प्राचीन भारताच्या प्रदीर्घ आणि गुंतागुंतीच्या ऐतिहासिक वाटचालीत अनेक भाषा आणि लिपींनी अत्यंत मोलाचे योगदान दिले आहे. यापैकीच एक अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण आणि ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वाची लिपी म्हणजे खरोष्टी लिपी. साधारणपणे इसवी सन पूर्व तिसऱ्या शतकापासून ते इसवी सनाच्या तिसऱ्या शतकापर्यंत भारताच्या वायव्य भागात, म्हणजे आजच्या पाकिस्तान आणि अफगाणिस्तानच्या प्रदेशात, या लिपीचा मोठ्या प्रमाणावर वापर होत असे. ब्राह्मी लिपी ही प्राचीन भारताची प्रमुख आणि सर्वमान्य लिपी असली, तरी वायव्य सरहद्दीवरील गांधार प्रदेशात खरोष्टीने आपले एक अत्यंत वेगळे आणि मजबूत स्थान निर्माण केले होते. सम्राट अशोकाच्या काळापासून ते कुषाण साम्राज्याच्या अस्तापर्यंत खरोष्टी लिपी ही राजकीय, व्यापारी आणि धार्मिक व्यवहारांचे एक अत्यंत महत्त्वाचे माध्यम होती. प्राचीन भारताचा मध्य आशियाशी असलेला संपर्क आणि त्यातून झालेली सांस्कृतिक देवाणघेवाण समजून घेण्यासाठी या लिपीचा अभ्यास अत्यंत अनिवार्य ठरतो.
खरोष्टी लिपीच्या उगम आणि तिच्या नावाविषयी इतिहासकारांमध्ये आणि भाषाशास्त्रज्ञांमध्ये अनेक रंजक मतप्रवाह आहेत. या लिपीच्या नावाचा उगम कसा झाला याबद्दल निश्चित आणि एकमत असणारी माहिती उपलब्ध नसली तरी, काही अभ्यासकांच्या मते 'खरोष्ट' नावाच्या एका प्राचीन विद्वानाने किंवा ऋषीने या लिपीचा शोध लावला असावा आणि त्याच्याच नावावरून तिला खरोष्टी असे नाव पडले असावे. एका प्राचीन चिनी आख्यायिकेनुसार, एका गाढवाच्या ओठांसारखा आकार या लिपीतील काही अक्षरांना असल्यामुळे तिला खरोष्ठी असे म्हटले गेले असावे, कारण संस्कृतमध्ये 'खर' म्हणजे गाढव आणि 'ओष्ठ' म्हणजे ओठ असा अर्थ होतो. तर काही पाश्चात्य संशोधकांच्या मते, 'खरोस्त्र' नावाच्या एका इराणी किंवा अरमाइक शब्दावरून हा शब्द निर्माण झाला असावा. नावाचा उगम काहीही असला तरी, या लिपीची मुळे प्राचीन पर्शियन किंवा अरमाइक लिपीमध्ये दडलेली आहेत यावर बहुतांश विद्वानांचे ठाम एकमत आहे. अकिमेनिड म्हणजेच इराणी साम्राज्याचा विस्तार जेव्हा भारताच्या वायव्य भागापर्यंत झाला, तेव्हा त्यांच्यासोबत त्यांची प्रशासकीय भाषा आणि लिपीही या भागात आली. याच अरमाइक लिपीमध्ये स्थानिक भारतीय भाषांच्या उच्चारणांनुसार अनेक महत्त्वपूर्ण बदल करून एका नव्या लिपीचा जन्म झाला, तीच ही प्राचीन खरोष्टी लिपी होय.
खरोष्टी लिपीचे सर्वात मोठे आणि उठून दिसणारे वैशिष्ट्य म्हणजे तिची लिहिण्याची पद्धत. प्राचीन ब्राह्मी किंवा आजच्या देवनागरी लिपीच्या अगदी उलट, खरोष्टी लिपी उजवीकडून डावीकडे लिहिली जात असे. ही पद्धत स्पष्टपणे तिच्या अरमाइक किंवा मध्यपूर्वेकडील लिपींच्या प्रभावाची साक्ष देते. खरोष्टी ही एक अक्षरात्मक लिपी आहे, ज्यामध्ये प्रत्येक व्यंजनामध्ये 'अ' हा स्वर अंगभूत असतो आणि इतर स्वर जोडण्यासाठी व्यंजनांना विशिष्ट खुणा किंवा मात्रा लावल्या जातात. ब्राह्मी लिपीच्या तुलनेत खरोष्टीमध्ये दीर्घ स्वरांचा खूप मोठा अभाव दिसून येतो, तसेच जोडाक्षरे लिहिण्याची पद्धतही थोडी अधिक क्लिष्ट आणि गुंतागुंतीची आहे. ही लिपी प्रामुख्याने 'गांधारी' प्राकृत भाषेचे लेखन करण्यासाठी वापरली जात असे. या लिपीची वळणे अतिशय प्रवाही आहेत, ज्यामुळे ती जलद गतीने लिहिण्यासाठी अत्यंत सोयीची होती. कागद, भूर्जपत्र, प्राण्यांचे कातडे, लाकडी पट्ट्या आणि तांब्याची, चांदीची किंवा सोन्याची नाणी यांसारख्या अत्यंत विविध माध्यमांवर या लिपीचे लेखन झालेले आज आपल्याला पाहायला मिळते.
खरोष्टी लिपीच्या वापराचा सर्वात पहिला आणि अत्यंत भक्कम ऐतिहासिक पुरावा आपल्याला मौर्य सम्राट अशोकाच्या शिलालेखांमध्ये मिळतो. अशोकाने आपल्या अवाढव्य साम्राज्याच्या वेगवेगळ्या भागांत स्थानिक लोकांच्या सोयीसाठी वेगवेगळ्या लिपींमध्ये आपले शिलालेख कोरले होते. सध्याच्या पाकिस्तानमधील शाहबाजगढी आणि मानसेहरा या दोन ठिकाणी सापडलेले अशोकाचे भव्य शिलालेख हे संपूर्णपणे खरोष्टी लिपीत कोरलेले आहेत. यावरून तत्कालीन वायव्य भारतात या लिपीची लोकप्रियता आणि सार्वत्रिक वापर किती व्यापक होता हे निर्विवादपणे सिद्ध होते. अशोकानंतरच्या काळात, भारतावर आक्रमण करणाऱ्या इंडो-ग्रीक, शक, पल्लव आणि कुषाण यांसारख्या अनेक परकीय राजवटींनीही याच लिपीला मोठा आश्रय दिला आणि तिचा प्रशासनात वापर केला. या काळात तयार झालेल्या नाण्यांवर एका बाजूला ग्रीक लिपी आणि भाषा, तर दुसऱ्या बाजूला खरोष्टी लिपी आणि प्राकृत भाषा असा द्विभाषिक वापर मोठ्या प्रमाणावर केलेला आढळतो. राजा मिनँडर, विम कडफिसेस आणि महान सम्राट कनिष्क यांसारख्या राजांच्या नाण्यांवरून आणि शिलालेखांवरून खरोष्टी लिपीच्या विकासाचा एक अखंड आणि ऐतिहासिक आलेख आपल्याला स्पष्टपणे पाहायला मिळतो.
केवळ भारताच्या सीमेपुरतीच खरोष्टी लिपी मर्यादित राहिली नाही, तर व्यापाराच्या आणि विशेषतः रेशीम मार्गाच्या म्हणजेच सिल्क रोडच्या माध्यमातून ती दूरवरच्या मध्य आशियापर्यंत पसरली. गांधार प्रदेश हा बौद्ध धर्माचा एक अत्यंत मोठा आणि सामर्थ्यवान गड होता आणि येथूनच बौद्ध धर्माचा प्रसार चीन आणि मध्य आशियामध्ये वेगाने झाला. या धर्मप्रसाराच्या ऐतिहासिक कार्यात बौद्ध भिक्खूंनी आणि व्यापाऱ्यांनी गांधारी भाषा आणि खरोष्टी लिपीचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला. विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला चीनच्या शिनजियांग प्रांतातील 'निया' आणि मध्य आशियातील इतर प्राचीन शहरांच्या उत्खननात लाकडी पट्ट्यांवर आणि चामड्यावर खरोष्टी लिपीत लिहिलेले शेकडो प्रशासकीय आणि व्यापारी दस्तऐवज सापडले आहेत. या निया दस्तऐवजांमुळे खरोष्टी लिपीच्या मध्य आशियातील प्रदीर्घ आणि व्यापक वापराचा एक नवा आणि थक्क करणारा इतिहास उजेडात आला आहे. याशिवाय, अफगाणिस्तानातील हड्डा आणि बामियान यांसारख्या बौद्ध केंद्रांवरही खरोष्टीतील अनेक भूर्जपत्रांवरील हस्तलिखिते सापडली आहेत, ज्यातून 'धम्मपद' सारख्या प्रसिद्ध बौद्ध ग्रंथाच्या अत्यंत प्राचीन आणि मूळ आवृत्त्या जगासमोर आल्या आहेत, ज्याला आपण आज गांधारी धम्मपद म्हणून ओळखतो.
शेकडो वर्षे काळाच्या पडद्याआड गेलेल्या या गूढ लिपीचे वाचन आणि उकल करण्याचे मोठे श्रेय एकोणिसाव्या शतकातील युरोपियन संशोधकांना जाते. इसवी सनाच्या तिसऱ्या शतकानंतर ब्राह्मी लिपीच्या वाढत्या प्रभावामुळे आणि राजकीय उलथापालथींमुळे खरोष्टी लिपीचा वापर हळूहळू कमी होत गेला आणि कालांतराने ती पूर्णपणे विस्मृतीत गेली. अठराव्या आणि एकोणिसाव्या शतकात जेव्हा युरोपियन प्रवासी आणि अधिकाऱ्यांनी वायव्य भारतातून प्राचीन नाणी गोळा करण्यास सुरुवात केली, तेव्हा त्यावरील न समजणाऱ्या लिपीने सर्वांना मोठ्या कोड्यात टाकले. जेम्स प्रिन्सेप, चार्ल्स मेसन, आणि क्रिश्चन लासेन यांसारख्या अत्यंत कुशाग्र बुद्धिमत्तेच्या विद्वानांनी इंडो-ग्रीक नाण्यांवरील द्विभाषिक लेखांचा अत्यंत बारकाईने अभ्यास केला. नाण्याच्या एका बाजूला असलेल्या ग्रीक राज्याच्या नावावरून त्यांनी दुसऱ्या बाजूच्या खरोष्टी लिपीतील अक्षरांचे ध्वनी निश्चित केले आणि एका अत्यंत कठीण अशा भाषिक कोड्याची उकल केली. जेम्स प्रिन्सेप याने अठराशे तीसच्या दशकात ब्राह्मी सोबतच खरोष्टी लिपीचेही यशस्वीपणे वाचन करून प्राचीन भारताच्या इतिहासाची एक अत्यंत महत्त्वाची कवाडे कायमची खुली केली.
खरोष्टी लिपी ही प्राचीन भारताच्या आणि विशेषतः आशिया खंडाच्या सांस्कृतिक आणि व्यापारी देवाणघेवाणीचा एक अत्यंत महत्त्वाचा दुवा आहे. या लिपीने केवळ एका प्रादेशिक भाषेचे वहन केले नाही, तर तिने भारत, ग्रीस, इराण आणि चीन यांसारख्या विविध आणि महान संस्कृतींना एका सामायिक धाग्यात गुंफण्याचे मोठे ऐतिहासिक कार्य केले आहे. ज्याप्रमाणे दख्खनच्या पठारावर आणि मध्य भारतात ब्राह्मी लिपीने साहित्याचा आणि प्रशासनाचा पाया रचला, अगदी त्याच ताकदीने खरोष्टीने वायव्य सरहद्दीवर आणि मध्य आशियाच्या वाळवंटात भारतीय संस्कृतीची आणि बौद्ध तत्त्वज्ञानाची पाळेमुळे घट्ट रोवली. खरोष्टी लिपीचे शिलालेख, नाणी आणि लाकडी पट्ट्यांवरील दस्तऐवज हे प्राचीन काळातील लोकांच्या प्रगत जीवनशैलीचे, त्यांच्या अढळ धार्मिक श्रद्धेचे आणि अफाट जागतिक व्यापाराचे अत्यंत बोलके आणि मौल्यवान साक्षीदार आहेत. खरोष्टी लिपीच्या आणि गांधारी भाषेच्या सखोल अभ्यासाशिवाय प्राचीन भारतीय इतिहासाचे आणि विशेषतः परकीय आक्रमणांच्या भारतीयीकरणाच्या प्रक्रियेचे चित्र कधीही पूर्ण होऊ शकत नाही.
संदर्भ सूची:
१. रिचर्ड सालोमन लिखित इंडियन एपिग्राफी: अ गाईड टू द स्टडी ऑफ टेराकोटा, स्टोन, कॉपर अँड ब्रॉन्झ इन्स्क्रिप्शन्स ऑफ अर्ली इंडिया हा ग्रंथ.
२. डॉ. अ. ह. दाणी लिखित इंडियन पेलिओग्राफी हा प्राचीन भारतीय लिपीशास्त्रावरील विस्तृत आणि अभ्यासपूर्ण संदर्भ ग्रंथ.
३. जेम्स प्रिन्सेप यांचे खरोष्टी आणि ब्राह्मी लिपीच्या उकलीबाबतचे एशियाटिक सोसायटीच्या जर्नलमधील मूळ शोधनिबंध.
४. डॉ. वासुदेव विष्णू मिराशी यांचे प्राचीन भारतीय कोरीव लेख आणि नाणेशास्त्रावरील विविध संशोधन लेख आणि पुस्तके.
५. जॉन मार्शल यांचे तक्षशिला येथील उत्खननाचे आणि तेथील खरोष्टी शिलालेखांच्या अभ्यासावर आधारित अधिकृत पुरातत्त्वीय अहवाल.
खरोष्टी लिपीचे सर्वात मोठे आणि उठून दिसणारे वैशिष्ट्य म्हणजे तिची लिहिण्याची पद्धत. प्राचीन ब्राह्मी किंवा आजच्या देवनागरी लिपीच्या अगदी उलट, खरोष्टी लिपी उजवीकडून डावीकडे लिहिली जात असे. ही पद्धत स्पष्टपणे तिच्या अरमाइक किंवा मध्यपूर्वेकडील लिपींच्या प्रभावाची साक्ष देते. खरोष्टी ही एक अक्षरात्मक लिपी आहे, ज्यामध्ये प्रत्येक व्यंजनामध्ये 'अ' हा स्वर अंगभूत असतो आणि इतर स्वर जोडण्यासाठी व्यंजनांना विशिष्ट खुणा किंवा मात्रा लावल्या जातात. ब्राह्मी लिपीच्या तुलनेत खरोष्टीमध्ये दीर्घ स्वरांचा खूप मोठा अभाव दिसून येतो, तसेच जोडाक्षरे लिहिण्याची पद्धतही थोडी अधिक क्लिष्ट आणि गुंतागुंतीची आहे. ही लिपी प्रामुख्याने 'गांधारी' प्राकृत भाषेचे लेखन करण्यासाठी वापरली जात असे. या लिपीची वळणे अतिशय प्रवाही आहेत, ज्यामुळे ती जलद गतीने लिहिण्यासाठी अत्यंत सोयीची होती. कागद, भूर्जपत्र, प्राण्यांचे कातडे, लाकडी पट्ट्या आणि तांब्याची, चांदीची किंवा सोन्याची नाणी यांसारख्या अत्यंत विविध माध्यमांवर या लिपीचे लेखन झालेले आज आपल्याला पाहायला मिळते.
खरोष्टी लिपीच्या वापराचा सर्वात पहिला आणि अत्यंत भक्कम ऐतिहासिक पुरावा आपल्याला मौर्य सम्राट अशोकाच्या शिलालेखांमध्ये मिळतो. अशोकाने आपल्या अवाढव्य साम्राज्याच्या वेगवेगळ्या भागांत स्थानिक लोकांच्या सोयीसाठी वेगवेगळ्या लिपींमध्ये आपले शिलालेख कोरले होते. सध्याच्या पाकिस्तानमधील शाहबाजगढी आणि मानसेहरा या दोन ठिकाणी सापडलेले अशोकाचे भव्य शिलालेख हे संपूर्णपणे खरोष्टी लिपीत कोरलेले आहेत. यावरून तत्कालीन वायव्य भारतात या लिपीची लोकप्रियता आणि सार्वत्रिक वापर किती व्यापक होता हे निर्विवादपणे सिद्ध होते. अशोकानंतरच्या काळात, भारतावर आक्रमण करणाऱ्या इंडो-ग्रीक, शक, पल्लव आणि कुषाण यांसारख्या अनेक परकीय राजवटींनीही याच लिपीला मोठा आश्रय दिला आणि तिचा प्रशासनात वापर केला. या काळात तयार झालेल्या नाण्यांवर एका बाजूला ग्रीक लिपी आणि भाषा, तर दुसऱ्या बाजूला खरोष्टी लिपी आणि प्राकृत भाषा असा द्विभाषिक वापर मोठ्या प्रमाणावर केलेला आढळतो. राजा मिनँडर, विम कडफिसेस आणि महान सम्राट कनिष्क यांसारख्या राजांच्या नाण्यांवरून आणि शिलालेखांवरून खरोष्टी लिपीच्या विकासाचा एक अखंड आणि ऐतिहासिक आलेख आपल्याला स्पष्टपणे पाहायला मिळतो.
केवळ भारताच्या सीमेपुरतीच खरोष्टी लिपी मर्यादित राहिली नाही, तर व्यापाराच्या आणि विशेषतः रेशीम मार्गाच्या म्हणजेच सिल्क रोडच्या माध्यमातून ती दूरवरच्या मध्य आशियापर्यंत पसरली. गांधार प्रदेश हा बौद्ध धर्माचा एक अत्यंत मोठा आणि सामर्थ्यवान गड होता आणि येथूनच बौद्ध धर्माचा प्रसार चीन आणि मध्य आशियामध्ये वेगाने झाला. या धर्मप्रसाराच्या ऐतिहासिक कार्यात बौद्ध भिक्खूंनी आणि व्यापाऱ्यांनी गांधारी भाषा आणि खरोष्टी लिपीचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला. विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला चीनच्या शिनजियांग प्रांतातील 'निया' आणि मध्य आशियातील इतर प्राचीन शहरांच्या उत्खननात लाकडी पट्ट्यांवर आणि चामड्यावर खरोष्टी लिपीत लिहिलेले शेकडो प्रशासकीय आणि व्यापारी दस्तऐवज सापडले आहेत. या निया दस्तऐवजांमुळे खरोष्टी लिपीच्या मध्य आशियातील प्रदीर्घ आणि व्यापक वापराचा एक नवा आणि थक्क करणारा इतिहास उजेडात आला आहे. याशिवाय, अफगाणिस्तानातील हड्डा आणि बामियान यांसारख्या बौद्ध केंद्रांवरही खरोष्टीतील अनेक भूर्जपत्रांवरील हस्तलिखिते सापडली आहेत, ज्यातून 'धम्मपद' सारख्या प्रसिद्ध बौद्ध ग्रंथाच्या अत्यंत प्राचीन आणि मूळ आवृत्त्या जगासमोर आल्या आहेत, ज्याला आपण आज गांधारी धम्मपद म्हणून ओळखतो.
शेकडो वर्षे काळाच्या पडद्याआड गेलेल्या या गूढ लिपीचे वाचन आणि उकल करण्याचे मोठे श्रेय एकोणिसाव्या शतकातील युरोपियन संशोधकांना जाते. इसवी सनाच्या तिसऱ्या शतकानंतर ब्राह्मी लिपीच्या वाढत्या प्रभावामुळे आणि राजकीय उलथापालथींमुळे खरोष्टी लिपीचा वापर हळूहळू कमी होत गेला आणि कालांतराने ती पूर्णपणे विस्मृतीत गेली. अठराव्या आणि एकोणिसाव्या शतकात जेव्हा युरोपियन प्रवासी आणि अधिकाऱ्यांनी वायव्य भारतातून प्राचीन नाणी गोळा करण्यास सुरुवात केली, तेव्हा त्यावरील न समजणाऱ्या लिपीने सर्वांना मोठ्या कोड्यात टाकले. जेम्स प्रिन्सेप, चार्ल्स मेसन, आणि क्रिश्चन लासेन यांसारख्या अत्यंत कुशाग्र बुद्धिमत्तेच्या विद्वानांनी इंडो-ग्रीक नाण्यांवरील द्विभाषिक लेखांचा अत्यंत बारकाईने अभ्यास केला. नाण्याच्या एका बाजूला असलेल्या ग्रीक राज्याच्या नावावरून त्यांनी दुसऱ्या बाजूच्या खरोष्टी लिपीतील अक्षरांचे ध्वनी निश्चित केले आणि एका अत्यंत कठीण अशा भाषिक कोड्याची उकल केली. जेम्स प्रिन्सेप याने अठराशे तीसच्या दशकात ब्राह्मी सोबतच खरोष्टी लिपीचेही यशस्वीपणे वाचन करून प्राचीन भारताच्या इतिहासाची एक अत्यंत महत्त्वाची कवाडे कायमची खुली केली.
खरोष्टी लिपी ही प्राचीन भारताच्या आणि विशेषतः आशिया खंडाच्या सांस्कृतिक आणि व्यापारी देवाणघेवाणीचा एक अत्यंत महत्त्वाचा दुवा आहे. या लिपीने केवळ एका प्रादेशिक भाषेचे वहन केले नाही, तर तिने भारत, ग्रीस, इराण आणि चीन यांसारख्या विविध आणि महान संस्कृतींना एका सामायिक धाग्यात गुंफण्याचे मोठे ऐतिहासिक कार्य केले आहे. ज्याप्रमाणे दख्खनच्या पठारावर आणि मध्य भारतात ब्राह्मी लिपीने साहित्याचा आणि प्रशासनाचा पाया रचला, अगदी त्याच ताकदीने खरोष्टीने वायव्य सरहद्दीवर आणि मध्य आशियाच्या वाळवंटात भारतीय संस्कृतीची आणि बौद्ध तत्त्वज्ञानाची पाळेमुळे घट्ट रोवली. खरोष्टी लिपीचे शिलालेख, नाणी आणि लाकडी पट्ट्यांवरील दस्तऐवज हे प्राचीन काळातील लोकांच्या प्रगत जीवनशैलीचे, त्यांच्या अढळ धार्मिक श्रद्धेचे आणि अफाट जागतिक व्यापाराचे अत्यंत बोलके आणि मौल्यवान साक्षीदार आहेत. खरोष्टी लिपीच्या आणि गांधारी भाषेच्या सखोल अभ्यासाशिवाय प्राचीन भारतीय इतिहासाचे आणि विशेषतः परकीय आक्रमणांच्या भारतीयीकरणाच्या प्रक्रियेचे चित्र कधीही पूर्ण होऊ शकत नाही.
संदर्भ सूची:
१. रिचर्ड सालोमन लिखित इंडियन एपिग्राफी: अ गाईड टू द स्टडी ऑफ टेराकोटा, स्टोन, कॉपर अँड ब्रॉन्झ इन्स्क्रिप्शन्स ऑफ अर्ली इंडिया हा ग्रंथ.
२. डॉ. अ. ह. दाणी लिखित इंडियन पेलिओग्राफी हा प्राचीन भारतीय लिपीशास्त्रावरील विस्तृत आणि अभ्यासपूर्ण संदर्भ ग्रंथ.
३. जेम्स प्रिन्सेप यांचे खरोष्टी आणि ब्राह्मी लिपीच्या उकलीबाबतचे एशियाटिक सोसायटीच्या जर्नलमधील मूळ शोधनिबंध.
४. डॉ. वासुदेव विष्णू मिराशी यांचे प्राचीन भारतीय कोरीव लेख आणि नाणेशास्त्रावरील विविध संशोधन लेख आणि पुस्तके.
५. जॉन मार्शल यांचे तक्षशिला येथील उत्खननाचे आणि तेथील खरोष्टी शिलालेखांच्या अभ्यासावर आधारित अधिकृत पुरातत्त्वीय अहवाल.
