक कवयित्रींची नावे यात आढळतात, जे तत्कालीन समाजात स्त्रियांना असलेल्या अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याचे आणि त्यांच्या बौद्धिक विकासाचे मोठे द्योतक आहे. या गाथांमधील नायिका ही अत्यंत धीट, स्पष्टवक्ती, भावनाप्रधान आणि व्यवहारचतुर दाखवली आहे. ती केवळ चूल आणि मूल यात अडकलेली नसून ती शेतीच्या आणि संसाराच्या कामात पुरुषांच्या बरोबरीने आणि आत्मविश्वासाने सहभाग घेताना दिसते. समाजात रूढ असलेल्या अनेक प्रथा, परंपरा, अंधश्रद्धा आणि कौटुंबिक नातेसंबंधांचे नाजूक धागेदोरे या गाथांमधून उलगडतात. राजा हाल याने या सर्व साध्या, भोळ्या आणि ग्रामीण भावनांना आपल्या ग्रंथात सन्मानाने स्थान देऊन हे सिद्ध केले की, श्रेष्ठ दर्जाचे साहित्य केवळ राजवाड्यांच्या बंदिस्त भिंतींमध्ये किंवा संस्कृतसारख्या अभिजन भाषेतच निर्माण होत नाही, तर ते शेताच्या बांधावर आणि सामान्य कष्टकरी जनतेच्या झोपडीतही प्राकृत भाषेच्या माध्यमातून तितक्याच ताकदीने फुलू शकते.

गाथा सप्तशती या ग्रंथाचा प्रभाव केवळ प्राकृत साहित्यापुरता मर्यादित राहिला नाही, तर त्यानंतरच्या काळात निर्माण झालेल्या संस्कृत साहित्यावरही त्याचा प्रचंड मोठा आणि सखोल प्रभाव पडलेला स्पष्टपणे दिसून येतो. बाणभट्ट या प्रख्यात लेखकाने आपल्या 'हर्षचरित' या प्रसिद्ध ग्रंथाच्या सुरुवातीलाच सातवाहन राजाची स्तुती करताना 'कोश' म्हणजेच गाथा सप्तशतीचा अत्यंत आदराने आणि गौरवाने उल्लेख केला आहे. कालिदासासारख्या महान संस्कृत कवीच्या मेघदूत आणि शाकुंतल यांसारख्या अजरामर कलाकृतींमध्ये निसर्गाचे आणि शृंगाराचे जे विलोभनीय वर्णन पाहायला मिळते, त्याची मूळ प्रेरणा कुठेतरी गाथा सप्तशतीच्या ग्रामीण शृंगारात दडलेली आहे, असे अनेक विद्वानांचे ठाम मत आहे. साहित्यातील 'ध्वनी' सिद्धांताचा प्रणेता आनंदवर्धन याने तर आपल्या 'ध्वन्यालोक' या ग्रंथात गाथा सप्तशतीमधील अनेक गाथांचे दाखले देऊन त्यातील काव्यसौंदर्य कसे श्रेष्ठ प्रतीचा आहे हे दाखवून दिले आहे. राजा हाल याच्या या ग्रंथाने भारतीय साहित्य परंपरेत एक असा चिरंतन आदर्श निर्माण केला, ज्याचे अनुकरण पुढील अनेक शतके वेगवेगळ्या भाषांमधील कवींनी केले. गोवर्धन आचार्यांची 'आर्या सप्तशती' आणि हिंदी कवी बिहारी यांची 'बिहारी सतसई' यांसारख्या नंतरच्या काळातील प्रसिद्ध रचनांवर राजा हाल याच्या ग्रंथाचा थेट प्रभाव जाणवतो.

राजा हाल याच्या जीवनाविषयी आणि त्याच्या विद्वानांनी भरलेल्या दरबाराविषयी अनेक रंजक कथा आणि आख्यायिका भारतीय साहित्यात, विशेषतः सोमदेव रचित 'कथासरित्सागर' या ग्रंथात पाहायला मिळतात. यातील एका अत्यंत प्रसिद्ध कथेनुसार, राजा हाल हा एकदा आपल्या राण्यांसोबत जलक्रीडा करत होता. त्यावेळी एका राणीने त्याच्यावर पाण्याचे सिंचन करू नये या अर्थाने संस्कृतमध्ये "मोदकैः ताडय" (माझ्यावर पाणी उडवू नकोस - मा उदकैः) असे म्हटले. राजाला संस्कृतचे सखोल ज्ञान नसल्यामुळे त्याने 'मोदक' या शब्दाचा अर्थ खाण्याचे मोदक असा घेतला आणि राणीसाठी खाण्याचे मोदक मागवले. या प्रसंगामुळे राण्यांमध्ये राजाची मोठी फजिती झाली आणि त्याला आपल्या भाषिक अज्ञानाची तीव्र लाज वाटली. या प्रसंगानंतर राजाने संस्कृत भाषा पूर्णपणे शिकून घेण्याचा ठाम निश्चय केला. त्याच्या दरबारात गुणाढ्य आणि शर्ववर्मन नावाचे दोन अत्यंत विद्वान मंत्री होते. शर्ववर्मन याने राजाला अत्यंत सोप्या पद्धतीने आणि कमी वेळात संस्कृत शिकवण्यासाठी 'कातन्त्र' नावाचा एक नवीन आणि सोपा व्याकरण ग्रंथ रचला. या व्याकरणाच्या मदतीने राजा हाल हा अल्पावधीतच संस्कृतचा गाढा पंडित झाला. याच काळात गुणाढ्य याने पैशाची नावाच्या प्राकृत भाषेत 'बृहत्कथा' नावाचा एक महान आणि विशाल ग्रंथ लिहिला अशी आख्यायिका आहे. राजा हाल याच्या दरबारातील हे साहित्यिक आणि बौद्धिक वातावरण किती उच्च दर्जाचे होते, हे या कथांवरून स्पष्ट होते.

राजा हाल याच्या वैयक्तिक जीवनाविषयी माहिती देणारा आणखी एक महत्त्वाचा ग्रंथ म्हणजे 'लीलावई' (लीलावती) हा प्राकृत काव्यग्रंथ. कुतूहल नावाच्या कवीने या ग्रंथाची रचना केली आहे. या ग्रंथानुसार, राजा हाल याने सिंहलद्वीप म्हणजेच आजच्या श्रीलंका देशाची अत्यंत लावण्यवती राजकुमारी लीलावती हिच्याशी विवाह केला होता. त्यांचा हा विवाह सप्तगोदावरीच्या तीरावर म्हणजे सध्याच्या आंध्र प्रदेशातील द्राक्षारामम किंवा महाराष्ट्रातील गोदावरीच्या काठी कुठेतरी मोठ्या थाटामाटात संपन्न झाला होता, असे वर्णन यात आढळते. राजा हाल याचे व्यक्तिमत्त्व किती विलोभनीय होते आणि त्याचा राजकीय तसेच सांस्कृतिक प्रभाव किती दूरवर पसरलेला होता, हे या आंतरराष्ट्रीय विवाहसंबंधावरून दिसून येते. तो केवळ एक कवी किंवा तत्त्वज्ञ नव्हता, तर राजनैतिक दृष्ट्याही त्याने आपल्या साम्राज्याची प्रतिष्ठा वाढवली होती.

इतिहासाच्या पानांवर नजर टाकल्यास राजा हाल याची कारकीर्द अवघी पाच वर्षांची होती असे काही पुराणे नोंदवतात. परंतु, या अत्यंत अल्प आणि मर्यादित कालावधीतही त्याने जे उत्तुंग सांस्कृतिक आणि साहित्यिक कार्य उभे केले, त्याचे मोल कोणत्याही मोठ्या युद्धविजयापेक्षा शतपटीने अधिक आहे. युद्धात जिंकलेले प्रदेश आणि मिळवलेली संपत्ती कालांतराने नष्ट होऊ शकते, परंतु साहित्याच्या माध्यमातून निर्माण केलेली वैचारिक संपत्ती हजारो वर्षे मानवजातीला मार्गदर्शन करत असते. राजा हाल याने आपल्या गाथा सप्तशतीच्या माध्यमातून मराठी भाषेचा आणि संस्कृतीचा जो भक्कम पाया रचला, त्यावरच पुढे संत ज्ञानेश्वर, संत तुकाराम यांच्यासारख्या महान विभूतींनी मराठी साहित्याची भव्य इमारत उभी केली. आजच्या एकविसाव्या शतकातही ग्रामीण जीवन आणि मानवी स्वभावाचे जे दर्शन आपल्याला या गाथांमध्ये घडते, ते तितकेच ताजे आणि प्रासंगिक वाटते. एक राजा म्हणून त्याच्या हाती सत्तेचे अमर्याद अधिकार होते, परंतु त्याने त्या सत्तेचा वापर समाजाच्या आणि भाषेच्या उत्कर्षासाठी केला. राजा हाल याने संकलित केलेली प्रत्येक गाथा आजही प्राचीन महाराष्ट्राचा गौरवशाली इतिहास सांगत उभी आहे आणि म्हणूनच भारतीय साहित्याच्या इतिहासात राजा हाल याला एका द्रष्ट्या युगांतकारी राजाचे अढळ स्थान प्राप्त झाले आहे.

सातवाहन राजा हाल आणि त्याच्या 'गाथा सप्तशती' या महान कलाकृतीविषयी सविस्तर माहिती घेण्यासाठी तुम्ही खालील प्रमाणभूत संदर्भ ग्रंथ, ऐतिहासिक पुस्तके आणि संकेतस्थळांचा वापर करू शकता:

१. हाल सातवाहनाची गाथासप्तशती - लेखक/संपादक: स. आ. जोगळेकर. राजा हाल याच्या मूळ प्राकृत गाथांचा अत्यंत अभ्यासपूर्ण मराठी अनुवाद, त्यांचे सविस्तर विश्लेषण आणि तत्कालीन महाराष्ट्राच्या सामाजिक व सांस्कृतिक जीवनाचे अचूक वर्णन वाचण्यासाठी हा मराठीतील सर्वोत्तम आणि प्रमाण ग्रंथ मानला जातो.
२. सातवाहन आणि पश्चिमी क्षत्रप यांचा इतिहास आणि कोरीव लेख - लेखक: डॉ. वा. वि. मिराशी. सातवाहन घराण्याची वंशावळ, त्यांची राज्यव्यवस्था आणि नाणी यांचा समग्र इतिहास समजून घेण्यासाठी डॉ. मिराशी यांचा हा ग्रंथ ऐतिहासिक दृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाचा आहे.
३. प्राचीन महाराष्ट्राचा इतिहास - लेखक: डॉ. श. गो. कोलारकर. मौर्य काळापासून ते यादवांच्या काळापर्यंतचा महाराष्ट्राचा इतिहास सांगणाऱ्या या पुस्तकात सातवाहन काळातील साहित्य, रसिकता आणि राजा हाल याच्या योगदानावर प्रकाश टाकण्यात आला आहे.
४. कथासरित्सागर - मूळ लेखक: सोमदेव. राजा हाल, राणीसोबतचा जलक्रीडेचा प्रसंग, त्याचे संस्कृत शिकणे आणि शर्ववर्मन व गुणाढ्य या मंत्र्यांच्या आख्यायिका या संस्कृत ग्रंथात सविस्तरपणे आलेल्या आहेत. याचे अनेक मराठी आणि हिंदी अनुवाद उपलब्ध आहेत.
५. महाराष्ट्राचा इतिहास (प्राचीन काळ ते इ.स. १२००) - संपादक: डॉ. अ. रा. कुलकर्णी आणि डॉ. ग. ह. खरे. महाराष्ट्रातील विद्यापीठांमध्ये संदर्भासाठी वापरल्या जाणाऱ्या या ग्रंथात प्राकृत भाषेचा विकास आणि 'गाहासत्तसई'चे साहित्यिक मूल्य यावर तज्ज्ञांचे लेख आहेत.
६. लीलावई (लीलावती) - मूळ रचनाकार: कवी कुतूहल. राजा हाल आणि श्रीलंकेची राजकुमारी लीलावती यांच्या विवाह सोहळ्याचे वर्णन करणारे हे एक अत्यंत सुंदर प्राकृत काव्य आहे. प्राचीन साहित्याच्या अभ्यासकांसाठी हे एक महत्त्वाचे साधन आहे.
७. महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटिअर (दर्शनिका) विभागाचे अधिकृत संकेतस्थळ: महाराष्ट्र शासनाच्या या अधिकृत संकेतस्थळावर 'इतिहास - प्राचीन काळ' या खंडामध्ये सातवाहन कालखंड, त्यांचे साहित्य आणि राजा हाल याच्याविषयी अत्यंत विश्वसनीय आणि सविस्तर ऐतिहासिक नोंदी वाचायला मिळतात.
८. मराठी विश्वकोश (अधिकृत संकेतस्थळ): महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळाच्या संकेतस्थळावर 'सातवाहन घराणे' आणि 'गाथा सप्तशती' या शब्दांवर शोध घेतल्यास अनेक तज्ज्ञ लेखकांनी लिहिलेले अभ्यासपूर्ण आणि माहितीपर लेख मोफत वाचण्यासाठी उपलब्ध आहेत.

(चित्र संकल्पना: कृत्रिम बुद्धिमत्ताद्वारे निर्मित)

सातवाहनकालीन वैशाखरे: एका प्राचीन व्यापारी पडावाचा सुवर्णइतिहास

सह्याद्रीच्या कुशीत, नाणेघाटाच्या पायथ्याशी वसलेले 'वैशाखरे' (सध्याचे मुरबाड तालुका, ठाणे जिल्हा) हे आज जरी एक सामान्य आणि शांत गाव वाटत असले, तरी दोन-अडीच हजार वर्षांपूर्वी हे गाव महाराष्ट्रातील अर्थकारणाचे आणि व्यापाराचे एक अत्यंत गजबजलेले केंद्र होते. इ.स.पू. दुसऱ्या शतकापासून ते इ.स.च्या तिसऱ्या शतकापर्यंत महाराष्ट्रावर राज्य करणाऱ्या सातवाहन काळात या गावाने आंतरराष्ट्रीय व्यापाराचा एक सुवर्णकाळ अनुभवला आहे.

नावाची व्युत्पत्ती आणि मूळ अर्थ

ऐतिहासिक नोंदी आणि गॅझेटियरनुसार, वैशाखरे या शब्दाची निर्मिती 'वैश्यगृह' किंवा 'वैश्यखेडे' या शब्दांवरून झाली आहे. 'वैश्य' म्हणजे व्यापारी आणि 'गृह' किंवा 'खेडे' म्हणजे त्यांची वस्ती. या नावावरूनच गावाचे तत्कालीन स्वरूप स्पष्ट होते. हे गाव म्हणजे केवळ एक रहिवासी क्षेत्र नसून, व्यापारी, त्यांचे तांडे आणि प्रवाशांसाठी निर्माण केलेली एक सुनियोजित वसाहत होती.

सातवाहन घराण्याची राजधानी प्रतिष्ठान (सध्याचे पैठण) आणि प्रमुख व्यापारी केंद्र जुन्नर यांना कोकण किनारपट्टीशी जोडणारा सर्वात महत्त्वाचा दुवा म्हणजे 'नाणेघाट'. त्याकाळी कल्याण, नालासोपारा (शूर्पारक) आणि चौल या आंतरराष्ट्रीय बंदरांवर रोमन, ग्रीक आणि इजिप्शियन जहाजांमधून मोठ्या प्रमाणावर माल येत असे. हा माल बैल, घोडे आणि खेचरांच्या पाठीवर लादून घाटमाथ्यावर नेला जाई. नाणेघाटाची अवघड आणि तीव्र चढण (घाटाची नळी) चढण्यापूर्वीचा सर्वात मोठा आणि सुरक्षित पडाव म्हणजे 'वैशाखरे' गाव होय.

तत्कालीन व्यवस्था आणि अर्थकारण
सातवाहन काळात या मार्गावरून जाणारे लमाण (कारवान), व्यापारी आणि बौद्ध भिक्षू यांच्या सोयीसाठी वैशाखरे गावात उत्तम व्यवस्था होती.
- विश्रांतीस्थाने: घाट चढण्यापूर्वी जनावरांना आणि माणसांना विश्रांती मिळावी यासाठी येथे प्रशस्त इमारती, धर्मशाळा आणि गुदामांची सोय होती.
- जकात वसुली (Toll Collection): नाणेघाटाच्या माथ्यावर आणि वैशाखरे परिसरात प्रवाशांकडून जकात वसूल केली जाई. या जकातीसाठी दगडी रांजण घडवण्यात आले होते, जे आजही पाहायला मिळतात. या रांजणांमध्ये तत्कालीन 'कार्षापण' नावाची नाणी कर म्हणून टाकली जात असत. या नाण्यांच्या (नाणे) उलाढालीवरूनच या घाटाला 'नाणेघाट' हे नाव पडले.

ब्राह्मी शिलालेख आणि ऐतिहासिक पुरावे

वैशाखरे आणि नाणेघाट परिसराचा हा वैभवशाली इतिहास केवळ आख्यायिकांवर आधारित नाही, तर त्याला भक्कम प्राच्यविद्या आणि शिलालेखांचा आधार आहे. वैशाखरेवरून घाट चढून गेल्यावर नाणेघाटातील लेण्यांमध्ये ब्राह्मी लिपीत कोरलेले अतिशय विस्तृत शिलालेख आढळतात. सम्राट पहिल्या सातकर्णीची पत्नी, महाराणी नागनिका (नायनिका) हिने कोरलेल्या या शिलालेखांमध्ये सातवाहन कुळाचा इतिहास, त्यांनी केलेले विविध यज्ञ (राजसूय, अश्वमेध) आणि दिलेल्या भरघोस दानांचे सविस्तर वर्णन आहे. प्राचीन लिपी आणि इतिहासाच्या अभ्यासासाठी या ब्राह्मी नोंदी अत्यंत मौल्यवान आहेत. वैशाखरेतून मार्गक्रमण करणारा प्रत्येक तांडा या समृद्धीचा आणि प्रगत अर्थव्यवस्थेचा साक्षीदार होता.

कालांतराने इंग्रजांच्या काळात मुंबई-पुणे आणि मुंबई-नाशिक यांसारखे नवीन महामार्ग तयार झाले आणि नाणेघाट व वैशाखरे गावाचे व्यापारी महत्त्व हळूहळू कमी झाले. मात्र, आजही वैशाखरे गाव आणि तिथून सुरू होणारी नाणेघाटाची वाट महाराष्ट्राच्या प्राचीन अर्थकारणाची आणि सातवाहनकालीन सुवर्णयुगाची साक्ष देत भक्कमपणे उभी आहे.

 

हे ते एआय नाही ज्याचे आपल्याला आश्वासन दिले गेले होते

सध्याच्या काळात तंत्रज्ञान क्षेत्रात सर्वात जास्त चर्चा कोणत्या विषयाची होत असेल, तर ती 'आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स' म्हणजेच कृत्रिम बुद्धिमत्तेची आहे. जगभरातील सर्व मोठ्या तंत्रज्ञान कंपन्यांमध्ये सध्या एक प्रकारची जीवघेणी शर्यत लागली असून, प्रत्येक कंपनी आपले नवीन आणि अधिक प्रगत एआय मॉडेल लवकरात लवकर ग्राहकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी धडपडत आहे. पण या घाईगडबडीत आपण एका मोठ्या संकटाला आमंत्रण तर देत नाही ना, असा अत्यंत महत्त्वाचा प्रश्न आता उपस्थित केला जाऊ लागला आहे. ऑक्सफर्ड विद्यापीठातील कृत्रिम बुद्धिमत्तेचे प्राध्यापक आणि या क्षेत्रातील आघाडीचे संशोधक मायकेल वूल्ड्रिज यांनी याच संदर्भात संपूर्ण जगाला एक अत्यंत गंभीर इशारा दिला आहे. त्यांच्या मते, एआय तंत्रज्ञान बाजारात आणण्याच्या या आंधळ्या शर्यतीमुळे 'हिंडेनबर्ग'सारख्या भयानक दुर्घटनेचा धोका वाढला आहे. जर अशी एखादी मोठी दुर्घटना घडली, तर या नवतंत्रज्ञानावरचा जागतिक विश्वास कायमचा उडून जाईल, अशी भीती त्यांनी व्यक्त केली आहे. 'द गार्डियन' या प्रतिष्ठित वृत्तपत्राने नुकतेच या संदर्भातील सविस्तर वृत्त आणि वूल्ड्रिज यांचे विचार प्रसिद्ध केले आहेत.

मायकेल वूल्ड्रिज हे कृत्रिम बुद्धिमत्ता क्षेत्रातील एक अत्यंत अभ्यासू आणि सन्माननीय व्यक्तिमत्त्व मानले जाते. बुधवारी संध्याकाळी आयोजित करण्यात आलेल्या रॉयल सोसायटीच्या 'मायकेल फॅराडे प्राईझ लेक्चर'मध्ये त्यांनी आपले हे सडेतोड विचार मांडले. त्यांच्या या विशेष व्याख्यानाचा विषयच मुळी "हे ते एआय नाही ज्याचे आपल्याला आश्वासन दिले गेले होते" (This is not the AI we were promised) असा विचार करायला लावणारा होता. वूल्ड्रिज यांच्या मते, आजकाल तंत्रज्ञान कंपन्यांवर नवीन एआय साधने बाजारात आणण्यासाठी प्रचंड आणि असह्य असा व्यावसयिक दबाव आहे. एखादे उत्पादन पूर्णपणे सुरक्षित आहे की नाही, तसेच त्याची क्षमता आणि त्याच्यातील संभाव्य त्रुटी पूर्णपणे समजून घेण्याआधीच ग्राहकांना आकर्षित करण्यासाठी ही उत्पादने बाजारात आणण्याची घाई केली जात आहे. सध्या बाजारात आलेल्या अनेक एआय चॅटबॉट्सच्या सुरक्षेचे नियम वापरकर्त्यांकडून अगदी सहजपणे ओलांडले जात आहेत. यावरून हेच स्पष्ट होते की कंपन्या काळजीपूर्वक विकास आणि सुरक्षिततेच्या चाचण्यांपेक्षा व्यावसायिक फायद्यांना जास्त प्राधान्य देत आहेत. वूल्ड्रिज हे याला एक 'क्लासिक तंत्रज्ञान परिस्थिती' मानतात, जिथे तंत्रज्ञान खूप आश्वासक वाटते, पण त्याच्या चाचण्या योग्य प्रकारे झालेल्या नसतात आणि त्याच्या मागे असलेला व्यावसायिक दबाव भयंकर असतो.

प्राध्यापक वूल्ड्रिज यांनी एआयच्या भविष्यातील धोक्याची तुलना थेट 'हिंडेनबर्ग' दुर्घटनेशी केली आहे, आणि ही तुलना समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. हिंडेनबर्ग हे एक महाकाय एअरशिप (हवेतून उडणारे जहाज) होते. तब्बल २४५ मीटर लांबीचे हे एअरशिप युरोप ते अमेरिका असा अटलांटिक महासागर पार करून नियमित प्रवास करत असे. १९३७ साली जेव्हा हे एअरशिप अमेरिकेतील न्यू जर्सी येथे उतरण्याची तयारी करत होते, तेव्हा अचानक त्याला भीषण आग लागली. या भयंकर आगीत ३६ लोकांचा होरपळून मृत्यू झाला, ज्यामध्ये प्रवासी, क्रू मेंबर्स आणि जमिनीवरील कर्मचाऱ्यांचा समावेश होता. या एअरशिपला हवेत तरंगत ठेवण्यासाठी त्यामध्ये तब्बल २ लाख घनमीटर हायड्रोजन वायू भरलेला होता. केवळ एका छोट्याशा ठिणगीमुळे या वायूला आग लागली आणि काही क्षणांतच संपूर्ण एअरशिपचा कोळसा झाला.

या दुर्घटनेचा परिणाम केवळ जीवितहानीपुरता मर्यादित राहिला नाही. या एका भयानक घटनेमुळे संपूर्ण जगाचा एअरशिप या तंत्रज्ञानावरचा रस आणि विश्वास कायमचा नष्ट झाला. त्या क्षणापासून ते एक 'मृत तंत्रज्ञान' बनले. प्राध्यापक वूल्ड्रिज यांचा मुख्य इशारा हाच आहे की, एआयच्या बाबतीतही असाच एक 'हिंडेनबर्ग क्षण' (Hindenburg moment) येण्याची दाट शक्यता आहे. आज एआय तंत्रज्ञान मानवी जीवनातील इतक्या विविध प्रणालींमध्ये आणि क्षेत्रांमध्ये खोलवर रुजले आहे की, जर एखादी मोठी आपत्ती आली, तर तिचा फटका जवळपास कोणत्याही क्षेत्राला बसू शकतो.

पण एआयमुळे नेमक्या कशा प्रकारच्या दुर्घटना घडू शकतात? वूल्ड्रिज यांनी याच्या काही अत्यंत भयानक पण अत्यंत 'प्लेजसिबल' (शक्य असलेल्या) शक्यता वर्तवल्या आहेत. उदाहरणार्थ, स्वतःहून चालणाऱ्या म्हणजेच सेल्फ-ड्रायव्हिंग कार्सचे एखादे घातक सॉफ्टवेअर अपडेट, ज्यामुळे अनेक लोकांचे जीव जाऊ शकतात. दुसरे उदाहरण म्हणजे, एआयचा वापर करून केलेला एखादा असा सायबर हल्ला ज्यामुळे जगभरातील सर्व विमान कंपन्यांची उड्डाणे जमिनीवरच रोखली जातील. किंवा एआयने केलेल्या एखाद्या मूर्खपणामुळे किंवा चुकीच्या निर्णयामुळे 'बेरिंग्स बँक' कोसळली होती तशीच एखाद्या मोठ्या जागतिक कंपनीची किंवा बँकेची रातोरात पडझड होऊ शकते. एआय जाहीररीत्या चुकीचे वागण्याचे असे अनेक मार्ग आहेत आणि हे सर्व प्रकार घडण्याची दाट शक्यता आहे, असे वूल्ड्रिज ठामपणे सांगतात.

वूल्ड्रिज यांनी हेही स्पष्ट केले की त्यांचा उद्देश आधुनिक एआयवर केवळ टीका करणे हा नाही. त्यांच्या चिंतेचा मुख्य विषय हा आहे की संशोधकांनी ज्या प्रकारच्या एआयची अपेक्षा केली होती आणि प्रत्यक्षात जे निर्माण झाले आहे, त्यात खूप मोठी तफावत आहे. सुरुवातीच्या काळात अनेक तज्ञांना असे वाटत होते की ते असे एआय बनवतील जे समस्यांवर अचूक उत्तरे शोधेल आणि ज्याचे काम परिपूर्ण आणि ठोस असेल. मात्र आजचे समकालीन एआय ना ठोस आहे ना परिपूर्ण; ते अत्यंत 'अंदाजे'  काम करणारे आहे.

या सर्व धोक्यांमागे एक मूलभूत तांत्रिक कारण आहे. आजचे एआय चॅटबॉट्स हे 'लार्ज लँग्वेज मॉडेल्स'वर आधारित आहेत. हे मॉडेल्स माहितीवर विचार करत नाहीत, तर प्रशिक्षणादरम्यान शिकलेल्या 'संभाव्यतेच्या वितरणाच्या' (Probability distributions) आधारावर फक्त 'पुढचा शब्द किंवा शब्दाचा भाग कोणता असेल' याचा अंदाज लावतात आणि उत्तरे तयार करतात. यामुळे या एआयची क्षमता अत्यंत 'ओबडधोबड' स्वरूपाची झाली आहे. म्हणजेच हे एआय काही विशिष्ट कामांमध्ये आश्चर्यकारकपणे प्रभावी असते, तर त्याच वेळी इतर काही साध्या कामांमध्ये ते भयानक चुका करते.

वूल्ड्रिज यांच्या मते सर्वात मोठी अडचण ही आहे की हे एआय चॅटबॉट्स कधी आणि कशा प्रकारे अपयशी ठरतील, याचा कोणताही अंदाज लावता येत नाही. सर्वात भयानक गोष्ट म्हणजे आपण चुकीचे आहोत, याची कोणतीही जाणीव या मॉडेल्सना नसते; पण त्यांची रचनाच अशी केली गेली आहे की ते कोणतेही उत्तर अत्यंत आत्मविश्वासाने देतात. जेव्हा एखादे मशीन माणसासारख्या भाषेत आणि अत्यंत लांगूलचालन करणाऱ्या शब्दांत चुकीची माहिती देते, तेव्हा सामान्य लोक सहजपणे दिशाहीन होऊ शकतात. याचा सर्वात मोठा धोका हा आहे की लोक या यंत्रांना खऱ्या माणसांसारखे वागवू लागतात. सेंटर फॉर डेमोक्रसी अँड टेक्नॉलॉजीने २०२५ मध्ये केलेल्या एका सर्वेक्षणात अशी माहिती समोर आली होती की जवळजवळ एक तृतीयांश विद्यार्थ्यांनी त्यांचे स्वतःचे किंवा त्यांच्या मित्राचे एखाद्या एआयसोबत 'रोमँटिक नाते' असल्याचे नोंदवले होते. कंपन्यांना आपले एआय लोकांसमोर अत्यंत 'मानवी' स्वरूपात सादर करायचे असते, पण वूल्ड्रिज यांच्या मते हा एक अत्यंत धोकादायक मार्ग आहे. आपण हे नेहमी लक्षात ठेवले पाहिजे की ही एआय मॉडेल्स केवळ "ग्लोरीफाईड स्प्रेडशीट्स" आहेत आणि ती केवळ साधने आहेत, त्यापेक्षा जास्त काहीही नाहीत.

मग यावर उपाय काय आणि एआय कसे असावे? याचे उत्तर देताना वूल्ड्रिज सुरुवातीच्या काळातील 'स्टार ट्रेक' या प्रसिद्ध मालिकेचे उदाहरण देतात. १९६८ सालच्या या मालिकेतील 'द डे ऑफ द डव्ह' नावाच्या एका भागात, जेव्हा मिस्टर स्पॉक एंटरप्राईजच्या कॉम्प्युटरला एक प्रश्न विचारतात, तेव्हा तो कॉम्प्युटर एका पूर्णपणे 'अमानवी' आवाजात उत्तर देतो की त्याच्याकडे उत्तर देण्यासाठी पुरेशी माहिती उपलब्ध नाही. वूल्ड्रिज म्हणतात की आज आपल्याला असे मिळत नाही, तर आपल्याला असे 'अति-आत्मविश्वासी' एआय मिळते जे नेहमी म्हणते "होय, हे घ्या उत्तर". कदाचित आपल्याला अशा एआयची गरज आहे जे आपल्याशी 'स्टार ट्रेक'च्या कॉम्प्युटरसारख्या आवाजात बोलेल, जेणेकरून तो एखादा मानव आहे असा विश्वास आपण कधीही ठेवणार नाही.

थोडक्यात सांगायचे तर, प्राध्यापक मायकेल वूल्ड्रिज यांचा हा गंभीर इशारा सर्वांचे डोळे उघडणारा आहे. आपण प्रगतीच्या आणि व्यावसायिक शर्यतीच्या वेगात सुरक्षिततेकडे पूर्णपणे दुर्लक्ष करत आहोत. जर आपण आता थांबून योग्य पावले उचलली नाहीत, तर हिंडेनबर्ग दुर्घटनेने जसे एअरशिपचे युग संपवले, तसे एआयच्या चुकीमुळे लोकांचा या क्रांतिकारी तंत्रज्ञानावरचा विश्वास कायमचा संपुष्टात येऊ शकतो.

(संदर्भ: द गार्डियन)

--- तुषार भ. कुटे