गाथासप्तशती: महाराष्ट्राच्या मातीतील पहिले अमृतकाव्य आणि मराठी अस्मितेचा उगम (भाग १/३)

महाराष्ट्राच्या मातीला आणि इथल्या संस्कृतीला हजारो वर्षांचा अत्यंत देदीप्यमान इतिहास लाभलेला आहे. या इतिहासाच्या सुवर्णखुणा शोधत असताना आपण जेव्हा भाषेच्या आणि साहित्याच्या मुळाशी जातो, तेव्हा 'गाथासप्तशती' हे नाव अत्यंत आदराने आणि सार्थ अभिमानाने घेतले जाते. प्राकृत वाङ्मयामध्ये सर्वप्रथम निर्देश केला जाणारा ग्रंथ म्हणजे 'गाथासप्तशती' होय. महाराष्ट्राच्या मातीत निर्माण झालेल्या महाराष्ट्री प्राकृतातील आद्य ग्रंथाचा मान गाथासप्तशतीला आहे. कालक्रमानुसार व गुणवत्तेनुसार या दोन्ही दृष्टीकोनातून या ग्रंथाला आद्य ग्रंथाचा बहुमान लाभलेला आहे. डॉ. रामचंद्र गोविंद चोथे आणि प्रा. शशांक रामचंद्र चोथे यांनी 'रसिक महाराष्ट्र' या नावाने या प्राचीन ग्रंथाचा जो सुंदर काव्यानुवाद केला आहे, तो नंदिनी पब्लिशिंग हाऊसने रसिक वाचकांसाठी अत्यंत कल्पकतेने उपलब्ध करून दिला आहे. हा केवळ एका जुन्या ग्रंथाचा अनुवाद नाही, तर आपल्या भाषेच्या आणि साहित्याच्या समृद्ध वारशाचा घेतलेला एक अत्यंत महत्त्वाचा वेध आहे.  

तत्कालीन महाराष्ट्री प्राकृतात म्हणजे आजच्या मराठी भाषेत या ग्रंथाची रचना झालेली आहे. या गाथांमध्ये आजच्या मराठीतील अस्सल देशी शब्द विपूल प्रमाणात जसेच्या तसे आढळून येतात, तर काही शब्दांची रूपे बदललेली जाणवतात. यावरून हे स्पष्ट होते की आपली मायमराठी ही दोन हजार वर्षांपूर्वीही तितकीच प्रगल्भ आणि रसाळ होती.  या महान ग्रंथाच्या निर्मितीचा इतिहास हा महाराष्ट्राच्या पहिल्या आणि वैभवशाली राजघराण्याशी म्हणजेच सातवाहन घराण्याशी जोडलेला आहे. महाराष्ट्राच्या इतिहासात ज्ञात असलेले पहिले राजघराणे म्हणजे सातवाहन किंवा शालिवाहन होय. सुमारे दोन हजार वर्षांपूर्वी महाराष्ट्रावर राज्य करीत असलेल्या सातवाहन घराण्यातील हाल नावाचा राजा या ग्रंथाचा कर्ता आहे. हा शालिवाहन राजा शककर्ता देखील होता असे मानले जाते. महाराष्ट्राच्या या आद्य राजघराण्यातील १७ वा राजा म्हणजे हाल सातवाहन होय आणि याचा कालावधी साधारणपणे इ.स.पू. पहिले शतक किंवा इसवी सनाचे पहिले शतक असावे असे मानले जाते. गोदावरी नदीच्या काठावर वसलेले प्राचीन प्रतिष्ठान म्हणजेच आजचे पैठण ही सातवाहनांची राजधानी होती. या सातवाहनांच्या साम्राज्यात समृद्धी नांदत होती व महाराष्ट्राचा सर्वांगीण विकास होण्यास सुरुवात झाली होती. एखादे साम्राज्य सुस्थापित होऊन तिथे शांतता व समृद्धी नांदू लागली की, अशा वेळेस अनेक कलांना उत्तेजन मिळते व त्या त्या क्षेत्रातील उत्कृष्ट कलाकृती निर्माण होतात. सातवाहनांनी वाङ्मय, स्थापत्य, संगीत, नृत्य, चित्रकला, शिल्पकला इत्यादी कलांना उत्तेजन दिले होते.  

'गाथासप्तशती' म्हटले की प्रथमदर्शनी हे संतवाङ्मय असावे किंवा देवीचे वर्णन असावे असा भला मोठा गैरसमज होऊ शकतो, पण तसा समज हा सर्वार्थाने चुकीचा आहे. 'गै' या धातूपासून गाथा हा शब्द आलेला आहे आणि गाथा म्हणजे कविता. तत्कालिन महाराष्ट्रात या गाथा अतिशय लोकप्रिय असून लोकांकडून त्यांचे गायनदेखील केले जात होते असे दिसून येते. या ग्रंथाचे मूळ नाव 'गाथा कोश' असे होते, पण कालांतराने कोश या शब्दाचा अर्थ शब्दकोश असा झाला, त्यामुळे नंतर या ग्रंथाचे नाव 'गाथासप्तशती' असे रूढ झाल्याचे दिसून येते. हाल राजा स्वतः एक उत्तम कवी होता आणि त्याच्या दरबारात देखील अनेक कवी होते. याशिवाय महाराष्ट्राच्या निरनिराळ्या भागातील अनेक नामांकित कवींनी रचलेल्या गाथांचे संकलन करून हाल राजाने सप्तशती या ग्रंथाची रचना केली. सुरूवातीस या गाथांची संख्या ७०० होती, हे नावावरूनच स्पष्ट होते.  या ग्रंथाच्या निर्मितीमागे राजा हाल याची अफाट रसिकता आणि साहित्यावरील निस्सीम प्रेम दिसून येते. हाल राजाने कोटीभर गाथांमधून ७०० गाथा निवडून या ग्रंथाची रचना केल्याचा उल्लेख आहे. तसेच एका गाथेमध्ये तर त्याने चार गाथा दहा कोटी मुद्रा देऊन विकत घेतल्या असा उल्लेख आहे. यावरून तेव्हाचे कवी किती भाग्यवान असतील याचा अंदाज आपणास येऊ शकतो. महाराष्ट्रातील विविध भागातील कवी तसेच कवयित्रींनीसुद्धा या गाथांची रचना केलेली आहे. नंतरच्या काळात या ग्रंथाच्या अनेक आवृत्या झाल्या, पिढ्यानुपिढ्या शतकानुशतके संस्करणे झाली अनेक गाथांची भर पडून गाथांची एकूण संख्या आज एक हजाराच्या घरात पोहचलेली आहे. गाथासप्तशतीवर अनेक मान्यवरांनी टिका लिहिल्या आहेत आणि या टीकाकारांची संख्या कमीत कमी १४ आहे, यावरून या ग्रंथाची लोकप्रियता ध्यानात येते.  गाथासप्तशतीनंतर पुढे कित्येक शतकांमध्ये भारतातल्या प्राकृत व संस्कृतातील अनेक मान्यवर कवींनी आपापल्या श्रेष्ठ कलाकृतींमध्ये गाथासप्तशतीचे अनुकरण केलेले आहे. त्यामुळे हा ग्रंथ अद्वितीय मानला गेला पाहिजे कारण दुसऱ्या कोणत्याही ग्रंथाचे गाथासप्तशती इतके अनुकरण आजवर झालेले नाही. साहित्याचे भूषण ठरलेल्या या ग्रंथाला केवळ महाराष्ट्राचेच नव्हे तर अखिल भारताचे आद्य लोकसाहित्य म्हणून अद्वितीय स्थान प्राप्त झालेले आहे. जेव्हा केव्हा भारतीय लोकसाहित्याचा इतिहास लिहिला जाईल तेव्हा इतिहासकाराला भारतीय लोकसाहित्याचा मूळ स्त्रोत हा महाराष्ट्रात होता असे नमूद करावे लागेल. 

नंदिनी पब्लिशिंग हाऊसद्वारे प्रकाशित 'रसिक महाराष्ट्र' या ग्रंथाने याच महान परंपरेला उजाळा दिला आहे. या गाथा महाराष्ट्री, मरहट्टी, मऱ्हाटी, मराठी भाषेत असल्यामुळे महाराष्ट्रातील प्रत्येक मराठी माणसाने याचा सार्थ अभिमान बाळगावयास हवा. हा ग्रंथ केवळ दोन हजार वर्षांपूर्वीच्या इतिहासाचे दस्तऐवज नाही, तर तो आपल्या मायबोलीचा आणि संस्कृतीचा जिवंत, स्पंदत असलेला आत्मा आहे. 

संदर्भ: रसिक महाराष्ट्र, डॉ. रामचंद्र गोविंद चोथे आणि प्रा. शशांक रामचंद्र चोथे, नंदिनी पब्लिशिंग हाऊस