'आवरण': इतिहासाच्या गर्भातील वास्तवाचा वेध घेणारी एक वैचारिक कादंबरी

इतिहासाचा स्पर्श असणाऱ्या आणि गतकाळाची सखोल जाणीव करून देणाऱ्या कादंबऱ्या मला नेहमीच आतून ओढ लावतात आणि हव्याहव्याशा वाटतात. आपल्या भारताचा इतिहास म्हणजे केवळ एकाच रंगाने रंगवलेले साधे चित्र नाही, तर तो अनेक कंगोरे आणि पदर असणारा एक अत्यंत गुंतागुंतीचा आणि विशाल पट आहे. या इतिहासामध्ये एका बाजूला शूरवीर भारतीय राजांच्या अचाट पराक्रमाची आणि शौर्याची सोनेरी कहाणी आहे, तर दुसऱ्या बाजूला परकीय आक्रमकांनी केलेल्या अमानुष आणि अनिर्बंध जुलूमशाहीची काळीकुट्ट किनारही आहे. आपली आजची जी काही राजकीय, सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्थिती आहे, ती बऱ्याच अंशी आपल्या इतिहासामुळेच घडली आहे, हे त्रिवार सत्य आहे. याशिवाय, इतिहासाचा केवळ भूतकाळ म्हणून उहापोह करण्याऐवजी, त्यातून योग्य तो धडा घेत भविष्यात होऊ शकणाऱ्या चुका टाळण्यासाठी आपण नेहमीच सजगपणे विचार करायला हवा आणि त्यासाठी ऐतिहासिक वाचन अत्यंत महत्त्वाचे ठरते.

प्रसिद्ध आणि दिग्गज लेखक डॉ. एस. एल. भैरप्पा यांनी मूळ कन्नड भाषेत लिहिलेल्या 'आवरण' या कादंबरीत असाच इतिहासाचा आणि वास्तवाचा वेध घेणारी एक अत्यंत प्रभावी गोष्ट वाचायला मिळते. या कादंबरीचे कथानक रझिया नावाच्या एका धर्मांतरित स्त्रीभोवती फिरते. ती जेव्हा ऐतिहासिक हम्पीमध्ये फिरत असते, तेव्हा तिथे विखुरलेले विजयनगर साम्राज्याचे उद्ध्वस्त अवशेष पाहून तिचे मन विषण्ण होते. एवढे वैभवशाली साम्राज्य असे का आणि कसे नष्ट झाले असावे, या प्रश्नाने ती अस्वस्थ होते. काशीच्या प्रसिद्ध काशी विश्वेश्वर मंदिराबाबतही तिच्या मनात अशीच तीव्र आणि संमिश्र भावना निर्माण होते.

रझियाने आंतरधर्मीय विवाह केल्यामुळे, तिचे तिच्या वडिलांशी अनेक वर्षे कोणतेही संबंध नसतात. त्यांच्यात दुरावा आलेला असतो. मात्र, वडिलांच्या मृत्यूनंतर जेव्हा ती कित्येक वर्षांनी आपल्या गावी परतते, तेव्हा तिला तिच्या घरच्या वाड्यात वडिलांची एक समृद्ध लायब्ररी पाहायला मिळते. या ग्रंथालयात भारताच्या खऱ्या इतिहासाशी संबंधित अनेक दुर्मिळ पुस्तके तिला सापडतात, ज्यांचा तिच्या वडिलांनी अतिशय सखोल अभ्यास केलेला असतो. साहजिकच, रझियाही या पुस्तकांच्या वाचनाकडे ओढली जाते आणि त्यांचा सखोल अभ्यास करू लागते. जसजसे ती वाचत जाते, तसतशी इतिहासाची अनेक दडपली गेलेली पाने तिच्यासमोर हळूहळू उलगडू लागतात. आजवर ऐकलेल्या इतिहासापेक्षा एक वेगळेच वास्तव तिच्यासमोर येते आणि ती भारताच्या इतिहासाकडे एका पूर्णपणे नवीन आणि उघड्या नजरेने पाहू लागते.

या अभ्यासातून आणि चिंतन प्रक्रियेतून तिची स्वतःची एक कादंबरी आकार घेऊ लागते. मात्र, सत्याची कास धरल्यामुळे आणि तिचे विचार अत्यंत स्पष्ट व खरे असल्यामुळे, तिचा जीवनसाथी तिच्यापासून दुरावतो. एवढेच नाही, तर स्वतःच्या मुलाच्या खऱ्या स्वभावाची आणि मानसिकतेचीही तिला नव्याने ओळख होते. तिने या सर्व कटू अनुभवांतून लिहिलेली कादंबरी वाचकांचे मन प्रचंड विषण्ण करते. परंतु, या कादंबरीमध्ये आलेले ऐतिहासिक संदर्भ त्यातील घटनांना शंभर टक्के पुष्टी देणारे आहेत. भूतकाळाच्या गर्तेतून वर्तमानाकडे परतताना ही कादंबरी वाचकाला एका वेगळ्याच आणि गंभीर विचारचक्रात अडकवून जाते.

साधारणपणे कोणतीही कादंबरी ही काल्पनिक अंगाने जाणारी असते, असे मानले जाते. परंतु जेव्हा एखाद्या कादंबरीचा सत्यतेच्या आणि ऐतिहासिक पुराव्यांच्या दृष्टिकोनातून सखोल विचार होतो, तेव्हा ती वाचकाला अंतर्मुख व्हायला आणि विचार करायला भाग पाडते. 'आवरण' ही याच पठडीतील एक अत्यंत सशक्त कादंबरी आहे. वरवर पाहता, काही जणांना ती एका विशिष्ट धार्मिक दृष्टिकोनातून किंवा चौकटीतून लिहिलेली वाटू शकते. परंतु, जर पूर्वग्रह बाजूला ठेवून अत्यंत शांतपणे आणि तार्किकदृष्ट्या विचार केला, तर त्यातील सत्यासत्यतेची आणि वास्तवाची पुष्टी आपल्या मनाला अत्यंत सहजपणे होऊ शकते.

या महत्त्वाच्या कादंबरीच्या मराठी अनुवादाविषयी आवर्जून सांगायचे तर, ज्येष्ठ अनुवादक उमा कुलकर्णी यांनी हे काम अतिशय सुरेख, ओघवत्या आणि प्रवाही भाषेमध्ये पार पाडले आहे. मूळ लेखकाला आपल्या कन्नड भाषेतून जे सूक्ष्म विचार आणि भावना लोकांपर्यंत पोहोचवायच्या आहेत, त्या सर्व गोष्टी या मराठी अनुवादित कादंबरीतही तितक्याच ताकदीने आणि पारदर्शकपणे आपल्याला समजतात. वाचनाचा ओघ कुठेही तुटत नाही. ही कादंबरी वाचून पूर्ण झाल्यानंतरही ती दीर्घकाळ आपल्या मनात आणि स्मरणात रेंगाळत राहते. वाचकाला विचार करायला लावणे आणि त्याला सत्याची जाणीव करून देणे, हेच मूळ लेखकाच्या आणि अनुवादिकेच्या लेखनशैलीचे सर्वात मोठे आणि मुख्य यश आहे.

--- तुषार भ. कुटे

#मराठी #पुस्तक #परीक्षण #इतिहास #भारत #अनुवाद

 

सातवाहनकालीन स्त्रीजीवन: आर्थिक स्वावलंबन, धार्मिक दातृत्व आणि समाजाचा भक्कम पाया (भाग ३)

पहिल्या दोन भागांमध्ये आपण सातवाहन काळातील राजघराण्यातील स्त्रियांचे राजकीय वर्चस्व, मातृसत्ताक पद्धतीचा अभिमान, कौटुंबिक स्वातंत्र्य आणि साहित्यातील त्यांचे भावविश्व यावर सविस्तर चर्चा केली. या लेखमालेच्या तिसऱ्या आणि अंतिम भागामध्ये आपण तत्कालीन स्त्रीच्या जीवनातील सर्वात महत्त्वाच्या पैलूवर म्हणजेच तिच्या आर्थिक स्वावलंबनावर आणि धार्मिक स्वातंत्र्यावर प्रकाश टाकणार आहोत. कोणत्याही समाजातील स्त्री खऱ्या अर्थाने स्वतंत्र तेव्हाच मानली जाते, जेव्हा ती आर्थिकदृष्ट्या कुणावरही विसंबून नसते आणि स्वतःच्या संपत्तीचा निर्णय घेण्याचा तिला पूर्ण अधिकार असतो. सातवाहनकालीन समाजव्यवस्थेने स्त्रीला केवळ घराची मालकीण बनवले नाही, तर तिला अर्थव्यवस्थेचा एक अत्यंत सक्रिय आणि महत्त्वाचा घटक बनवले. या काळात स्त्रीला स्वतःची संपत्ती बाळगण्याचा आणि तिचा मर्जीनुसार विनियोग करण्याचा जो कायदेशीर अधिकार होता, त्याला 'स्त्रीधन' असे म्हटले जात असे. हे स्त्रीधन म्हणजे केवळ तिला लग्नात मिळालेले दागिने नव्हते, तर त्यामध्ये जमिनीचा वाटा, रोख रक्कम आणि तिने स्वतःच्या कष्टाने मिळवलेली संपत्ती याचाही समावेश होता. तत्कालीन स्त्री ही केवळ उपभोक्त्या नव्हती, तर ती संपत्तीची निर्माती होती.

अर्थव्यवस्थेमध्ये स्त्रियांचा सहभाग अत्यंत लक्षणीय होता. गाथासप्तशतीमधील गाथा आणि तत्कालीन कोरीव लेख याचा अत्यंत स्पष्ट पुरावा देतात. ग्रामीण भागात शेती हा जरी मुख्य व्यवसाय असला, तरी स्त्रिया केवळ घरातील कामे करून थांबत नसत. शेतीच्या प्रत्येक कामात स्त्रियांचा हिरिरीने सहभाग असे. बी-बियाणे निवडणे, पेरणी करणे, पिकांची राखण करणे आणि धान्य बाजारात नेऊन विकणे या सर्व प्रक्रियांमध्ये स्त्रिया अत्यंत कुशल होत्या. नागरी आणि व्यापारी केंद्रांमध्ये स्त्रिया विविध प्रकारच्या उद्योगांमध्ये मग्न होत्या. कापूस पिंजणे, अत्यंत बारीक आणि तलम सूत कातणे, आणि वस्त्रे विणणे यांसारख्या अत्यंत कौशल्याच्या कामांमध्ये स्त्रियांचा मोठा वाटा होता. सातवाहन काळात कोल्हापूर, तेर, जुन्नर आणि पैठण यांसारख्या शहरांमध्ये ज्या मोठ्या 'व्यापारी श्रेणी' अस्तित्वात होत्या, त्यांच्या कामकाजातही स्त्रियांचा सहभाग असे. काही ठिकाणी तर स्त्रिया स्वतः या श्रेणींचे नेतृत्व करत असत किंवा आपले पैसे बँकांप्रमाणे या श्रेणींमध्ये गुंतवत असत. या गुंतवणुकीवर मिळणाऱ्या व्याजातून त्या सामाजिक आणि धार्मिक कार्ये करत असत. स्वतःच्या पायावर उभ्या असलेल्या या स्वावलंबी स्त्रीने सातवाहन साम्राज्याच्या आर्थिक भरभराटीत एक अत्यंत भक्कम आणि मूक योगदान दिलेले आहे.

आर्थिक स्वातंत्र्यासोबतच सातवाहनकालीन स्त्रियांना लाभलेले दुसरे सर्वात मोठे स्वातंत्र्य म्हणजे त्यांचे 'धार्मिक स्वातंत्र्य'. या काळात समाजात वैदिक, बौद्ध आणि जैन हे तिन्ही धर्म अत्यंत गुण्यागोविंदाने नांदत होते. स्त्रियांना यापैकी कोणत्याही धर्माचे आचरण करण्याचे, तत्त्वज्ञान समजून घेण्याचे आणि धार्मिक कार्यात सक्रिय सहभाग घेण्याचे पूर्ण स्वातंत्र्य होते. वैदिक धर्माचा विचार केल्यास, राणी नागनिकेने राजा पहिल्या सातकर्णीसोबत अश्वमेध आणि राजसूय यांसारखे मोठे यज्ञ अत्यंत अधिकाराने पार पाडले. यज्ञाच्या वेळी पत्नीचे असणे आणि तिने यजमान म्हणून आहुती देणे, हे तत्कालीन वैदिक व्यवस्थेतील स्त्रीच्या बरोबरीच्या स्थानाचे द्योतक आहे. मात्र, सातवाहनकालीन स्त्रियांच्या धार्मिक स्वातंत्र्याचा आणि त्यांच्या आर्थिक सधनतेचा सर्वात मोठा आणि अविनाशी पुरावा आपल्याला तत्कालीन बौद्ध लेण्यांमधील शिलालेखांमधून मिळतो. सह्याद्रीच्या डोंगररांगांमध्ये कोरलेल्या या लेण्या म्हणजे खऱ्या अर्थाने या स्त्रियांच्या दातृत्वाची आणि त्यांच्या स्वतंत्र अस्तित्वाची साक्ष देणारे जिवंत पाषाण आहेत.

कार्ला, भाजे, कान्हेरी, कुडा, जुन्नर आणि नाशिक येथील लेण्यांमध्ये प्राचीन ब्राह्मी लिपीत कोरलेले शेकडो लेख सापडतात. या कोरीव लेखांचे अत्यंत बारकाईने वाचन केल्यास एक थक्क करणारी बाब समोर येते. या लेण्यांमधील अनेक खांब, पाण्याची टाकी (पोढी), भिक्खूंसाठी बांधलेले विहार आणि प्रवेशद्वारे ही केवळ राजांनी किंवा श्रीमंत व्यापाऱ्यांनी बांधलेली नाहीत, तर ती सर्वसामान्य घरातील स्त्रियांनी स्वतःच्या पैशातून दान केलेली आहेत. या दानशूर स्त्रियांमध्ये सुताराची पत्नी, लोहाराची पत्नी, सोनाराची पत्नी, आणि सामान्य शेतकऱ्यांच्या घरातील स्त्रियांचा मोठ्या प्रमाणावर समावेश आहे. कुडा येथील लेण्यांमध्ये एका शिलालेखात दोन सख्या बहिणींनी एकत्र येऊन भिक्खूंसाठी एक मोठी लेणी कोरून दिल्याचा अत्यंत अभिमानास्पद उल्लेख आहे. एखाद्या स्त्रीने स्वतःच्या कमाईतून किंवा स्त्रीधनातून एवढे मोठे दान करणे आणि पाषाणावर स्वतःचे नाव कोरून घेणे, हे तत्कालीन समाजातील स्त्रीच्या अफाट आत्मविश्वासाचे आणि तिला असलेल्या समाजमान्यतेचे सर्वोच्च उदाहरण आहे. पतीच्या किंवा पित्याच्या नावाशिवाय स्वतःच्या स्वतंत्र नावाने दान देण्याची ही प्रथा खऱ्या अर्थाने स्त्रीमुक्तीची नांदी होती.

धार्मिक जीवनात स्त्रियांनी केवळ दातृत्वच दाखवले नाही, तर त्यांनी आध्यात्मिक आणि बौद्धिक पातळीवरही मोठी उंची गाठली होती. बौद्ध धर्मात स्त्रियांना भिक्खुनी संघात प्रवेश घेण्याचा पूर्ण अधिकार होता. अनेक स्त्रियांनी संसाराचा त्याग करून भिक्खुनी होणे पसंत केले. त्यांनी बौद्ध तत्त्वज्ञानाचा, सुत्तपिटक आणि विनयपिटकाचा अत्यंत सखोल अभ्यास केला. या विद्वान भिक्खुनींना 'थेरी' म्हणून अत्यंत आदराने संबोधले जात असे. या थेरी स्त्रिया केवळ स्वतःच्या मुक्तीसाठी प्रयत्न करत नसत, तर त्या गावोगावी प्रवास करून सामान्य जनतेला आणि विशेषतः इतर स्त्रियांना धर्माचे आणि नीतीचे धडे देत असत. तत्कालीन समाजात या विद्वान स्त्रियांना राजापासून ते सामान्य माणसापर्यंत सर्वांकडून प्रचंड आदर आणि सन्मान मिळत असे. या भिक्खुनींनीही स्वतःच्या जवळ असलेल्या थोड्याफार संपत्तीतून लेण्यांच्या निर्मितीसाठी मोठी मदत केल्याचे अनेक शिलालेख आपल्याला पाहायला मिळतात. शिक्षणाचा हक्क आणि आध्यात्मिक प्रगतीचा मार्ग स्त्रियांसाठी पूर्णपणे खुला होता, हे यातून सिद्ध होते.

समारोप करताना असे ठामपणे म्हणता येते की, सातवाहनकालीन समाज हा खऱ्या अर्थाने एक सुसंस्कृत, प्रगल्भ आणि स्त्रीचा सर्वोच्च सन्मान करणारा समाज होता. आज आपण एकविसाव्या शतकात स्त्री मुक्तीच्या, समानतेच्या आणि तिच्या आर्थिक स्वातंत्र्याच्या ज्या गप्पा मारतो, ते सर्व अधिकार महाराष्ट्रातील या लाल मातीत आणि सह्याद्रीच्या काळ्या पाषाणात दोन हजार वर्षांपूर्वीच अत्यंत भक्कमपणे रुजलेले होते. राजकारणात कुशल प्रशासक असणारी राणी नागनिका आणि राजमाता गौतमी बलश्री, साहित्यात स्वतःच्या भावना अत्यंत मोकळेपणाने मांडणारी गाथासप्तशतीमधील सामान्य स्त्री, आणि धर्माच्या क्षेत्रात स्वतःच्या कष्टाच्या पैशातून लेणी कोरून घेणारी स्वावलंबी दानशूर स्त्री, ही सातवाहनकालीन स्त्रीची सर्व रूपे आजही आपल्याला थक्क करतात. सातवाहन साम्राज्याचे हे वैभव केवळ त्यांच्या अफाट लष्करी ताकदीवर किंवा आंतरराष्ट्रीय व्यापारावर उभे नव्हते, तर ते इथल्या स्त्रियांच्या कर्तृत्वावर, त्यांच्या त्यागावर आणि त्यांना मिळालेल्या स्वातंत्र्यावर उभे होते. प्राचीन महाराष्ट्राचा हा स्त्रीकेंद्री इतिहास आजच्या पिढीसाठी केवळ एक अभिमानाची गोष्ट नसून, तो एक अत्यंत मार्गदर्शक आणि प्रेरणादायी दीपस्तंभ आहे.

संदर्भ ग्रंथांची सूची: या लेखमालेसाठी काही अत्यंत महत्त्वपूर्ण ग्रंथांचा आधार घेण्यात आला आहे. त्यामध्ये डॉ. रा. शं. मोरवंचीकर यांचा 'सातवाहनकालीन महाराष्ट्र' हा ग्रंथ अत्यंत सविस्तर माहिती देतो. तसेच डॉ. म. के. ढवळीकर लिखित 'महाराष्ट्राची कुळकथा' हा ग्रंथ पुरातत्वीय पुराव्यांसाठी महत्त्वाचा आहे. महामहोपाध्याय वा. वि. मिराशी यांचा 'सातवाहन आणि पश्चिमी क्षत्रप यांचा इतिहास आणि कोरीव लेख' हा ग्रंथ शिलालेखांच्या अचूक वाचनासाठी उपयुक्त आहे. तत्कालीन साहित्याचा अभ्यास करण्यासाठी डॉ. रामचंद्र चोथे आणि प्रा. शशांक चोथे यांचा 'रसिक महाराष्ट्र (गाथासप्तशतीचा काव्यानुवाद)' हा ग्रंथ मार्गदर्शक ठरतो. यासोबतच डॉ. श. गो. कोलारकर यांचा 'प्राचीन भारताचा इतिहास आणि संस्कृती' हा ग्रंथ तत्कालीन धार्मिक आणि सामाजिक स्थिती समजून घेण्यासाठी अत्यंत उपयुक्त मानला जातो.

 

सातवाहनकालीन स्त्रीजीवन: कौटुंबिक स्वातंत्र्य, शृंगार आणि साहित्यातील भावविश्व (भाग २)

पहिल्या भागामध्ये आपण सातवाहन काळातील राजघराण्यातील स्त्रियांचे राजकीय वर्चस्व, त्यांचे प्रशासकीय अधिकार आणि समाजातील मातृसत्ताक पद्धतीचा अभिमान याविषयी सविस्तर माहिती घेतली. परंतु, कोणत्याही समाजाचे खरे चित्र केवळ राजवाड्याच्या भिंतींआड किंवा राण्यांच्या आयुष्यावरून ठरत नसते, तर ते सामान्य माणसांच्या झोपड्यांमध्ये आणि शेताच्या बांधावर राबणाऱ्या स्त्रियांच्या जीवनावरून निश्चित होत असते. सातवाहन काळातील या सामान्य, ग्रामीण आणि घरगुती स्त्रीचे अत्यंत पारदर्शी, जिवंत आणि रसरशीत दर्शन आपल्याला तत्कालीन साहित्यातून आणि पुरातत्वीय उत्खननात सापडलेल्या अनेक वस्तूंमधून घडते. सातवाहनकालीन समाज हा कोणत्याही अत्यंत कर्मठ किंवा जाचक धार्मिक बंधनांमध्ये अडकलेला नव्हता. त्यामुळे या काळातील स्त्रीला एक अत्यंत मोकळे, नैसर्गिक आणि स्वतःच्या भावना व्यक्त करण्याचे पूर्ण स्वातंत्र्य असणारे वातावरण लाभले होते. या लेखमालेच्या दुसऱ्या भागात आपण या सामान्य स्त्रीचे कौटुंबिक जीवन, तिचे भावविश्व, तिची वेषभूषा आणि तत्कालीन साहित्यातील तिचे महत्त्वपूर्ण योगदान यावर सविस्तर प्रकाश टाकणार आहोत.

सातवाहनकालीन स्त्रीच्या दैनंदिन आणि भावनिक जीवनाचा अभ्यास करण्यासाठी तत्कालीन राजा हाल याने संकलित केलेला 'गाथासप्तशती' हा महाराष्ट्री प्राकृत भाषेतील ग्रंथ म्हणजे एक अमूल्य आणि जिवंत ऐतिहासिक दस्तऐवज आहे. या ग्रंथातील बहुतांश गाथा या ग्रामीण जीवनावर आणि विशेषतः स्त्रियांच्या भावविश्वावर आधारित आहेत. गाथासप्तशतीमधील स्त्री ही अत्यंत स्वतंत्र, स्पष्टवक्ती आणि स्वतःच्या भावनांबद्दल प्रचंड जागरूक असलेली दाखवली आहे. या साहित्यातून असे दिसून येते की, घरातील स्त्री म्हणजे 'गृहिणी' ही खऱ्या अर्थाने घराची मालकीण आणि कुटुंबाचा मध्यबिंदू होती. कुटुंबातील सर्व महत्त्वाचे निर्णय, पैशांचा विनियोग आणि धार्मिक कार्ये तिच्याच सल्ल्याने आणि सहभागाने पार पडत असत. सासू, सून, नणंद आणि भावजय यांच्यातील अत्यंत नैसर्गिक कौटुंबिक नातेसंबंध, त्यातील प्रेम, रुसवे-फुगवे आणि क्वचित होणारे हेवेदावे यांचे अत्यंत वास्तववादी चित्रण या गाथांमध्ये आले आहे. यात कुठेही स्त्रीला दुय्यम किंवा केवळ दासी म्हणून वागवल्याचा उल्लेख आढळत नाही. ग्रामीण भागातील शेतकरी स्त्री (हलिक-स्नुषा) केवळ घरातच बसून राहत नसे, तर ती प्रत्यक्ष शेताच्या बांधावर जाऊन पिकांची राखण करणे, मंचावर बसून पाखरे हाकलणे आणि नवऱ्याला शेतीच्या कामात मदत करणे ही सर्व कामे अत्यंत आनंदाने आणि अभिमानाने करत असे.

या काळातील स्त्रीच्या भावनिक स्वातंत्र्याचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे तिला प्रेमाच्या आणि शृंगाराच्या अभिव्यक्तीसाठी असलेली समाजमान्यता. गाथासप्तशतीमधील शृंगारिक गाथा वाचताना आपल्याला तत्कालीन स्त्रीच्या मानसिकतेची अफाट प्रगल्भता दिसून येते. यात प्रेमात पडलेली मुग्धा, प्रियकराची वाट पाहणारी प्रोषितभर्तृका आणि स्वतःहून प्रियकराला भेटण्यासाठी संकेतस्थळी जाणारी अभिसारिका अशा स्त्रीच्या विविध रूपांचे वर्णन आले आहे. सातवाहन समाजात पडदा पद्धत किंवा स्त्रियांना घराबाहेर पडण्यावर कोणतीही बंदी नव्हती. सण, उत्सव आणि जत्रांमध्ये स्त्रिया अत्यंत मुक्तपणे सहभागी होत असत. प्रिय व्यक्तीवर असलेले आपले प्रेम व्यक्त करताना, त्याच्या विरहाने व्याकुळ होताना किंवा त्याने फसवल्यास त्याच्यावर अत्यंत बोचऱ्या शब्दांत राग व्यक्त करताना तत्कालीन स्त्री अजिबात संकोच करत नव्हती. मानवी भावना या अत्यंत नैसर्गिक आहेत आणि त्या दडपून ठेवण्यापेक्षा त्या अत्यंत मोकळेपणाने व्यक्त करणे, हा या काळातील समाजाचा आणि पर्यायाने स्त्रियांचा एक अत्यंत निकोप दृष्टिकोन होता, जो साहित्यातून लख्खपणे परावर्तित झाला आहे.

स्त्रियांचे हे स्वातंत्र्य केवळ त्यांच्या भावनांपुरते मर्यादित नव्हते, तर त्यांच्या कलासक्ती आणि सौंदर्यदृष्टीतूनही ते तितकेच प्रभावीपणे प्रकट होत होते. सातवाहन काळात कला, वस्त्रोद्योग आणि दागिन्यांची मोठी भरभराट झाली होती, ज्याचा थेट परिणाम स्त्रियांच्या वेषभूषेवर आणि शृंगारावर झाला. भोकरदन, तेर, नेवासा आणि ब्रह्मपुरी येथील पुरातत्वीय उत्खननामध्ये सापडलेल्या शेकडो टेराकोटा (मृण्मय) मूर्ती, हस्तिदंती बाहुल्या आणि काशाच्या वस्तू या काळातील स्त्रियांच्या फॅशनची आणि सौंदर्यप्रसाधनांची अत्यंत सविस्तर माहिती देतात. या उत्खननांमध्ये आणि अजिंठ्याच्या सुरुवातीच्या (गुहा क्रमांक ९ आणि १०) चित्रांमध्ये स्त्रियांची वस्त्रे अत्यंत तलम, तलम सुती आणि कलाकुसरीची असल्याचे दिसून येते. या काळात स्त्रिया प्रामुख्याने कमरेच्या खाली घोळदार वस्त्र (अधोवस्त्र) आणि कमरेच्या वर एक हलके उत्तरीय (ओढणीसारखे वस्त्र) परिधान करत असत. कापसाचे आणि मलमलचे अत्यंत उच्च दर्जाचे कापड दख्खनमध्ये तयार होत असल्याने, स्त्रियांच्या वस्त्रांमध्ये वैविध्य आणि पारदर्शकता होती.

वेषभूषेसोबतच केशभूषा आणि सौंदर्यप्रसाधनांच्या बाबतीत सातवाहनकालीन स्त्रिया आजच्या आधुनिक स्त्रियांपेक्षाही अधिक प्रयोगशील आणि कलात्मक होत्या. उत्खननात सापडलेल्या मूर्तींवरून स्त्रियांच्या विविध प्रकारच्या आणि अत्यंत गुंतागुंतीच्या केशभूषा  पाहायला मिळतात. केसांना विविध प्रकारे वळण देणे, फुलांचे गजरे आणि आभूषणे वापरून केसांचा अंबाडा (धम्मिल) बांधणे, किंवा पाठीवर रुंद वेणी सोडणे हे प्रकार अत्यंत लोकप्रिय होते. डोळ्यांमध्ये काजळ (अंजन) घालण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या हस्तिदंती किंवा हाडांच्या अत्यंत सुबक सळ्या, तसेच कुंकू किंवा गंध लावण्यासाठी वापरले जाणारे साचे उत्खननात मोठ्या प्रमाणावर मिळाले आहेत. ओठांना रंगवणे आणि चेहऱ्यावर विविध प्रकारच्या नैसर्गिक लेपांचा वापर करणे हे तत्कालीन शृंगाराचे अविभाज्य भाग होते. ब्रह्मपुरीच्या उत्खननात सापडलेले अत्यंत गुळगुळीत आणि नक्षीदार रोमन आरसे हे सिद्ध करतात की, सातवाहन स्त्रिया आपल्या सौंदर्याबाबत आणि प्रसाधनांबाबत किती जागरूक होत्या.

दागिन्यांच्या आणि आभूषणांच्या बाबतीत तर सातवाहन काळात एक मोठी क्रांतीच झालेली दिसते. सोने, चांदी, पोटीन यांसारख्या धातूंसोबतच हिरे, पाचू, गोमेद आणि अत्यंत सुबक काचेच्या मण्यांचे दागिने स्त्रिया सर्रास वापरत असत. कोल्हापूर आणि तेर येथील मण्यांचे कारखाने जगप्रसिद्ध होते. या काळातील स्त्रियांच्या अंगावर गळ्यात घालण्याचे अनेक पदरी हार, कानातील मोठी आणि जड कर्णफुले (कुंडल), दंडातील बाजूबंद, हातातील बांगड्या (कंकण), आणि विशेषतः कमरेला बांधला जाणारा अत्यंत नाजूक व कलात्मक 'कंबरपट्टा' (मेखला) ही आभूषणे मोठ्या प्रमाणावर होती. पायात पैंजण (नूपुर) घालण्याची प्रथाही याच काळात अत्यंत लोकप्रिय झाली. हे सर्व दागिने केवळ श्रीमंत घरातील स्त्रियाच वापरत असत असे नाही, तर सर्वसामान्य घरातील स्त्रियाही आपापल्या आर्थिक कुवतीनुसार मातीच्या, शिशाच्या किंवा काचेच्या मण्यांचे अत्यंत सुंदर दागिने परिधान करून स्वतःचा शृंगार करत असत.

या सौंदर्य आणि शृंगाराच्या पलीकडे जाऊन सातवाहनकालीन स्त्रियांनी तत्कालीन साहित्यात आणि कलेत दिलेले योगदानही अत्यंत थक्क करणारे आहे. शिक्षणाचा आणि कलेचा अधिकार केवळ पुरुषांपुरता मर्यादित नव्हता. संगीत, नृत्य आणि वाद्यवादन या कलांमध्ये स्त्रिया अत्यंत पारंगत होत्या. भित्तीचित्रांमध्ये आणि शिल्पांमध्ये अनेक स्त्रिया वीणा, मृदंग आणि बासरी वाजवताना दाखवल्या आहेत. सर्वात अभिमानास्पद गोष्ट म्हणजे, 'गाथासप्तशती' या महान ग्रंथात केवळ पुरुष कवींच्याच रचना नाहीत, तर तत्कालीन अनेक कवयित्रींनी रचलेल्या सुंदर गाथा राजा हाल याने अत्यंत आदराने संकलित केल्या आहेत. अनुलाक्षी, माधवी, रेवा आणि पहई यांसारख्या अनेक महिला कवींची नावे आज आपल्याला या ग्रंथातून ज्ञात आहेत. एक स्त्री स्वतःच्या प्रतिभेने आणि बुद्धिमत्तेने साहित्यनिर्मिती करते आणि राजा तिला राजदरबारात मान्यता देतो, हे तत्कालीन स्त्रियांच्या बौद्धिक स्वातंत्र्याचे आणि त्यांना मिळणाऱ्या शिक्षणाच्या समान संधीचे सर्वात मोठे आणि ऐतिहासिक उदाहरण आहे. सातवाहनकालीन स्त्रीचे हे अष्टपैलू आणि प्रगल्भ रूप खऱ्या अर्थाने प्राचीन महाराष्ट्राच्या सुसंस्कृतपणाचे प्रतीक आहे.

संदर्भ ग्रंथांची सूची:
१. 'सातवाहनकालीन महाराष्ट्र' - डॉ. रा. शं. मोरवंचीकर.
२. 'महाराष्ट्राची कुळकथा' - डॉ. म. के. ढवळीकर.
३. 'रसिक महाराष्ट्र (गाथासप्तशतीचा काव्यानुवाद)' - डॉ. रामचंद्र चोथे आणि प्रा. शशांक चोथे.
४. 'Excavations at Ter' - B. N. Chapekar.
५. 'Excavations at Brahmapuri (Kolhapur)' - H.D. Sankalia & M.G. Dikshit.
६. 'प्राचीन भारताचा इतिहास आणि संस्कृती' - डॉ. श. गो. कोलारकर.

असुरवेद': दडलेल्या इतिहासाची रहस्यमय उकल करणारी एक उत्कंठावर्धक कादंबरी

भारताचा इतिहास हा खऱ्या अर्थाने एका अथांग महासागरासारखा आहे. जितका तो आपल्याला आजवर ज्ञात आहे, त्यापेक्षा कितीतरी पटीने तो अज्ञात आणि गूढ आहे. दुर्दैवाची गोष्ट म्हणजे, अनेक महत्त्वाच्या ऐतिहासिक बाबी आपल्याला माहीत असायला हव्या होत्या, परंतु त्या जाणीवपूर्वक अज्ञात ठेवण्यासाठी आणि दडपून टाकण्यासाठी काहींनी आटोकाट प्रयत्न केले. एका अर्थाने, आपला हा इतिहास महासागरावर तरंगणाऱ्या एका महाकाय हिमनगासारखा आहे. समुद्राच्या पृष्ठभागावर दिसणारा हिमनगाचा छोटासा भाग म्हणजे आपला 'ज्ञात इतिहास', तर पाण्याच्या अंधाऱ्या गर्तेत दडलेला आणि न दिसणारा अवाढव्य भाग म्हणजे आपला 'अज्ञात इतिहास' होय. इतिहासाचे अनेक संशोधक आणि अभ्यासक आपापल्या परीने या पाण्याखाली दडलेल्या अदृश्य इतिहासाचा तळ गाठण्याचा आणि सत्य शोधून काढण्याचा अविरत प्रयत्न करत असतात. या शोधमोहिमेतूनच इतिहासाकडे पाहण्याचे अनेक नवनवीन आणि भिन्न दृष्टिकोन आकाराला येत असतात. अशाच एका अज्ञात आणि दडपल्या गेलेल्या इतिहासावर प्रकाश टाकणारी कादंबरी म्हणजे लेखक व इतिहास संशोधक संजय सोनवणी लिखित 'असुरवेद'.

या कादंबरीचे कथानक सायली जोशी आणि गौतम कांबळे या दोन प्रमुख पात्रांभोवती गुंफलेले आहे. या पात्रांची सामाजिक आणि वैचारिक पार्श्वभूमी अधोरेखित करण्यासाठीच लेखकाने अत्यंत विचारपूर्वक ही नावे निवडली असावीत, असे वाचनादरम्यान प्रकर्षाने जाणवते. कथेची सुरुवातच एका धक्कादायक आणि उत्कंठावर्धक घटनेने होते, ती म्हणजे एका ज्येष्ठ इतिहास संशोधकाचा झालेला गूढ खून. या खुनासोबतच त्यांच्या घरातून एक अत्यंत प्राचीन आणि दुर्मिळ मूर्तीही रहस्यमयरीत्या चोरीला जाते. ज्या संशोधकाचा खून होतो, त्यांचीच मुलगी म्हणजे या कथेची नायिका सायली होय. ती स्वतःदेखील इतिहासाचीच अभ्यासक असते. सायली आणि गौतम हे दोघेही संशोधक असले, तरी इतिहासाकडे बघण्याचा त्यांचा दृष्टिकोन आणि वैचारिक बैठक पूर्णपणे भिन्न असते. आजही समाजात वेगवेगळ्या विचारसरणीचे अभ्यासक इतिहासाचे आपापल्या चष्म्यातून कसे विश्लेषण करतात, हे या दोघांच्या पात्रांतून लेखकाने अतिशय मार्मिकपणे दाखवून दिले आहे. या दोघांच्या वैचारिक आणि तर्कशुद्ध संवादांतूनच कादंबरीचे कथानक अत्यंत रंजक पद्धतीने पुढे सरकत जाते.

कथानकात अनेक ठिकाणी वेदांचे आणि प्राचीन साहित्याचे गूढ संदर्भ येतात, ज्यामुळे कथेतील रहस्य अधिकच गडद होते. लेखकाच्या वर्णनशैलीची आणि मांडणीची कमाल अशी की, 'असुरवेद' म्हणजे नक्की काय? हा प्रश्न केवळ पात्रांनाच नाही, तर वाचकांनाही शेवटपर्यंत अस्वस्थ करत राहतो. कादंबरीत एकाच वेळी वेगवेगळ्या ठिकाणी घडणाऱ्या अनेक समांतर घटनांचे जाळे लेखकाने इतक्या कुशलतेने विणले आहे की, वाचकाची उत्सुकता क्षणभरही कमी होत नाही. साहजिकच, या सर्व वेगवेगळ्या घटनांचे धागेदोरे शेवटी एकमेकांत कसे गुंफलेले आहेत, हे पाहणे औत्सुक्याचे ठरते. या प्रवासात विविध जाती आणि धर्मांची अनेक पात्रे कथेत प्रवेश करतात. त्यांची जडणघडण ज्या वातावरणात झाली आहे, त्याच विशिष्ट दृष्टिकोनातून ते इतिहासाची मांडणी करत राहतात. कादंबरी जसजशी उत्कर्षावस्थेकडे आणि शेवटाकडे पोहोचते, तसतशी या सर्व गुंतागुंतीच्या रहस्यांची एकामागून एक उकल होत जाते. आणि अखेरीस 'असुरवेद' या शब्दाचा आणि त्यामागच्या अज्ञात इतिहासाचा खरा अर्थ वाचकांसमोर उभा राहतो.

मुळात ही एक काल्पनिक कादंबरी असली, तरी लेखकाने आपल्या कथानकाला आणि दाव्यांना बळकटी देण्यासाठी अनेक अस्सल लिखित पुरावे, ऐतिहासिक दस्तऐवज आणि संदर्भ या पुस्तकात अतिशय खुबीने वापरले आहेत. केवळ मनोरंजनापलीकडे जाऊन, वाचकांनाही या ऐतिहासिक सत्याची आणि पुराव्यांची स्वतःच्या पातळीवर पडताळणी करता येते, हे या पुस्तकाचे सर्वांत मोठे वैशिष्ट्य आहे. लेखकाने कोणतेही मत वाचकांवर लादण्याऐवजी, त्यांना स्वतः विचार करायला भाग पाडले आहे. उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे ऐतिहासिक सत्य आणि असत्य यातील पुसटशी रेषा वाचक स्वतःच्या तर्कशुद्ध दृष्टिकोनातून आणि विवेकाने सहज ओळखू शकतो. एका रहस्यमय कथेच्या माध्यमातून वाचकाला इतिहासाच्या अशा वेगळ्या आणि विचार करायला लावणाऱ्या प्रवासाला घेऊन जाणे, यातच या कादंबरीचे आणि लेखकाचे खरे यश सामावलेले आहे.

--- तुषार भ. कुटे 

#मराठी #पुस्तक #परीक्षण #इतिहास #भारत #रहस्य #असुरवेद
 

शौरसेनी प्राकृत भाषा: भारतीय भाषिक परंपरेतील एक महत्त्वाचा आणि ऐतिहासिक दुवा

भारताचा भाषिक आणि सांस्कृतिक इतिहास अत्यंत प्राचीन, बहुआयामी आणि वैविध्यपूर्ण आहे. प्राचीन भारतात संस्कृत ही जरी विद्वानांची, राजदरबाराची आणि धर्मकार्याची प्रमुख भाषा असली, तरी संपूर्ण देशभरातील सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन संवादाचे मुख्य माध्यम 'प्राकृत' भाषाच राहिलेल्या आहेत. प्राकृत भाषांच्या मुख्य प्रकारांमध्ये महाराष्ट्री, मागधी, पैशाची आणि 'शौरसेनी' या भाषांचा अत्यंत प्रामुख्याने आणि आदराने समावेश होतो. यापैकी शौरसेनी प्राकृत ही एक अत्यंत महत्त्वाची, ऐतिहासिक आणि मध्यवर्ती इंडो-आर्यन भाषा मानली जाते. प्राचीन भारतातील 'शूरसेन' या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या जनपदात किंवा भौगोलिक प्रदेशात ही भाषा अत्यंत मोठ्या प्रमाणावर बोलली जात असे. आजच्या भौगोलिक रचनेचा विचार केल्यास, उत्तर प्रदेशातील मथुरा, वृंदावन आणि त्याच्या आजूबाजूचा जो 'मध्यदेश' म्हणून ओळखला जाणारा विस्तीर्ण प्रदेश आहे, तो शौरसेनी भाषेचा मूळ उगम आणि विस्ताराचा मुख्य भूभाग मानला जातो. भौगोलिकदृष्ट्या भारताच्या अगदी मध्यभागी असल्यामुळे आणि मथुरा हे प्राचीन काळातील एक अत्यंत मोठे व्यापारी व सांस्कृतिक केंद्र असल्यामुळे, या भाषेने तत्कालीन भाषिक आणि राजकीय जडणघडणीत अत्यंत महत्त्वाची आणि मध्यवर्ती भूमिका बजावली आहे.

शौरसेनी भाषेचे भारतीय साहित्यातील आणि विशेषतः प्राचीन संस्कृत नाटकांमधील योगदान अत्यंत अनन्यसाधारण आणि थक्क करणारे आहे. प्राचीन भारतीय साहित्य परंपरेत भरतमुनींच्या 'नाट्यशास्त्र' या महान ग्रंथाला खूप मोठे महत्त्व आहे. या ग्रंथात नाटकातील पात्रांनी त्यांच्या सामाजिक स्तरानुसार कोणत्या भाषांचा वापर करावा, याचे अत्यंत काटेकोर आणि समाजशास्त्रीय नियम घालून दिलेले आहेत. या नियमांनुसार, प्राचीन संस्कृत नाटकांमध्ये केवळ उच्चवर्णीय पुरुष, राजे, सेनापती आणि विद्वान ब्राह्मण हेच संस्कृत भाषेचा वापर करत असत. तर नाटकातील राण्या, इतर स्त्रिया, लहान मुले, विदूषक आणि समाजातील सर्वसामान्य वर्गाचे प्रतिनिधित्व करणारी पात्रे केवळ शौरसेनी प्राकृत भाषेतच संवाद साधत असत. महाकवी कालिदास, भास, शूद्रक आणि भवभूती यांच्यासारख्या महान संस्कृत नाटककारांच्या अजरामर साहित्यकृतींमध्ये शौरसेनी भाषेचा अत्यंत प्रभावी, जिवंत आणि व्यापक वापर झालेला आपल्याला सहज दिसून येतो. महाकवी कालिदासाच्या 'अभिज्ञानशाकुंतलम्' या जगप्रसिद्ध नाटकात शकुंतला आणि तिच्या मैत्रिणी ज्या अत्यंत रसाळ आणि गोड भाषेत बोलतात, ती शौरसेनी प्राकृतच आहे. नाटकातील हा भाषिक भेद तत्कालीन समाजातील भाषिक वास्तव, पुरुषसत्ताक संस्कृती आणि सामाजिक स्तर अत्यंत स्पष्टपणे दर्शवतो. यामुळेच तत्कालीन साहित्यिकांमध्ये शौरसेनीला आदराने 'नाटकांची प्राकृत' म्हणूनही एक विशेष ओळख प्राप्त झाली होती.

शौरसेनी भाषेचे दुसरे आणि अत्यंत महत्त्वाचे रूप म्हणजे 'जैन शौरसेनी' होय. जैन धर्माच्या अथांग साहित्यात, आणि विशेषतः 'दिगंबर' पंथाच्या अत्यंत पवित्र आणि प्राचीन ग्रंथांमध्ये या भाषेचा विपुल प्रमाणात आणि अत्यंत निष्ठेने वापर झालेला आहे. प्राचीन काळी जेव्हा जैन धर्माचा प्रसार मध्य भारतात आणि दक्षिण भारताकडे होऊ लागला, तेव्हा सर्वसामान्यांना त्यांचे तत्त्वज्ञान त्यांच्याच मातृभाषेत समजावून सांगण्यासाठी जैन आचार्यांनी शौरसेनी भाषेचा अत्यंत कल्पकतेने स्वीकार केला. दिगंबर जैन परंपरेतील 'षट्खंडागम' आणि 'कसायपाहुड' यांसारखे अत्यंत महत्त्वाचे, गुंतागुंतीचे आणि प्राचीन सिद्धान्त ग्रंथ याच जैन शौरसेनी भाषेत अत्यंत कुशलतेने रचले गेले आहेत. याशिवाय आचार्य कुंदकुंद यांच्यासारख्या महान जैन तत्त्ववेत्त्यांनी आपले 'समयसार', 'प्रवचनसार' आणि 'पंचास्तिकायसार' हे आध्यात्मिकदृष्ट्या श्रेष्ठ असलेले ग्रंथ याच भाषेत लिहिले आहेत. व्याकरण आणि रचनेच्या दृष्टीने जैन शौरसेनी ही नाटकांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या मूळ शौरसेनीपेक्षा थोडी वेगळी भासते, कारण प्रवासाच्या आणि विस्ताराच्या ओघात त्यात काही प्रमाणात महाराष्ट्री आणि अर्धमागधी प्राकृत भाषेचाही स्वाभाविक प्रभाव दिसून येतो. परंतु, धर्माचा आणि तत्त्वज्ञानाचा अत्यंत क्लिष्ट विचार तळागाळातील लोकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी लोकभाषेचा वापर करण्याची जी महान जैन परंपरा होती, तिचे सर्वात उत्कृष्ट आणि यशस्वी उदाहरण म्हणून जैन शौरसेनीकडे पाहिले जाते. यामुळेच एका सामान्य बोलीभाषेला एक अत्यंत मोठे आणि चिरंतन असे धार्मिक तसेच तात्त्विक अधिष्ठान प्राप्त झाले.

व्याकरण आणि भाषिक वैशिष्ट्यांचा अत्यंत बारकाईने विचार केल्यास, शौरसेनी ही संस्कृत भाषेच्या सर्वाधिक जवळची आणि तिच्याशी थेट नाते सांगणारी प्राकृत मानली जाते. प्राचीन भारतातील सुप्रसिद्ध प्राकृत व्याकरणकार वररुची याने आपल्या 'प्राकृतप्रकाश' या प्रामाणिक ग्रंथात शौरसेनीच्या व्याकरणाचे नियम अत्यंत सविस्तरपणे आणि सूत्रात्मक पद्धतीने स्पष्ट केले आहेत. त्याच्या मते, शौरसेनीचे मूळ हे संस्कृतमध्येच दडलेले आहे. ध्वनी परिवर्तनाच्या आणि भाषिक सुलभीकरणाच्या नैसर्गिक नियमांनुसार, संस्कृतमधील काही कठीण आणि जोड व्यंजनांचा शौरसेनीमध्ये अत्यंत मृदू उच्चार होतो. उदाहरणार्थ, संस्कृतमधील 'त' या कठोर व्यंजनाचा शौरसेनीमध्ये नेहमी 'द' असा उच्चार होतो, जसे की 'गत' या संस्कृत शब्दाचा शौरसेनीमध्ये 'गद' असा उच्चार होतो. तसेच, संस्कृतमधील 'थ' या व्यंजनाचे रूपांतर शौरसेनीमध्ये 'ध' मध्ये होते (जसे 'कथा' ऐवजी 'कधा'). यासोबतच संस्कृतमधील तिन्ही 'श', 'ष', 'स' या उष्म व्यंजनांपैकी शौरसेनीमध्ये प्रामुख्याने केवळ 'स' या एकाच दंत्य व्यंजनाचा वापर सर्वाधिक होतो. या नैसर्गिक भाषिक साधेपणामुळे, उच्चारणातील कमालीच्या सुलभतेमुळे आणि कानाला गोड वाटणाऱ्या नादामुळे ही भाषा तत्कालीन सर्वसामान्यांमध्ये अत्यंत लोकप्रिय आणि संवादाचे प्रमुख साधन बनली. संस्कृत व्याकरणाची आणि उच्चारांची काठीण्य पातळी कमी करून शब्दांना एक अत्यंत प्रवाही आणि नैसर्गिक रूप देण्याचे ऐतिहासिक काम शौरसेनीने केले.

भाषेच्या उत्क्रांतीच्या अखंड आणि प्रदीर्घ प्रवासात शौरसेनी प्राकृत ही कधीही एकाच जागी किंवा एकाच स्वरूपात थांबली नाही. इसवी सनाच्या पहिल्या सहस्रकाच्या उत्तरार्धात, जेव्हा भारतातील सर्वच प्राकृत भाषांमध्ये वेगाने बदल होऊ लागले आणि त्या अधिक प्रवाही होऊ लागल्या, तेव्हा मूळ शौरसेनी प्राकृतमधून 'शौरसेनी अपभ्रंश' या अत्यंत महत्त्वाच्या आणि नव्या भाषेचा जन्म झाला. अपभ्रंश म्हणजे मूळ भाषेचे थोडे अधिक सोपे, लवचिक आणि लोकव्यवहारातील थेट रूप होय. याच शौरसेनी अपभ्रंश भाषेने आधुनिक उत्तर भारतीय आणि मध्य भारतीय भाषांचा अत्यंत भक्कम पाया रचला. आज आपण आधुनिक भारतात ज्या प्रमुख आणि मोठ्या प्रमाणावर बोलल्या जाणाऱ्या भाषा पाहतो, जसे की हिंदी, ब्रजभाषा, बुंदेली, हरियाणवी, मारवाडी आणि काही प्रमाणात पंजाबी, या सर्व भाषांची खरी जननी ही शौरसेनी अपभ्रंश आणि पर्यायाने प्राचीन शौरसेनी प्राकृत हीच आहे. मध्ययुगीन काळात जेव्हा भक्ती चळवळीचा उदय झाला, तेव्हा संत सूरदास आणि मीराबाई यांच्यासारख्या महान संतांनी आपले अभंग आणि पदे ज्या 'ब्रज' भाषेत रचली, ती ब्रजभाषा शौरसेनीचीच थेट वारसदार आहे. शूरसेन जनपदाच्या या एका भाषेने संपूर्ण उत्तर आणि मध्य भारताच्या भाषिक नकाशाला हजारो वर्षे एक समान, जोडणारे आणि अत्यंत सुसंस्कृत असे रूप दिले आहे. त्यामुळे आजच्या आधुनिक हिंदी भाषेचा किंवा उत्तर भारतीय साहित्याचा उगम शोधताना भाषाशास्त्रज्ञांना आणि इतिहासकारांना अपरिहार्यपणे शौरसेनी प्राकृतच्याच ऐतिहासिक आणि समृद्ध अभ्यासाकडे वळावे लागते.

शौरसेनी प्राकृत भाषा ही केवळ इतिहासाच्या पानांवर नोंदलेली एक प्राचीन बोलीभाषा नव्हती, तर ती भारतीय संस्कृतीच्या, अथांग साहित्याच्या आणि प्रगल्भ तत्त्वज्ञानाच्या जडणघडणीतील एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि जिवंत दुवा होती. राजदरबारातील आणि धर्मकार्यातील संस्कृत भाषेच्या एकाधिकारशाहीला अत्यंत नम्रपणे, पण ठामपणे छेद देत, तिने नाटकांच्या माध्यमातून स्त्रियांच्या, वंचितांच्या आणि सर्वसामान्यांच्या भावभावनांना साहित्यात अत्यंत मानाचे स्थान आणि वाचा फोडली. दिगंबर जैन आचार्यांच्या पवित्र लेखणीतून तिने अत्यंत सखोल आणि प्रगल्भ असे अहिंसेचे तत्त्वज्ञान सामान्य लोकांच्या घराघरात पोहोचवले. आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, काळाच्या ओघात स्वतःमध्ये नैसर्गिक बदल घडवून आणत तिने आजच्या आधुनिक हिंदी आणि इतर उत्तर भारतीय भाषांना जन्म देऊन भारताचा भाषिक वारसा अखंड ठेवला. भारताच्या भाषिक विविधतेचा, सांस्कृतिक प्रगल्भतेचा आणि सामाजिक इतिहासाचा सर्वांगीण अभ्यास करायचा असेल, तर शौरसेनी प्राकृत भाषेचे हे बहुआयामी आणि ऐतिहासिक योगदान समजून घेणे अत्यंत आवश्यक आणि मार्गदर्शक ठरते.

संदर्भ ग्रंथांची सूची:
या विषयाच्या अधिक सविस्तर आणि शास्त्रशुद्ध अभ्यासासाठी काही अत्यंत महत्त्वाच्या संदर्भ ग्रंथांचा आधार घेता येतो. यामध्ये डॉ. प्र. न. जोशी यांनी लिहिलेला 'प्राकृत भाषेचा इतिहास' हा ग्रंथ प्राकृत भाषांच्या उगमासाठी अत्यंत उपयुक्त आहे. तसेच डॉ. वि. वा. करंबेळकर यांचा 'संस्कृत साहित्याचा सोपपत्तिक इतिहास' हा ग्रंथ संस्कृत नाटकांमधील शौरसेनीच्या वापराचे उत्तम विवेचन करतो. भाषाशास्त्रीय दृष्टिकोनासाठी डॉ. स. ग. मालशे यांचा 'भाषाविज्ञान परिचय' आणि हिंदीतील डॉ. जगदीशचंद्र जैन यांचा 'प्राकृत साहित्य का इतिहास' हे ग्रंथ मोलाचे आहेत. व्याकरण समजून घेण्यासाठी प्राचीन 'प्राकृतप्रकाश' (वररुची कृत) आणि जॉर्ज ग्रियर्सन यांचा जगप्रसिद्ध 'द लिंग्विस्टिक सर्व्हे ऑफ इंडिया' (The Linguistic Survey of India) हा ऐतिहासिक अहवाल अत्यंत महत्त्वाचा संदर्भ मानला जातो.

 

कोल्हापूरचा प्राचीन वारसा: ब्रह्मपुरी उत्खननातील ऐतिहासिक नाणेसंचय (भाग १)

महाराष्ट्राचा इतिहास केवळ मध्ययुगीन कालखंडातील गड-किल्ले आणि मराठा साम्राज्यापुरता मर्यादित नाही, तर त्याची पाळेमुळे प्राचीन काळातील अश्मयुग आणि त्यानंतरच्या प्रगत नागरी संस्कृतीपर्यंत अत्यंत खोलवर रुजलेली आहेत. महाराष्ट्राच्या या प्राचीन इतिहासाचा वेध घेताना कोल्हापूर शहराचे आणि तिथल्या पंचगंगा नदीच्या खोऱ्याचे महत्त्व अनन्यसाधारण ठरते. आज आपण कोल्हापूरला करवीर निवासिनी अंबाबाईचे पवित्र शक्तिपीठ, कुस्तीची पंढरी आणि एक आधुनिक औद्योगिक शहर म्हणून ओळखतो. परंतु, दोन हजार वर्षांपूर्वी हेच कोल्हापूर 'करहाटक' किंवा तत्कालीन प्राचीन व्यापारी मार्गांवरील एक अत्यंत गजबजलेले आणि समृद्ध आंतरराष्ट्रीय केंद्र होते. या प्राचीन कोल्हापूरचे हे लपलेले आणि विस्मृतीत गेलेले वैभव जगासमोर आणण्याचे सर्वात मोठे श्रेय पंचगंगा नदीच्या तीरावर असलेल्या 'ब्रह्मपुरी' टेकडीला आणि तिथे झालेल्या अत्यंत महत्त्वपूर्ण पुरातत्वीय उत्खननाला जाते. याच ब्रह्मपुरीच्या पोटात दडलेल्या 'नाणेसंचयाने' महाराष्ट्राच्या आणि विशेषतः दक्षिण भारताच्या प्राचीन इतिहासातील अनेक अंधारलेली पाने कायमची उजळून टाकली.

ब्रह्मपुरी ही पंचगंगा नदीच्या काठावर वसलेली एक नैसर्गिक टेकडी आहे. प्राचीन काळी जेव्हा नद्यांच्या खोऱ्यांमध्ये मानवी वसाहती निर्माण होत होत्या, तेव्हा पुराच्या पाण्यापासून संरक्षण मिळवण्यासाठी आणि सुरक्षिततेच्या दृष्टिकोनातून अशा उंचावरील टेकड्यांवर वसाहती करणे पसंत केले जात असे. ब्रह्मपुरी टेकडीवरही हजारो वर्षांपासून अशाच अनेक मानवी पिढ्या नांदल्या, त्यांची घरे उभी राहिली, ती पडली आणि त्यावर पुन्हा नवीन घरे बांधली गेली. काळाच्या ओघात या वसाहतींचे एकावर एक थर साचत गेले आणि त्यातूनच या टेकडीच्या पोटात इतिहासाचा एक अमूल्य खजिना गाडला गेला. विसाव्या शतकाच्या मध्यावर जेव्हा अभ्यासकांना या टेकडीच्या ऐतिहासिक महत्त्वाची जाणीव झाली, तेव्हा तिथे शास्त्रशुद्ध पद्धतीने उत्खनन करण्याचा निर्णय घेण्यात आला. पुण्यातील डेक्कन कॉलेजच्या पुरातत्त्व विभागातर्फे डॉ. हसमुख धीरजलाल संकलिया (एच. डी. संकलिया) आणि डॉ. मोरेश्वर गंगाधर दीक्षित यांसारख्या जागतिक कीर्तीच्या आणि अत्यंत निष्णात पुरातत्वशास्त्रज्ञांच्या नेतृत्वाखाली इसवी सन एकोणीसशे पंचेचाळीस-शेचाळीस (१९४५-४६) च्या दरम्यान ब्रह्मपुरी येथे अत्यंत बारकाईने उत्खनन करण्यात आले. या उत्खननाने केवळ कोल्हापूरचाच नव्हे, तर संपूर्ण दख्खनच्या पठाराचा इतिहास नव्याने लिहिण्यास भाग पाडले.

कोणत्याही पुरातत्वीय उत्खननामध्ये मातीची भांडी, मणी, घरांचे अवशेष, आणि हाडे यांसारख्या अनेक वस्तू सापडत असतात. या सर्व वस्तू तत्कालीन समाजजीवनाची आणि राहणीमानाची माहिती देतात. परंतु, जेव्हा एखाद्या उत्खननात प्राचीन 'नाणी' किंवा 'नाण्यांचा साठा' (नाणेसंचय) सापडतो, तेव्हा इतिहासकारांना सर्वाधिक आनंद होतो. कारण नाणी ही कोणत्याही ग्रंथापेक्षा किंवा दंतकथेपेक्षा अधिक विश्वासार्ह, अधिक अस्सल आणि कधीही न बदलणारा स्पष्ट पुरावा असतात. नाण्यांवर राजाचे नाव, त्याचे राजचिन्ह, लिपी आणि बऱ्याचदा त्याचा काळही कोरलेला असतो, ज्यामुळे इतिहासाची अचूक काल निश्चिती करणे अत्यंत सोपे जाते. ब्रह्मपुरीच्या या उत्खननामध्ये अभ्यासकांना अशाच प्राचीन नाण्यांचा एक प्रचंड मोठा आणि अत्यंत दुर्मिळ असा साठा सापडला. हा नाणेसंचय म्हणजे खऱ्या अर्थाने दोन हजार वर्षांपूर्वीच्या कोल्हापूरच्या आर्थिक, राजकीय आणि जागतिक व्यवहारांचा एक जिवंत आणि बोलका दस्तऐवज होता.

ब्रह्मपुरी येथे सापडलेल्या या नाणेसंचयाचे आणि त्यातील नाण्यांचे भौतिक स्वरूप अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण होते. उत्तर भारतात प्रामुख्याने सोने आणि चांदी यांसारख्या मौल्यवान धातूंची नाणी पाडण्याची पद्धत प्राचीन काळापासून चालत आलेली असली, तरी दख्खनच्या पठारावर आणि विशेषतः कोल्हापूर परिसरात सापडलेली ही नाणी 'शिसे' आणि 'पोटीन' या धातूंपासून बनवलेली होती. तांबे, जस्त आणि इतर काही धातूंचे मिश्रण करून पोटीन हा कठीण धातू तयार केला जात असे. तत्कालीन अर्थव्यवस्थेमध्ये सोने-चांदीचा वापर केवळ मोठ्या आंतरराष्ट्रीय व्यापारासाठी किंवा साठवणुकीसाठी मर्यादित होता. परंतु, सामान्य जनतेच्या दैनंदिन व्यवहारासाठी, बाजारातील खरेदी-विक्रीसाठी आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेला गती देण्यासाठी शिसे आणि पोटीनसारख्या मुबलक प्रमाणात उपलब्ध असलेल्या धातूंचा वापर अत्यंत हुशारीने आणि व्यापक प्रमाणावर केला गेला होता. शिशाची नाणी वजनाला जड असली तरी काळाच्या ओघात मातीत पडून राहिल्यामुळे त्यांच्यावर गंज चढला होता आणि ती मळकट दिसू लागली होती. तरीही, पुरातत्वशास्त्रज्ञांनी अत्यंत रासायनिक प्रक्रिया करून आणि संयमाने ही नाणी स्वच्छ केली, तेव्हा त्यावरील प्राचीन चिन्हे आणि ब्राह्मी लिपीतील अक्षरे स्पष्टपणे उलगडू लागली.

ब्रह्मपुरीच्या या नाण्यांवर कोरलेली चिन्हे ही तत्कालीन राजकीय सत्ता आणि त्यांच्या धार्मिक किंवा सांस्कृतिक ओळखीचे प्रतीक होती. या नाण्यांच्या एका बाजूला प्रामुख्याने एका विशिष्ट प्रकारच्या 'चैत्याचे' (डोंगराचे किंवा टेकडीचे प्रतीक) आणि त्यासोबत एका वृक्षाचे चित्र अत्यंत सुबकपणे कोरलेले आढळते. परंतु या नाण्यांचे सर्वात मोठे आणि संपूर्ण भारतीय नाणेशास्त्रात वेगळेपण दर्शवणारे वैशिष्ट्य म्हणजे या नाण्यांवर कोरलेले 'धनुष्य आणि बाण' हे चिन्ह. धनुष्यबाण हे प्राचीन काळापासून शौर्याचे आणि क्षात्रधर्माचे प्रतीक मानले गेले आहे. ज्या राजवंशाने ही नाणी चलनात आणली, त्यांनी आपले सामर्थ्य आणि आपली स्वतंत्र राजकीय ओळख प्रस्थापित करण्यासाठी या धनुष्यबाणाच्या चिन्हाचा वापर आपल्या अधिकृत राजमुद्रेसारखा केला होता. नाण्याच्या कडेला प्राचीन 'ब्राह्मी' लिपीमध्ये आणि 'प्राकृत' भाषेमध्ये राजाचे नाव आणि त्याची पदवी अत्यंत गोलाकार पद्धतीने कोरलेली होती. तत्कालीन काळात प्राकृत हीच सर्वसामान्यांची बोलीभाषा होती आणि ब्राह्मी ही संपूर्ण भारतभर चालणारी प्रमुख लिपी होती, त्यामुळे या नाण्यांवरील संदेश अत्यंत सहजपणे सामान्य जनतेपर्यंत पोहोचत असे.

या नाणेसंचयाने इतिहासकारांसमोर एक अत्यंत रोमांचक आणि नवीन रहस्य उभे केले. जेव्हा या नाण्यांवरील ब्राह्मी लिपीचे वाचन पूर्ण झाले, तेव्हा त्यावर ज्या राजांची नावे समोर आली, ती नावे भारतीय इतिहासातील पुराणांमध्ये किंवा इतर कोणत्याही लिखित ग्रंथामध्ये कधीही वाचायला मिळालेली नव्हती. पुराणांनी दख्खनच्या पठारावर राज्य करणाऱ्या फक्त 'सातवाहन' या एकाच महान राजवंशाचा उल्लेख केला होता. परंतु ब्रह्मपुरी येथे सापडलेल्या या धनुष्यबाण छाप असलेल्या नाण्यांवर 'वासिष्ठीपुत्र विळीवायकुर', 'माठरीपुत्र सिवाळकुर' आणि 'गौतमीपुत्र विळीवायकुर' अशी अत्यंत वेगळी आणि अपरिचित नावे होती. या राजांच्या नावाच्या शेवटी 'कुर' हा शब्द समान होता, ज्यावरून इतिहासकारांनी या राजवंशाला 'कुर घराणे' किंवा 'महारथी कुर' असे नाव दिले. या एका उत्खननामुळे आणि एका नाणेसंचयामुळे कोल्हापूरच्या परिसरावर राज्य करणाऱ्या एका अत्यंत स्वतंत्र, बलशाली आणि पूर्णपणे अज्ञात अशा राजवंशाचा अचानकपणे शोध लागला. ही भारतीय इतिहासातील एक प्रचंड मोठी क्रांती होती.

या कुर राजवंशाचा सातवाहनांशी काय संबंध होता? ते सातवाहनांचे मांडलिक होते की त्यांचे कट्टर राजकीय शत्रू होते? कोल्हापूर परिसरावर त्यांनी नेमके किती काळ राज्य केले आणि त्यांचे हे राज्य केवळ स्थानिक पातळीवर मर्यादित होते की त्यांचे आंतरराष्ट्रीय व्यापाराशीही काही घनिष्ट संबंध होते? ब्रह्मपुरीच्या या एका नाणेसंचयाने कोल्हापूरला थेट रोमच्या साम्राज्याशी कसे जोडून दिले, हे सर्व प्रश्न अत्यंत कुतूहल निर्माण करणारे आहेत. या कुर राजांचा उदय, त्यांचा सातवाहनांसोबत झालेला राजकीय संघर्ष, आणि ब्रह्मपुरीच्या याच उत्खननात सापडलेले आंतरराष्ट्रीय व्यापाराचे अत्यंत थक्क करणारे पुरातत्वीय पुरावे, यांचा सविस्तर आणि ऐतिहासिक आढावा आपण या लेखमालेच्या दुसऱ्या आणि अंतिम भागात घेणार आहोत. ब्रह्मपुरीची ही टेकडी केवळ मातीचा ढिगारा नसून, ती प्राचीन कोल्हापूरच्या सुवर्णयुगाची एक अत्यंत भक्कम आणि अखंड साक्ष देणारी एक ऐतिहासिक प्रयोगशाळा आहे, हे यातून स्पष्ट होते.

सातवाहन काळातील शिलालेख निर्मितीची तांत्रिक आणि कलात्मक प्रक्रिया

सातवाहन काळामध्ये केवळ राजकीय स्थैर्य किंवा आर्थिक भरभराटच झाली नाही, तर कला, स्थापत्य, आणि साहित्याच्या क्षेत्रातही अभूतपूर्व प्रगती झाली. या प्रगतीचा सर्वात मोठा आणि अविनाशी पुरावा म्हणजे या काळात कोरले गेलेले शिलालेख होत. मानवी इतिहास आणि संस्कृतीची नोंद ठेवण्यासाठी पूर्वी भूर्जपत्रे, ताडपत्रे किंवा लाकडाचा वापर केला जात असे. परंतु ही साधने काळाच्या ओघात आणि निसर्गाच्या आघाताने अत्यंत सहज नष्ट होणारी होती. यावर कायमस्वरूपी उपाय म्हणून आणि आपले विचार, राजकन्यांचे दान, राजांचे विजय तसेच सामान्य जनतेची श्रद्धा हजारो वर्षे टिकावी या उदात्त उद्देशाने सातवाहन काळात दगडांवर म्हणजेच पाषाणावर शिलालेख कोरण्याची एक अत्यंत विकसित आणि भव्य परंपरा सुरू झाली. हे शिलालेख प्रत्यक्ष पाषाणावर कसे कोरले जात होते, याची तांत्रिक प्रक्रिया समजून घेणे म्हणजे तत्कालीन प्रगत विज्ञान आणि कलाकुसरीला दिलेली एक मोठी मानवंदना ठरते.

शिलालेख कोरण्याच्या प्रक्रियेतील सर्वात पहिली आणि अत्यंत महत्त्वाची पायरी म्हणजे योग्य जागेची आणि योग्य प्रकारच्या दगडाची अचूक निवड करणे. सातवाहन साम्राज्याचा बहुतांश विस्तार हा दख्खनच्या पठारावर आणि विशेषतः सह्याद्रीच्या पर्वतरांगांमध्ये पसरलेला होता. सह्याद्रीचा खडक हा काळाकभिन्न आणि अत्यंत कठीण असा 'बेसॉल्ट' (Basalt) प्रकारचा खडक आहे. हा खडक कोरण्यासाठी प्रचंड कठीण असला, तरी एकदा त्यावर कोरीव काम केले की ते हजारो वर्षे सुरक्षित आणि अबाधित राहते, हे तत्कालीन शिल्पकारांनी आणि तंत्रज्ञांनी अचूक ओळखले होते. शिलालेख कोरण्यासाठी प्रामुख्याने ज्या गुहा किंवा लेणी खोदली जात होती, त्यांच्या प्रवेशद्वारावर, दर्शनी भागावर किंवा भव्य स्तंभांवर विशिष्ट जागा निश्चित केली जात असे. नाणेघाट, कार्ला, भाजे, नाशिक, कान्हेरी यांसारख्या अत्यंत गजबजलेल्या आंतरराष्ट्रीय व्यापारी मार्गांवर हे लेख जाणीवपूर्वक कोरले जात असत. यामागील मुख्य उद्देश हा होता की तिथून ये-जा करणाऱ्या प्रत्येक प्रवाशाला, व्यापाऱ्याला आणि भिक्खूंना राजाचा किंवा दात्याचा तो संदेश सहज वाचता यावा. दगडाची निवड केल्यानंतर ती खडबडीत जागा पूर्णपणे तासून, घासून गुळगुळीत आणि अत्यंत सपाट केली जात असे. खडबडीत दगडावर अक्षरे व्यवस्थित उमटत नाहीत, त्यामुळे पृष्ठभाग तयार करण्याचे हे सुरुवातीचे काम अत्यंत जिकिरीचे, कष्टाचे आणि वेळखाऊ असायचे.

पृष्ठभाग तयार झाल्यानंतर थेट दगडावर घाव घालण्यास किंवा कोरण्यास कधीही सुरुवात केली जात नसे. पाषाणावर काम करताना कोणतीही चूक झाल्यास ती दुरुस्त करणे किंवा खोडणे जवळजवळ अशक्य असते. त्यामुळे शिलालेख कोरण्यापूर्वी एक अत्यंत शिस्तबद्ध आणि नियोजित प्रक्रिया राबवली जात असे. सुरुवातीला जो मजकूर दगडावर कोरला जायचा आहे, तो तत्कालीन विद्वानांकडून किंवा राजाच्या दरबारी असलेल्या अधिकृत लेखकांकडून भूर्जपत्रावर, ताडपत्रावर किंवा कापडावर लिहून घेतला जात असे. सातवाहन काळात प्रामुख्याने सर्वसामान्यांची 'प्राकृत' भाषा आणि प्राचीन 'ब्राह्मी' लिपीचा वापर मोठ्या प्रमाणावर केला जात असे. हा कच्चा मसुदा तयार झाल्यानंतर तो मुख्य शिल्पकाराकडे सुपूर्द केला जायचा. त्यानंतर शिल्पकार किंवा त्याचे अत्यंत कुशल कामगार दगडाच्या त्या गुळगुळीत पृष्ठभागावर रंग किंवा खडूच्या साहाय्याने ती ब्राह्मी अक्षरे हुबेहूब रेखाटत असत. अक्षरांचा आकार, दोन ओळींमधील समान अंतर आणि एकूण मजकुराची भौमितिक मांडणी याचे अत्यंत अचूक गणित याच वेळी आखले जात असे. नाणेघाटातील राणी नागनिकेचा शिलालेख किंवा नाशिक येथील गौतमी बलश्रीचा प्रदीर्घ शिलालेख पाहिला, तर त्यांच्या ओळींमधील विलक्षण समानता आणि अक्षरांचे वळणदार स्वरूप तत्कालीन लेखकांच्या या अचूक नियोजनाची आणि पूर्वतयारीची स्पष्ट साक्ष देते.

प्रत्यक्ष कोरीव कामाला सुरुवात करताना तत्कालीन प्रगत धातुशास्त्राचा आणि लोहारकामाचा अत्यंत मोठा वाटा होता. बेसॉल्टसारखा अतिशय कठीण खडक फोडण्यासाठी आणि त्यावर अत्यंत नाजूक अक्षरे कोरण्यासाठी अतिशय मजबूत, टोकदार आणि धारदार हत्यारांची आवश्यकता होती. सातवाहन काळात लोखंडाचा आणि विशिष्ट प्रकारच्या पोलादाचा वापर मोठ्या प्रमाणावर आणि प्रगत स्वरूपात सुरू झाला होता. शिलालेख कोरण्यासाठी वेगवेगळ्या आकारांच्या आणि जाडीच्या लोखंडी छिन्नी आणि विविध वजनांच्या हातोड्यांचा वापर अत्यंत कुशलतेने केला जात असे. रंगाने आखलेल्या अक्षरांच्या बाह्यरेषेवरून अत्यंत कौशल्याने आणि नियंत्रित ताकदीने हातोड्याचे घाव घालून छिन्नीच्या साहाय्याने पाषाण कोरला जात असे. सातवाहन काळात प्रामुख्याने 'उत्कीर्ण' म्हणजेच दगडाच्या पृष्ठभागाच्या आत खोलगट जाणारी अक्षरे कोरण्याची पद्धत सर्वाधिक वापरली गेली. छिन्नीचा एक चुकीचा घाव संपूर्ण पाषाणाला तडा देऊ शकत होता किंवा एखाद्या अक्षराचा मूळ अर्थच बदलू शकत होता. त्यामुळे हे अत्यंत नाजूक काम करणारे रूपकार, पाषाण घडवणारे शैलवढकी आणि शिल्पकार हे अत्यंत संयमी, दीर्घकाळ प्रशिक्षित झालेले आणि उच्च दर्जाचे कलावंत असत. एकाग्रता आणि हातातील ताकदीवर नियंत्रण हे त्यांच्या कलेचे मुख्य गमक होते.

संपूर्ण लेख पाषाणावर कोरून झाल्यानंतर त्याची अत्यंत बारकाईने तपासणी आणि साफसफाई केली जात असे. कोरलेल्या खोलगट अक्षरांमध्ये साचलेली दगडाची भुकटी आणि कचरा विशिष्ट साधनांनी साफ करून त्या अक्षरांना अधिक उठावदार आणि सुस्पष्ट बनवले जात असे. काही अभ्यासकांच्या आणि पुरातत्वशास्त्रज्ञांच्या मते, ही कोरलेली अक्षरे अंधाऱ्या गुहांमध्ये किंवा दुरूनही स्पष्ट दिसावीत आणि वाचता यावीत, यासाठी त्यांच्या खोलगट भागामध्ये नैसर्गिक लाल रंग किंवा चुन्याचे पांढरे मिश्रण जाणीवपूर्वक भरले जात असावे. आज हजारो वर्षांनंतर ते रंग जरी ऊन-पावसाने निघून गेले असले, तरी छिन्नीने कोरलेली ती खोलगट अक्षरे मात्र आजही आपल्याला स्पष्टपणे वाचता येतात. या कोरीव कामाचे आणखी एक सामाजिक वैशिष्ट्य म्हणजे, केवळ राजे, राण्या किंवा राजघराण्यातील व्यक्तीच नाही, तर तत्कालीन सामान्य शेतकरी, लोहार, सुतार, व्यापारी श्रेणी आणि सामान्य भिक्खू यांनीही आपले छोटे-मोठे दान या दगडांवर कोरून ठेवले आहे. प्रत्येकाच्या आर्थिक कुवतीनुसार या शिलालेखांचा आकार आणि अक्षरांची खोली कमी-जास्त असलेली आपल्याला लेण्यांमध्ये दिसते. परंतु त्यामागील कोरीव कामाची तांत्रिक पद्धत आणि अक्षरांचे वळण मात्र संपूर्ण सातवाहन साम्राज्यात जवळपास एकसमान असल्याचेच दिसून येते.

सातवाहन काळातील शिलालेख कोरण्याची ही अफाट प्रक्रिया केवळ एक यांत्रिक किंवा मजुरीचे काम नव्हते. ती एक अत्यंत उच्च दर्जाची कला, प्रगत भाषाशास्त्र आणि तत्कालीन प्रगत तंत्रज्ञानाचा एक अतिशय सुंदर आणि परिपूर्ण संगम होती. दगडाची शास्त्रशुद्ध निवड करण्यापासून ते त्यावर छिन्नीचा शेवटचा घाव घालण्यापर्यंत प्रत्येक टप्प्यावर प्रचंड मेहनत, अफाट बुद्धिमत्ता आणि संयम पणाला लावला जात असे. आज आपण जेव्हा या प्राचीन लेण्यांमध्ये जाऊन ते शिलालेख पाहतो, तेव्हा केवळ तो निर्जीव दगड किंवा ती अक्षरे न पाहता, त्यामागे दडलेले त्या अनामिक शिल्पकारांचे आणि लेखकांचे अफाट कष्ट आपण समजून घेतले पाहिजेत. त्यांच्या याच निस्सीम कष्टांमुळे आणि पाषाणासारख्या अढळ आणि अविनाशी माध्यमाच्या निवडीमुळे आज दोन हजार वर्षांनंतरही आपल्याला आपला इतिहास, आपली प्राकृत भाषा आणि आपल्या पूर्वजांचा तो गौरवशाली वारसा अत्यंत पुराव्यानिशी उलगडता येत आहे. हे शिलालेख खऱ्या अर्थाने तत्कालीन महाराष्ट्राच्या प्रगत संस्कृतीचे, साहित्याचे आणि तंत्रज्ञानाचे अजरामर आणि अत्यंत बोलके साक्षीदार म्हणून आज आपल्यासमोर दिमाखात उभे आहेत.

संदर्भ:

१. मिराशी, वा. वि., 'सातवाहन आणि पश्चिमी क्षत्रप यांचा इतिहास आणि कोरीव लेख', महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ, मुंबई.
२. गोखले, शोभना, 'पुराभिलेखविद्या', कॉन्टिनेन्टल प्रकाशन, पुणे.
३. मोरवंचीकर, रा. श्री., 'सातवाहनकालीन महाराष्ट्र', परिमल प्रकाशन.
४. तुळपुळे, शं. गो., 'प्राचीन मराठी कोरीव लेख', पुणे विद्यापीठ प्रकाशन, पुणे.
५. ढवळीकर, म. के., 'महाराष्ट्राची कुळकथा', राजहंस प्रकाशन, पुणे.
६. देशपांडे, स. रा., 'प्राचीन भारतीय लिपी आणि नाणेशास्त्र', स्नेहवर्धन प्रकाशन, पुणे.
७. बर्जेस, जेम्स, 'Epigraphia Indica' (विशिष्ट खंड ज्यात नाशिक, नाणेघाट आणि कार्ला लेण्यांच्या शिलालेखांचे विश्लेषण आहे), Archaeological Survey of India.
८. महाराष्ट्र शासनाचे अधिकृत गॅझेटिअर (Gazetteers of Maharashtra) - ऐतिहासिक आणि पुरातत्व खंड.
९. संकेतस्थळ: Archaeological Survey of India (ASI) अधिकृत वेबसाईट.
१०. संकेतस्थळ: इन्स्टिट्यूट ऑफ एन्शियंट इंडियन स्टडीज (विविध संशोधन लेख आणि अहवाल).

 

 

कर्नाटकातील कणकगिरीत उपेक्षित राहिलेली शिवरायांच्या थोरल्या बंधूंची समाधी!

बदामीवरून हम्पीकडे जाणारा आमचा प्रवास सुरू होता. वाटेत अचानक दिशा बदलून आम्ही कर्नाटकातील 'कणकगिरी' या गावी पोहोचलो. यामागे एक खास उद्देश होता; छत्रपती शिवाजी महाराजांचे थोरले बंधू, शहाजीराजांचे ज्येष्ठ पुत्र पराक्रमी 'संभाजी महाराज' यांची समाधी याच गावात असल्याची माहिती आम्हाला मिळाली होती. गुगल मॅपच्या मदतीने आम्ही ती जागा शोधून काढली. पण तिथे पोहोचल्यावर जे दृश्य दिसले, ते मन सुन्न करणारे होते.
गावाबाहेर एका विस्तीर्ण, निर्जन मोकळ्या जागेत ही समाधी विदारक आणि उपेक्षित अवस्थेत उभी होती. तिची रचना एखाद्या मुस्लिम पद्धतीच्या दर्ग्यासारखी भासत होती. आजूबाजूला सामसूम होती. समाधीवर चुन्याचे काही ताजे तर काही जुने लेप लावल्याचे दिसत होते. समोरच दिवा लावण्यासाठी केलेली एक छोटी जागा होती, ज्यावरून कोणीतरी तिथे नियमितपणे नतमस्तक होत असावे, याची जाणीव झाली. पण दुर्दैवाने, या थोर योद्ध्याच्या समाधीचा इतिहास सांगणारा साधा एक फलकही तिथे नव्हता आणि माहिती देणारे आजूबाजूला कोणीही नव्हते.

या वास्तूविषयी कोणाला विचारावे, असा प्रश्न पडलेला असतानाच, थोड्या वेळाने एका दुचाकीवरून लुंगी नेसलेले एक गृहस्थ तिथे आले. फोनवर बोलत असलेले ते गृहस्थ आमची चुळबूळ पाहून आमच्याजवळ आले. त्यांनी अत्यंत हसतमुख चेहऱ्याने आणि नमस्कार करून आमचे स्वागत केले. आमची भाषा मराठी आणि त्यांची कन्नड; त्यामुळे संवादाचा मोठा प्रश्न उभा राहिला. पण खाणाखुणा आणि काही तुटक शब्दांच्या आधारे आमचा संवाद सुरू झाला. 'नागराज' असे त्यांचे नाव आणि तेच या आजूबाजूच्या विस्तीर्ण जागेचे मालक असल्याचे आम्हाला समजले. आम्ही थेट पुण्याहून, महाराजांच्या भूमीतून आलो आहोत, याचे त्यांना मोठे अप्रूप वाटले. त्यांनी आत्मीयतेने आमचा फोन नंबर लिहून घेतला.
भाषेच्या अडचणीमुळे फारशी माहिती मिळत नाही, हे पाहून आम्ही पुढच्या प्रवासाला निघण्याचा निर्णय घेतला. पण आम्ही गाडी सुरू करून दोन मिनिटेही झाली नसतील, तोच नागराज यांचा फोन आला. त्यांनी गावातील काही जाणकार मंडळींना मुद्दाम बोलावून घेतले होते. त्यांच्या या आपुलकीमुळे आम्ही तात्काळ गाडी पुन्हा मागे फिरवली.

तिथे पोहोचल्यावर नागराज यांनी बोलावलेल्या 'शरणप्पा सज्जन' या स्थानिक जाणकाराशी आमची भेट झाली. त्यांनी ही समाधी संभाजी महाराजांचीच असल्याच्या वृत्ताला ठाम दुजोरा दिला. मात्र, त्यांच्या बोलण्यातून एक खंतही जाणवली. "लहानपणापासून आम्ही ही समाधी याच अवस्थेत पाहत आलो आहोत, यात कोणताही बदल झालेला नाही," असे ते म्हणाले.
अधिक माहिती जाणून घेण्याच्या आमच्या इच्छेला अय्यानगौडा यांनी सविस्तर उत्तरे दिली. पूर्वी या समाधीवर एक सुंदर संरक्षक छप्पर होते, पण निजामाच्या काळात या वास्तूची मोठी नासधूस झाली. त्यानंतरच्या काळात ही वास्तू विविध स्थानिक आणि कायदेशीर वादांमध्ये अडकली. प्रकरण पोलीस दरबारी गेल्यामुळे समाधीच्या जीर्णोद्धाराचे काम कायमचे रखडले. काही वर्षांपूर्वी या समाधीच्या विकासासाठी मोठा निधी मंजूर झाला होता, पण लाल फितीच्या कारभारामुळे प्रत्यक्ष एकही वीट रचली गेली नाही.

स्थानिक गावकऱ्यांच्या मनात मात्र एक मोठी आशा आहे. जर या समाधीचा भव्य जीर्णोद्धार झाला, तर कणकगिरी गावाचे नाव भारताच्या नकाशावर मानाने झळकेल, असा त्यांना विश्वास आहे. यासाठी महाराष्ट्राच्या मुख्यमंत्र्यांनी पुढाकार घेऊन कर्नाटकच्या मुख्यमंत्र्यांकडे अधिकृत प्रस्ताव पाठवावा, तरच यावर वेगाने काम होऊ शकते, अशी त्यांची प्रामाणिक अपेक्षा आहे.
शिवकाळाचा विचार केल्यास, कणकगिरी हा त्याकाळी एक अत्यंत भक्कम आणि अभेद्य भुईकोट किल्ला होता. आजही गावात फिरताना या जुन्या तटबंदीचे जीर्ण अवशेष इतिहासाची साक्ष देत उभे असल्याचे पाहायला मिळते. आज मंदिरांचे गाव म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या कणकगिरीत इतिहासाच्या या खाणाखुणा मात्र काळाच्या पडद्याआड हरवत चालल्या आहेत.

छत्रपती शिवरायांच्या या थोरल्या बंधूंकडे आपल्या इतिहासाने कायमच काहीसे दुर्लक्ष केले, ही एक मोठी शोकांतिका आहे. इतिहासाचे भीष्माचार्य वासुदेव सीताराम बेंद्रे यांचा अपवाद वगळता, इतर कोणत्याही इतिहासकाराने या थोर योद्ध्याच्या आयुष्यावर सखोल संशोधन केले नाही. परिणामी, त्यांचा पराक्रम आणि इतिहास आजही बहुतांश मराठी जनांसाठी अपरिचितच राहिला आहे. कदाचित याच अज्ञानामुळे त्यांची समाधी आज अशी दुर्लक्षित अवस्थेत आहे.
नुकत्याच प्रदर्शित झालेल्या 'राजा शिवाजी' या रितेश देशमुख यांच्या चित्रपटामुळे शिवरायांचे थोरले बंधू किती कर्तृत्ववान होते, हा इतिहास प्रकर्षाने महाराष्ट्रासमोर येत आहे. यातून निश्चितच जनजागृती होईल. पण आता केवळ इतिहासाचे स्मरण करून चालणार नाही, तर या उपेक्षित स्मारकाच्या पुनर्बांधणीची नितांत आवश्यकता आहे.
यासाठी प्रबळ राजकीय इच्छाशक्तीची गरज आहे. कोणतेही भाषिक किंवा सीमावाद न आणता, प्रशासनाने योग्य ती पावले टाकली, तरच कर्नाटकातील या समाधीचा जीर्णोद्धार होऊ शकेल. हे कार्य पूर्णत्वास गेल्यास, भविष्यात हे स्मारक केवळ इतिहासाची साक्षच देणार नाही, तर येणाऱ्या प्रत्येक पिढीसाठी एक महान प्रेरणास्थान म्हणून दिमाखात उभे राहील!

--- तुषार भ. कुटे

#Marathi #ChhatrapatiShivaji #RajaShivaji #SambhajiMaharaj #ShivajiMaharaj #History #Kanakgiri #Karnatak #Maratha

 

महाराष्ट्रातील शिलालेखांची वैभवशाली परंपरा: इतिहासाचे बोलके पाषाण

मानवी संस्कृतीच्या आणि विशेषतः राजकीय तसेच सामाजिक इतिहासाच्या पुनर्निर्मितीमध्ये भौतिक साधनांचे महत्त्व अनन्यसाधारण असते. या भौतिक साधनांमध्ये 'शिलालेख' हे सर्वात विश्वासार्ह, अस्सल आणि कालजयी साधन मानले जाते. शिलालेख म्हणजे दगडावर, कातळावर, मंदिरांच्या भिंतींवर किंवा गुहांमध्ये कोरलेला लिखित मजकूर. प्राचीन काळी कागद किंवा भूर्जपत्रांसारखी साधने मोठ्या प्रमाणावर उपलब्ध नव्हती आणि असली तरी ती निसर्गाच्या आघाताने किंवा कीटकांच्या प्रादुर्भावाने काळाच्या ओघात सहज नष्ट होऊ शकत होती. परंतु अत्यंत कठीण पाषाणावर कोरलेली ही अक्षरे हजारो वर्षे ऊन, वारा, पावसाचा मारा सहन करूनही आपला इतिहास अत्यंत प्रामाणिकपणे पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचवतात. महाराष्ट्राच्या भौगोलिक रचनेचा विचार केला, तर संपूर्ण राज्याला सह्याद्रीच्या पर्वतरांगांचे आणि काळ्याकभिन्न बेसॉल्ट खडकाचे एक प्रचंड मोठे नैसर्गिक वरदान लाभले आहे. याच नैसर्गिक देणगीमुळे प्राचीन काळापासून महाराष्ट्रात डोंगर कोरून लेणी आणि मंदिरे निर्माण करण्याची एक भव्य परंपरा उभी राहिली, आणि या वास्तूंच्या निर्मितीसोबतच महाराष्ट्रात शिलालेखांची एक अत्यंत वैभवशाली आणि अखंड परंपरा सुरू झाली.

मौर्य काळ आणि लिपीचा उगम

महाराष्ट्रातील शिलालेखांच्या परंपरेची खऱ्या अर्थाने सुरुवात मौर्य सम्राट अशोकाच्या काळापासून झाल्याचे दिसून येते. भारताच्या प्राचीन इतिहासात शिलालेखांद्वारे जनतेशी संवाद साधण्याची संकल्पना सम्राट अशोकाने अत्यंत प्रभावीपणे राबवली. ठाणे जिल्ह्याजवळील 'सोपारा' (प्राचीन शूर्पारक) येथे सापडलेला अशोकाचा शिलालेख हा महाराष्ट्रातील सर्वात जुन्या शिलालेखांपैकी एक मानला जातो. या काळामध्ये शिलालेखांसाठी प्रामुख्याने प्राचीन 'ब्राह्मी' लिपी आणि 'प्राकृत' भाषेचा वापर केला गेला. हीच ब्राह्मी लिपी पुढे भारतातील अनेक आधुनिक लिपींची जननी ठरली. सोपाऱ्यासारख्या आंतरराष्ट्रीय बंदर असलेल्या ठिकाणी शिलालेख कोरण्यामागे मौर्य साम्राज्याचा प्रशासकीय आणि धार्मिक संदेश व्यापारी वर्गापर्यंत पोहोचवण्याचा मुख्य उद्देश होता.

सातवाहन काळ: शिलालेखांचा सुवर्णकाळ

मौर्यानंतर महाराष्ट्राच्या इतिहासातील सर्वात देदीप्यमान कालखंड म्हणजे 'सातवाहन' साम्राज्याचा काळ होय. सातवाहनांच्या काळातच महाराष्ट्रातील शिलालेखांच्या परंपरेने खऱ्या अर्थाने एक सुवर्णकाळ अनुभवला. पुणे जिल्ह्यातील जुन्नर परिसरातील 'नाणेघाट' येथे असलेला राणी नागनिकेचा शिलालेख हा प्राचीन भारताच्या इतिहासातील एक मैलाचा दगड आहे. या प्रदीर्घ शिलालेखात सातवाहन राजांच्या वंशावळीची, त्यांनी केलेल्या अश्वमेध आणि राजसूय यज्ञांची, आणि त्यांनी दिलेल्या भरघोस दानाची सविस्तर माहिती कोरलेली आहे. विशेष म्हणजे प्राचीन भारतीय संख्याचिन्हांचा (अंकांचा) सर्वात जुना पुरावा याच नाणेघाटाच्या शिलालेखात पाहायला मिळतो.
सातवाहन काळातील दुसरा अत्यंत महत्त्वाचा शिलालेख म्हणजे नाशिकच्या पांडवलेण्यांमधील राजमाता गौतमी बलश्री हिची 'नाशिक प्रशस्ती'. आपला पुत्र आणि महान सातवाहन सम्राट गौतमीपुत्र सातकर्णी याच्या अफाट शौर्याचे, त्याच्या साम्राज्याच्या विस्ताराचे आणि त्याने शकांवर मिळवलेल्या विजयाचे अत्यंत ओजस्वी वर्णन या शिलालेखात केलेले आहे. 'त्रिसमुद्रतोयपीतवाहन' अशा शब्दांत गौतमीपुत्राचा गौरव याच ठिकाणी कोरलेला आहे. याव्यतिरिक्त कार्ला, भाजे, कान्हेरी आणि जुन्नर येथील गुहांमध्ये शेकडो छोटे-मोठे शिलालेख आढळतात. या शिलालेखांचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे, हे लेख केवळ राजांनीच कोरलेले नाहीत, तर तत्कालीन सामान्य जनता, व्यापारी श्रेणी, सुतार, लोहार, शेतकरी आणि भिक्खू यांनीही दिलेले दान या दगडांवर अत्यंत कृतज्ञतेने कोरून ठेवले आहे. यावरून तत्कालीन समाजातील आर्थिक सुबत्ता आणि सामान्य माणसाचे सामाजिक योगदान स्पष्ट होते.

वाकाटक, चालुक्य आणि राष्ट्रकूट काळ

सातवाहनांच्या अस्तानंतर महाराष्ट्रात वाकाटक आणि चालुक्य राजवटींचा उदय झाला. वाकाटक काळात अजिंठा येथील गुहांची निर्मिती मोठ्या प्रमाणावर झाली. अजिंठ्याच्या १६ व्या आणि १७ व्या गुहेमध्ये असलेले शिलालेख हे वाकाटक राजा हरिषेण आणि त्याचे मंत्री यांच्या कलासक्तीची साक्ष देतात. या काळातील शिलालेखांमध्ये प्राकृत भाषेची जागा हळूहळू 'संस्कृत' भाषेने घेण्यास सुरुवात केल्याचे दिसून येते. तसेच ब्राह्मी लिपीचे वळण बदलून तिला 'पेटीच्या आकाराची ब्राह्मी' असे स्वरूप प्राप्त झाले.
चालुक्य आणि राष्ट्रकूट काळात देवनागरी आणि कन्नड लिपीचा प्रभाव महाराष्ट्रातील शिलालेखांवर दिसू लागतो. वेरूळ येथील जगप्रसिद्ध कैलास लेण्यात असलेले राष्ट्रकूट राजा दंतिदुर्ग आणि कृष्ण (पहिला) यांचे शिलालेख हे तत्कालीन राजकीय विजयांचे आणि अप्रतिम वास्तुकलेचे बोलके पुरावे आहेत. या काळात दगडावरील शिलालेखांसोबतच तांब्याच्या पत्र्यांवर कोरले जाणारे 'ताम्रपट' देखील शासनाज्ञा देण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर वापरात येऊ लागले, परंतु मंदिरांवर आणि सार्वजनिक ठिकाणी कोरल्या जाणाऱ्या शिलालेखांचे महत्त्व कधीही कमी झाले नाही. कोकणातील शिलाहार राजांचे शिलालेखही या काळातील व्यापार आणि प्रशासनाची उत्तम माहिती देतात.

यादव काळ आणि मायमराठीचा उदय

महाराष्ट्राच्या शिलालेखांच्या परंपरेतील आणखी एक अत्यंत क्रांतिकारी टप्पा म्हणजे यादव काळ होय. या काळात शिलालेखांमधून संस्कृत आणि प्राकृत भाषेऐवजी सर्वसामान्यांची मातृभाषा असलेल्या 'मराठी' भाषेचा वापर अधिकृतपणे आणि मोठ्या अभिमानाने सुरू झाला. रायगड जिल्ह्यातील 'अक्षी' येथे सापडलेला इसवी सन १०१२ चा शिलालेख हा मराठी भाषेतील आद्य शिलालेखांपैकी एक मानला जातो. यानंतर कर्नाटक येथील श्रवणबेळगोळ येथील गोमटेश्वराच्या मूर्तीखाली कोरलेले 'श्रीचावुण्डराये करवियले' हे मराठी वाक्यही भाषिक इतिहासात अत्यंत मोलाचे आहे.
यादव काळात पंढरपूर येथे कोरलेला 'चौऱ्यांशीचा शिलालेख' हा वारकरी संप्रदायाच्या आणि विठ्ठल भक्तीच्या इतिहासातील एक अत्यंत महत्त्वाचा दस्तऐवज आहे. या शिलालेखात विठ्ठल मंदिराच्या जीर्णोद्धारासाठी ज्या ८४ भक्तांनी आर्थिक दान दिले, त्यांची नावे अत्यंत सुबकपणे कोरलेली आहेत. बीड जिल्ह्यातील आंबेजोगाई येथे असलेले खोलेश्वराचे शिलालेख हे देखील यादवकालीन प्रगल्भ मराठी भाषेचे, लष्करी मोहिमांचे आणि राजकीय इतिहासाचे उत्तम उदाहरण आहेत.

शिवकाळ ते पेशवेकाळ

छत्रपती शिवाजी महाराजांनी जेव्हा हिंदवी स्वराज्याची स्थापना केली, तेव्हा प्रशासकीय कामकाजासाठी कागदपत्रांचा, पत्रांचा आणि आज्ञापत्रांचा वापर मोठ्या प्रमाणावर सुरू झाला होता. तरीही, शिलालेखांची परंपरा पूर्णपणे थांबली नाही. गड-किल्ल्यांच्या निर्मितीच्या वेळी आणि मंदिरांच्या जीर्णोद्धाराच्या वेळी दगडावर लेख कोरण्याची प्रथा सुरूच राहिली. सिंधुदुर्ग किल्ल्याच्या बांधकामावेळी उभारलेला शिलालेख किंवा अनेक किल्ल्यांवर आढळणारे मारुतीच्या मूर्तीजवळील लेख हे शिवकालीन बांधकामाची सविस्तर माहिती देतात. या काळात प्रामुख्याने देवनागरी आणि मोडी लिपीचा वापर शिलालेखांसाठी केला गेला. पेशवे काळातही बारवा (पायऱ्यांच्या विहिरी), समाधी स्थळे, मंदिरे आणि नद्यांचे घाट बांधल्यानंतर तिथे संबंधितांच्या नावाचे आणि तारखेचे शिलालेख कोरण्याची पद्धत कायम होती.

महाराष्ट्रातील शिलालेखांची ही परंपरा म्हणजे केवळ जुन्या दगडांचा संग्रह नसून, तो दोन हजार वर्षांच्या राजकीय, सामाजिक, आर्थिक आणि भाषिक उत्क्रांतीचा सलग आणि जिवंत आलेख आहे. मौर्य, सातवाहन, वाकाटक, चालुक्य, राष्ट्रकूट, शिलाहार, यादव ते थेट मराठा साम्राज्यापर्यंतच्या प्रत्येक कालखंडाने सह्याद्रीच्या या काळ्या पाषाणावर आपला ठसा उमटवला आहे. महामहोपाध्याय डॉ. वासुदेव विष्णू मिराशी, डॉ. शोभना गोखले, डॉ. स. ग. तुळपुळे यांसारख्या अनेक थोर अभ्यासकांनी आपले संपूर्ण आयुष्य या शिलालेखांचे वाचन आणि संशोधन करण्यासाठी वेचले, ज्यामुळे आज आपल्याला आपला हा गौरवशाली इतिहास अत्यंत पुराव्यानिशी वाचता येत आहे.

आजच्या काळात निसर्गाचा आघात, प्रदूषण आणि मानवी हस्तक्षेपांमुळे यातील अनेक शिलालेख धोक्यात आले आहेत. ऐतिहासिक स्थळांवर विद्रूपीकरण करण्याच्या प्रवृत्तीमुळे अनेक प्राचीन लेख नष्ट होण्याच्या मार्गावर आहेत. या अत्यंत दुर्मिळ आणि ऐतिहासिक पाषाणांचे संवर्धन करणे, हे आता प्रत्येक नागरिकाचे आणि प्रशासनाचे आद्य कर्तव्य आहे. हे शिलालेख म्हणजे आपल्या पूर्वजांनी अत्यंत कष्टातून आपल्यासाठी राखून ठेवलेला अमूल्य ठेवा आहे, ज्याची जपणूक करणे हेच खऱ्या अर्थाने इतिहासाचे संवर्धन ठरेल.

संदर्भ ग्रंथ:

१. मिराशी, वा. वि., 'सातवाहन आणि पश्चिमी क्षत्रप यांचा इतिहास आणि कोरीव लेख', महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ.
२. मिराशी, वा. वि., 'शिलालेख आणि ताम्रपट', विदर्भ संशोधन मंडळ, नागपूर.
३. गोखले, शोभना, 'पुराभिलेखविद्या', कॉन्टिनेन्टल प्रकाशन, पुणे.
४. तुळपुळे, शं. गो., 'प्राचीन मराठी कोरीव लेख', पुणे विद्यापीठ प्रकाशन.
५. ढवळीकर, म. के., 'महाराष्ट्राची कुळकथा', राजहंस प्रकाशन.
६. मोरवंचीकर, रा. श्री., 'सातवाहनकालीन महाराष्ट्र', प्रतिमा प्रकाशन.

गाथासप्तशती: महाराष्ट्राच्या मातीतील पहिले अमृतकाव्य आणि मराठी अस्मितेचा उगम (भाग १/३)

महाराष्ट्राच्या मातीला आणि इथल्या संस्कृतीला हजारो वर्षांचा अत्यंत देदीप्यमान इतिहास लाभलेला आहे. या इतिहासाच्या सुवर्णखुणा शोधत असताना आपण जेव्हा भाषेच्या आणि साहित्याच्या मुळाशी जातो, तेव्हा 'गाथासप्तशती' हे नाव अत्यंत आदराने आणि सार्थ अभिमानाने घेतले जाते. प्राकृत वाङ्मयामध्ये सर्वप्रथम निर्देश केला जाणारा ग्रंथ म्हणजे 'गाथासप्तशती' होय. महाराष्ट्राच्या मातीत निर्माण झालेल्या महाराष्ट्री प्राकृतातील आद्य ग्रंथाचा मान गाथासप्तशतीला आहे. कालक्रमानुसार व गुणवत्तेनुसार या दोन्ही दृष्टीकोनातून या ग्रंथाला आद्य ग्रंथाचा बहुमान लाभलेला आहे. डॉ. रामचंद्र गोविंद चोथे आणि प्रा. शशांक रामचंद्र चोथे यांनी 'रसिक महाराष्ट्र' या नावाने या प्राचीन ग्रंथाचा जो सुंदर काव्यानुवाद केला आहे, तो नंदिनी पब्लिशिंग हाऊसने रसिक वाचकांसाठी अत्यंत कल्पकतेने उपलब्ध करून दिला आहे. हा केवळ एका जुन्या ग्रंथाचा अनुवाद नाही, तर आपल्या भाषेच्या आणि साहित्याच्या समृद्ध वारशाचा घेतलेला एक अत्यंत महत्त्वाचा वेध आहे.  

तत्कालीन महाराष्ट्री प्राकृतात म्हणजे आजच्या मराठी भाषेत या ग्रंथाची रचना झालेली आहे. या गाथांमध्ये आजच्या मराठीतील अस्सल देशी शब्द विपूल प्रमाणात जसेच्या तसे आढळून येतात, तर काही शब्दांची रूपे बदललेली जाणवतात. यावरून हे स्पष्ट होते की आपली मायमराठी ही दोन हजार वर्षांपूर्वीही तितकीच प्रगल्भ आणि रसाळ होती.  या महान ग्रंथाच्या निर्मितीचा इतिहास हा महाराष्ट्राच्या पहिल्या आणि वैभवशाली राजघराण्याशी म्हणजेच सातवाहन घराण्याशी जोडलेला आहे. महाराष्ट्राच्या इतिहासात ज्ञात असलेले पहिले राजघराणे म्हणजे सातवाहन किंवा शालिवाहन होय. सुमारे दोन हजार वर्षांपूर्वी महाराष्ट्रावर राज्य करीत असलेल्या सातवाहन घराण्यातील हाल नावाचा राजा या ग्रंथाचा कर्ता आहे. हा शालिवाहन राजा शककर्ता देखील होता असे मानले जाते. महाराष्ट्राच्या या आद्य राजघराण्यातील १७ वा राजा म्हणजे हाल सातवाहन होय आणि याचा कालावधी साधारणपणे इ.स.पू. पहिले शतक किंवा इसवी सनाचे पहिले शतक असावे असे मानले जाते. गोदावरी नदीच्या काठावर वसलेले प्राचीन प्रतिष्ठान म्हणजेच आजचे पैठण ही सातवाहनांची राजधानी होती. या सातवाहनांच्या साम्राज्यात समृद्धी नांदत होती व महाराष्ट्राचा सर्वांगीण विकास होण्यास सुरुवात झाली होती. एखादे साम्राज्य सुस्थापित होऊन तिथे शांतता व समृद्धी नांदू लागली की, अशा वेळेस अनेक कलांना उत्तेजन मिळते व त्या त्या क्षेत्रातील उत्कृष्ट कलाकृती निर्माण होतात. सातवाहनांनी वाङ्मय, स्थापत्य, संगीत, नृत्य, चित्रकला, शिल्पकला इत्यादी कलांना उत्तेजन दिले होते.  

'गाथासप्तशती' म्हटले की प्रथमदर्शनी हे संतवाङ्मय असावे किंवा देवीचे वर्णन असावे असा भला मोठा गैरसमज होऊ शकतो, पण तसा समज हा सर्वार्थाने चुकीचा आहे. 'गै' या धातूपासून गाथा हा शब्द आलेला आहे आणि गाथा म्हणजे कविता. तत्कालिन महाराष्ट्रात या गाथा अतिशय लोकप्रिय असून लोकांकडून त्यांचे गायनदेखील केले जात होते असे दिसून येते. या ग्रंथाचे मूळ नाव 'गाथा कोश' असे होते, पण कालांतराने कोश या शब्दाचा अर्थ शब्दकोश असा झाला, त्यामुळे नंतर या ग्रंथाचे नाव 'गाथासप्तशती' असे रूढ झाल्याचे दिसून येते. हाल राजा स्वतः एक उत्तम कवी होता आणि त्याच्या दरबारात देखील अनेक कवी होते. याशिवाय महाराष्ट्राच्या निरनिराळ्या भागातील अनेक नामांकित कवींनी रचलेल्या गाथांचे संकलन करून हाल राजाने सप्तशती या ग्रंथाची रचना केली. सुरूवातीस या गाथांची संख्या ७०० होती, हे नावावरूनच स्पष्ट होते.  या ग्रंथाच्या निर्मितीमागे राजा हाल याची अफाट रसिकता आणि साहित्यावरील निस्सीम प्रेम दिसून येते. हाल राजाने कोटीभर गाथांमधून ७०० गाथा निवडून या ग्रंथाची रचना केल्याचा उल्लेख आहे. तसेच एका गाथेमध्ये तर त्याने चार गाथा दहा कोटी मुद्रा देऊन विकत घेतल्या असा उल्लेख आहे. यावरून तेव्हाचे कवी किती भाग्यवान असतील याचा अंदाज आपणास येऊ शकतो. महाराष्ट्रातील विविध भागातील कवी तसेच कवयित्रींनीसुद्धा या गाथांची रचना केलेली आहे. नंतरच्या काळात या ग्रंथाच्या अनेक आवृत्या झाल्या, पिढ्यानुपिढ्या शतकानुशतके संस्करणे झाली अनेक गाथांची भर पडून गाथांची एकूण संख्या आज एक हजाराच्या घरात पोहचलेली आहे. गाथासप्तशतीवर अनेक मान्यवरांनी टिका लिहिल्या आहेत आणि या टीकाकारांची संख्या कमीत कमी १४ आहे, यावरून या ग्रंथाची लोकप्रियता ध्यानात येते.  गाथासप्तशतीनंतर पुढे कित्येक शतकांमध्ये भारतातल्या प्राकृत व संस्कृतातील अनेक मान्यवर कवींनी आपापल्या श्रेष्ठ कलाकृतींमध्ये गाथासप्तशतीचे अनुकरण केलेले आहे. त्यामुळे हा ग्रंथ अद्वितीय मानला गेला पाहिजे कारण दुसऱ्या कोणत्याही ग्रंथाचे गाथासप्तशती इतके अनुकरण आजवर झालेले नाही. साहित्याचे भूषण ठरलेल्या या ग्रंथाला केवळ महाराष्ट्राचेच नव्हे तर अखिल भारताचे आद्य लोकसाहित्य म्हणून अद्वितीय स्थान प्राप्त झालेले आहे. जेव्हा केव्हा भारतीय लोकसाहित्याचा इतिहास लिहिला जाईल तेव्हा इतिहासकाराला भारतीय लोकसाहित्याचा मूळ स्त्रोत हा महाराष्ट्रात होता असे नमूद करावे लागेल. 

नंदिनी पब्लिशिंग हाऊसद्वारे प्रकाशित 'रसिक महाराष्ट्र' या ग्रंथाने याच महान परंपरेला उजाळा दिला आहे. या गाथा महाराष्ट्री, मरहट्टी, मऱ्हाटी, मराठी भाषेत असल्यामुळे महाराष्ट्रातील प्रत्येक मराठी माणसाने याचा सार्थ अभिमान बाळगावयास हवा. हा ग्रंथ केवळ दोन हजार वर्षांपूर्वीच्या इतिहासाचे दस्तऐवज नाही, तर तो आपल्या मायबोलीचा आणि संस्कृतीचा जिवंत, स्पंदत असलेला आत्मा आहे. 

संदर्भ: रसिक महाराष्ट्र, डॉ. रामचंद्र गोविंद चोथे आणि प्रा. शशांक रामचंद्र चोथे, नंदिनी पब्लिशिंग हाऊस

महेंद्र परिसर

महाराष्ट्राच्या आणि दख्खनच्या पठारावर सुमारे चारशे वर्षे निरंकुश सत्ता गाजवणारे सातवाहन साम्राज्य हे केवळ पश्चिम महाराष्ट्र किंवा एका विशिष्ट भौगोलिक प्रदेशापुरते मर्यादित नव्हते. या साम्राज्याच्या सीमांचा विस्तार आणि तत्कालीन राजकीय अवाढव्यता समजून घ्यायची असेल, तर आपल्याला कोरीव लेख आणि शिलालेखांचा अत्यंत बारकाईने अभ्यास करावा लागतो. यातील सर्वात महत्त्वाचा आणि सातवाहनांच्या राजकीय वर्चस्वाचा स्पष्ट पुरावा देणारा दस्तऐवज म्हणजे नाशिक येथील पांडवलेणी या ठिकाणी असलेला गौतमी बलश्री हिचा कोरीव शिलालेख होय. या 'नाशिक प्रशस्ती'मध्ये तिचा पुत्र, महान सातवाहन सम्राट गौतमीपुत्र सातकर्णी याच्या अफाट साम्राज्याचे वर्णन करताना, त्याच्या राज्याच्या सीमा निश्चित करणाऱ्या अनेक पर्वत रांगांचा उल्लेख अत्यंत अभिमानाने करण्यात आला आहे. या प्रशस्तीमध्ये विंध्य, सह्याद्री, पारियात्र, मलय आणि 'महेंद्र' यांसारख्या प्रमुख पर्वतांचा स्वामी (पती) म्हणून गौतमीपुत्राचा गौरव करण्यात आला आहे. यातील 'महेंद्र' पर्वत आणि त्याचा आजूबाजूचा परिसर म्हणजेच 'महेंद्र परिसर' हा सातवाहन साम्राज्याच्या पूर्वेकडील विस्ताराचा आणि त्यांच्या अथांग राजकीय महत्त्वाकांक्षेचा एक अत्यंत ज्वलंत आणि ऐतिहासिक पुरावा मानला जातो. आजच्या काळात महेंद्र परिसर म्हणजे नेमका कोणता भाग आणि सातवाहनांच्या इतिहासात त्याचे काय भौगोलिक व आर्थिक महत्त्व होते, हे समजून घेणे अत्यंत रंजक आणि उद्बोधक आहे.

प्राचीन साहित्यामध्ये, पुराणांमध्ये आणि भौगोलिक वर्णनांमध्ये 'महेंद्र' पर्वताचा उल्लेख प्रामुख्याने भारताच्या पूर्व किनारपट्टीवर असलेल्या 'पूर्व घाटाच्या' रांगांसाठी केला जातो. आजच्या भौगोलिक रचनेनुसार, ओडिशा राज्याच्या दक्षिणेकडील गंजाम जिल्ह्यापासून ते थेट आंध्र प्रदेशातील गोदावरी नदीच्या खोऱ्यापर्यंत आणि श्रीकाकुलमपर्यंत पसरलेला हा विस्तीर्ण, डोंगराळ आणि अत्यंत निसर्गरम्य प्रदेश म्हणजेच प्राचीन काळातील महेंद्र पर्वत होय. या पर्वतरांगा पूर्व किनाऱ्याला समांतर धावतात. गौतमीपुत्र सातकर्णीने जेव्हा आपल्या विजयाची घोडदौड सुरू केली, तेव्हा त्याने केवळ पश्चिम महाराष्ट्र किंवा विदर्भ जिंकून समाधान मानले नाही, तर त्याने आपला मोर्चा थेट पूर्वेकडे वळवला. नाशिक प्रशस्तीमध्ये त्याला 'त्रिसमुद्रतोयपीतवाहन' म्हणजेच ज्याच्या घोड्यांनी (किंवा वाहनांनी) तिन्ही समुद्रांचे पाणी प्यायले आहे, असे अत्यंत सार्थपणे म्हटले आहे. बंगालचा उपसागर, अरबी समुद्र आणि हिंदी महासागर या तिन्ही महासागरांना स्पर्श करणारे त्याचे हे अवाढव्य साम्राज्य होते. यातील बंगालच्या उपसागरावरील म्हणजेच भारताच्या पूर्व किनारपट्टीवरील त्याचे निर्विवाद वर्चस्व हे याच महेंद्र परिसरावर मिळवलेल्या ऐतिहासिक विजयामुळे सिद्ध होते. हा दुर्गम प्रदेश जिंकणे म्हणजे केवळ जमीन जिंकणे नव्हते, तर ते एका अत्यंत मोक्याच्या आणि आर्थिकदृष्ट्या समृद्ध अशा व्यापारी मार्गावर आपले नियंत्रण प्रस्थापित करणे होते.

सातवाहनकालीन प्रगत अर्थव्यवस्थेमध्ये महेंद्र परिसराचे महत्त्व अनन्यसाधारण होते. सातवाहनांची मुख्य राजकीय सत्ता जरी पश्चिम महाराष्ट्रात प्रतिष्ठान (आजचे पैठण) आणि जुन्नर यांसारख्या शहरांमध्ये केंद्रित असली, तरी त्यांचा व्यापार हा जागतिक पातळीवर आणि आंतरखंडीय स्तरावर चालत असे. या जागतिक व्यापारासाठी आणि अर्थव्यवस्थेला गती देण्यासाठी त्यांना पूर्व किनारपट्टीवरील बंदरांची अत्यंत आवश्यकता होती. महेंद्र पर्वताच्या कुशीत आणि गोदावरी-कृष्णा नद्यांच्या सुपीक त्रिभुज प्रदेशात अनेक प्राचीन आणि गजबजलेली सागरी बंदरे होती. या बंदरांमधून रोम, ग्रीस आणि विशेषतः आग्नेय आशियातील देशांशी म्हणजेच तत्कालीन 'सुवर्णभूमीशी' (आजचा इंडोनेशिया, जावा, सुमात्रा, आणि म्यानमार भाग) मोठ्या प्रमाणावर सागरी व्यापार चालत असे. महेंद्र परिसरावर राजकीय वर्चस्व प्रस्थापित केल्यामुळे सातवाहन व्यापाऱ्यांना पश्चिमेकडील सोपारा किंवा कल्याण बंदरापासून थेट पूर्वेकडील धनकटक (अमरावती), कंटकौस्सल आणि मसुलीपट्टणम यांसारख्या बंदरांपर्यंत एक सुरक्षित, राजमान्य आणि अखंड व्यापारी मार्ग उपलब्ध झाला. या व्यापारामुळेच सातवाहन राज्यातून कापूस, मसाल्याचे पदार्थ, मलमल आणि मौल्यवान खडे यांची निर्यात पूर्वेकडील देशांत मोठ्या प्रमाणावर होऊ लागली. एका अर्थाने, महेंद्र परिसर हा सातवाहन अर्थव्यवस्थेचा पूर्वेकडील सर्वात भक्कम दरवाजा होता, ज्याने महाराष्ट्रातील आणि सातवाहन साम्राज्यातील संपत्तीत प्रचंड मोठी भर घातली.

राजकीय आणि आर्थिक विस्तारासोबतच महेंद्र परिसर हा सातवाहन काळात सांस्कृतिक आणि धार्मिक देवाणघेवाणीचा एक अत्यंत मोठा केंद्रबिंदू बनला होता. महेंद्र पर्वताच्या परिसरातील आंध्र प्रदेशाचा जो विस्तीर्ण भाग सातवाहनांच्या अमलाखाली आला, तो बौद्ध धर्माच्या महायान पंथाचा आणि उत्कृष्ट वास्तुकलेचा पाळणा ठरला. अमरावती येथील जगप्रसिद्ध महास्तूप, नागार्जुनकोंडा येथील भव्य बौद्ध विहार आणि साळीगुंडमसारखी प्राचीन बौद्ध केंद्रे याच महेंद्र परिसराच्या सांस्कृतिक वैभवाची साक्ष देतात. गौतमीपुत्र सातकर्णीनंतर सत्तेवर आलेल्या वासिष्ठीपुत्र पुळुमावी आणि यज्ञ श्री सातकर्णी यांसारख्या उत्तरकालीन सातवाहन राजांनी या पूर्वेकडील प्रदेशात आपली सत्ता अधिक मजबूत केली आणि धनकटक या शहराला आपली पूर्वेकडील राजधानी किंवा एक अत्यंत प्रमुख प्रशासकीय केंद्र बनवले. या प्रदेशातील स्थानिक कलाकारांनी बौद्ध वास्तुकलेला एक वेगळीच उंची मिळवून दिली, ज्याला आज आपण 'अमरावती कला शैली' म्हणून ओळखतो. पांढऱ्या संगमरवरी दगडांवर अत्यंत नाजूकपणे आणि जिवंतपणे कोरलेली ही शिल्पे म्हणजे महेंद्र परिसरातील सातवाहन सत्तेचा एक अजरामर कलात्मक वारसा आहे.

याशिवाय, तत्कालीन राजकीय परिस्थितीनुसार महेंद्र परिसरावर नियंत्रण मिळवणे हे एक मोठे लष्करी आणि धोरणात्मक यश होते. सातवाहनांचे सर्वात मोठे शत्रू हे शक क्षत्रप होते, जे प्रामुख्याने पश्चिम किनारपट्टी आणि गुजरात-माळवा भागात प्रबळ होते. गौतमीपुत्र सातकर्णीने शकांचा राजा नहपान याचा समूळ नाश करून पश्चिमेकडील भाग सुरक्षित केलाच, पण त्याच वेळी पूर्वेकडील कलिंग आणि आजूबाजूच्या स्थानिक सत्ताधीशांनाही आपल्या वर्चस्वाखाली आणून आपल्या साम्राज्याला एक अत्यंत भक्कम भौगोलिक कुंपण घातले. महेंद्र पर्वताच्या रांगा या उत्तरेकडून आणि पूर्वेकडून होणाऱ्या कोणत्याही संभाव्य आक्रमणाविरुद्ध एक नैसर्गिक संरक्षक भिंत म्हणून काम करत होत्या. या पर्वतांच्या उंच शिखरांवरून आणि घनदाट जंगलांमधून सातवाहन लष्कराला पूर्व किनाऱ्यावर अत्यंत बारकाईने लक्ष ठेवता येत असे आणि अंतर्गत बंडाळ्या मोडून काढता येत असत. म्हणूनच गौतमीपुत्र सातकर्णीने 'महेंद्र पर्वतपती' हे विशेषण नाशिकच्या कोरीव लेखात अत्यंत अभिमानाने मिरवले असावे.

थोडक्यात सांगायचे तर, सातवाहनकालीन इतिहासात महेंद्र परिसर हा केवळ एका दुर्लक्षित डोंगराचा किंवा जंगलाचा भाग नव्हता, तर तो या महान आणि वैभवशाली साम्राज्याच्या पूर्व विस्ताराचा सर्वोच्च बिंदू होता. आज आपण जेव्हा सातवाहनांच्या अफाट साम्राज्याची कल्पना करतो, तेव्हा पैठणच्या गोदावरीपासून सुरू झालेला त्यांचा हा विजयी आणि सांस्कृतिक प्रवास पूर्व घाटातील महेंद्र पर्वताच्या उंच शिखरांवर जाऊन धडकला होता, ही बाब प्रत्येक इतिहासप्रेमीच्या अंगावर रोमांच उभी करते. या परिसराने सातवाहनांना केवळ राजकीय स्थैर्य दिले नाही, तर आंतरराष्ट्रीय व्यापार आणि बौद्ध कलेच्या माध्यमातून त्यांच्या सत्तेला एका वैश्विक स्तरावर नेऊन ठेवले. नाशिकच्या शिलालेखात कोरलेले महेंद्र पर्वताचे नाव हे कायमस्वरूपी या गोष्टीची साक्ष देत राहील की, प्राचीन महाराष्ट्रातील एका पराक्रमी राजवंशाने केवळ सह्याद्रीवरच नव्हे, तर भारताच्या पूर्व किनाऱ्यावरील महेंद्र पर्वतावरही आपल्या शौर्याचा, समृद्धीचा आणि सुशासनाचा झेंडा अत्यंत दिमाखात फडकवला होता. हा ऐतिहासिक वारसा आणि या परिसराचे भौगोलिक महत्त्व समजून घेणे, हे खऱ्या अर्थाने महाराष्ट्राचा आणि संपूर्ण दख्खनचा प्राचीन इतिहास त्याच्या पूर्णत्वाने समजून घेण्यासारखे आहे.

संदर्भ ग्रंथांची सूची:
१. 'सातवाहनकालीन महाराष्ट्र' - डॉ. रा. श्री. मोरवंचीकर.
२. 'प्राचीन भारताचा इतिहास आणि संस्कृती' - डॉ. श. गो. कोलारकर.
३. 'Early History of the Deccan' - G. Yazdani.
४. 'History of the Deccan' (Volume I) - R. G. Bhandarkar.
५. 'Epigraphia Indica' (Volume VIII - Nasik Cave Inscriptions) - E. Senart.
६. 'प्राचीन भारतीय नाणेशास्त्र आणि कोरीव लेख' - डॉ. शोभना गोखले. 

प्राचीन प्राकृत पैशाची भाषा: भारताच्या भाषिक इतिहासातील एक गूढ आणि अद्भुत अध्याय

भारताचा भाषिक इतिहास अत्यंत प्राचीन, समृद्ध आणि तितकाच गुंतागुंतीचा आहे. संस्कृत भाषेला जरी अभिजात आणि देववाणी मानले गेले असले, तरी प्राचीन भारतात तळागाळातील सर्वसामान्यांच्या संवादाचे मुख्य माध्यम 'प्राकृत' भाषा हेच होते. प्राकृत भाषेचे मुख्यत्वे शौरसेनी, मागधी, महाराष्ट्री आणि पैशाची असे प्रमुख प्रकार पडतात. या सर्व प्रकारांमध्ये 'पैशाची' ही भाषा सर्वाधिक गूढ, कुतूहल निर्माण करणारी आणि आज पूर्णपणे लुप्त झालेली भाषा आहे. पैशाची या नावावरूनच या भाषेभोवती अनेक रहस्ये आणि दंतकथा गुंफल्या गेल्या आहेत. प्राचीन व्याकरणकारांच्या मते, ही भाषा 'पिशाच्च' नावाच्या लोकांची किंवा जमातीची होती. पिशाच्च हा शब्द आज आपण भुताखेतांशी जोडतो, परंतु प्राचीन काळी हा शब्द जंगलात, पर्वत रांगांमध्ये किंवा दुर्गम भागात राहणाऱ्या एका विशिष्ट आदिवासी जमातीसाठी वापरला जात असावा. या दुर्गम भागात राहणाऱ्या लोकांनी जी नैसर्गिक प्राकृत भाषा बोलली, तिलाच तत्कालीन साहित्यिकांच्या आणि व्याकरणकारांच्या दरबारात 'पैशाची' किंवा 'भूतभाषा' म्हणून ओळखले गेले.

पैशाची भाषेचे मूळ भौगोलिक स्थान नेमके कुठे होते, यावर आजही भाषातज्ज्ञ आणि इतिहासकारांमध्ये मोठे मतभेद आहेत. प्रसिद्ध ब्रिटिश भाषाशास्त्रज्ञ जॉर्ज ग्रियर्सन यांच्या मते, पैशाची भाषेचा उगम प्राचीन भारताच्या वायव्य सरहद्दीवर, म्हणजेच आजच्या अफगाणिस्तान, काश्मीर आणि गांधार प्रदेशात झाला असावा. त्यांच्या मते, या भागातील 'दर्दी' भाषा समूहाशी पैशाचीचे खूप जवळचे साधर्म्य आहे आणि तिथूनच ती मध्य भारताकडे झिरपली असावी. तर दुसऱ्या बाजूला, अनेक भारतीय विद्वानांचे असे ठाम मत आहे की पैशाची भाषेचा उगम विंध्य पर्वताच्या घनदाट जंगलात आणि मध्य भारताच्या पठारावर झाला असावा. याला सर्वात मोठा ऐतिहासिक आणि साहित्यिक आधार म्हणजे गुणाढ्य या अत्यंत प्रतिभावान विद्वानाने लिहिलेला 'बृहत्कथा' हा ग्रंथ होय. गुणाढ्याची कथा ही महाराष्ट्राच्या आणि सातवाहन साम्राज्याच्या गौरवाशी घट्ट जोडलेली असल्याने, पैशाची भाषेचा दख्खनच्या आणि विंध्य प्रदेशाच्या लोकजीवनाशी असलेला संबंध अधिक गडद आणि विश्वासार्ह वाटतो.

पैशाची भाषेचा आणि तिच्या साहित्याचा उल्लेख निघतो, तेव्हा 'गुणाढ्य' आणि त्याच्या 'बृहत्कथा' या महान ग्रंथाचा संदर्भ अपरिहार्य ठरतो. सातवाहनकालीन महाराष्ट्राच्या आणि सातवाहनांची राजधानी असलेल्या प्रतिष्ठानच्या (आजचे पैठण) ऐतिहासिक वैभवात गुणाढ्याची कथा अत्यंत रंजक आणि नाट्यमय आहे. सातवाहन राजा सातकर्णी (काही आख्यायिकांनुसार राजा हाल किंवा त्याच्या समकालीन सातवाहन राजा) याच्या दरबारात गुणाढ्य हा एक अत्यंत विद्वान आणि संस्कृतचा गाढा अभ्यासक असलेला मंत्री होता. असे सांगितले जाते की, एकदा राजाला राणीसोबत जलक्रीडा करत असताना राणीने संस्कृतमधून एक साधे वाक्य उच्चारले, ज्याचा अर्थ राजाला समजला नाही. या अज्ञानामुळे राजाला अत्यंत कमीपणा वाटला आणि त्याने लवकरात लवकर संस्कृत शिकण्याचा चंग बांधला. गुणाढ्याने राजाला सहा वर्षांत पूर्ण संस्कृत शिकवण्याची हमी दिली, परंतु शर्ववर्मन नावाच्या दुसऱ्या एका महत्त्वाकांक्षी विद्वानाने राजाला अवघ्या सहा महिन्यांत संस्कृत शिकवण्याचे आव्हान स्वीकारले. या शर्यतीत गुणाढ्याने अत्यंत रागाच्या भरात अशी प्रतिज्ञा केली की, जर शर्ववर्मन यशस्वी झाला, तर आपण संस्कृत, प्राकृत आणि स्थानिक देशी भाषा बोलणे कायमचे सोडून देऊ. शर्ववर्मन आपल्या कार्यात यशस्वी झाला आणि राजाला संस्कृतचे ज्ञान प्राप्त झाले. परिणामी, गुणाढ्याला आपली प्रतिज्ञा पूर्ण करण्यासाठी स्वतःच्या मातृभाषेचा आणि राजभाषेचा त्याग करून राजदरबार सोडावा लागला आणि विंध्य पर्वताच्या घनदाट अरण्यात अज्ञातवासात जावे लागले.

विंध्य पर्वताच्या दुर्गम जंगलात राहताना गुणाढ्याचा संपर्क तिथल्या स्थानिक आदिवासी आणि पिशाच्च जमातीशी आला. प्रतिज्ञेनुसार तो समाजातील प्रचलित आणि शिष्ट भाषा बोलू शकत नव्हता, त्यामुळे त्याने आपला संवाद साधण्यासाठी या जंगलातील लोकांची 'पैशाची' भाषा अत्यंत कष्टाने आत्मसात केली. याच जंगलात त्याने भारतीय साहित्यातील एक अवाढव्य आणि महान कलाकृती निर्माण केली, जिचे नाव होते 'बृहत्कथा'. दंतकथेनुसार, जंगलात लिहिण्यासाठी कोणतीही शाई उपलब्ध नसल्यामुळे गुणाढ्याने स्वतःच्या शरीरातील रक्त काढून त्या रक्ताने आणि झाडाच्या पानांचा कागद म्हणून वापर करून सात लाख श्लोकांचा हा प्रचंड मोठा ग्रंथ पैशाची भाषेत लिहून काढला. हा ग्रंथ म्हणजे तत्कालीन भारतीय समाजातील कथा, उपकथा, साहसी प्रवास, आणि मानवी भावभावनांचा एक अथांग आणि जिवंत सागर होता. 

अनेक वर्षांच्या तपश्चर्येनंतर गुणाढ्याने हा रक्ताने लिहिलेला पैशाची भाषेतील ग्रंथ आपल्या शिष्यांकरवी सातवाहन राजाकडे प्रतिष्ठानला पाठवला. परंतु, राजाने जेव्हा पाहिले की हा ग्रंथ संस्कृत किंवा महाराष्ट्री प्राकृत सारख्या 'शिष्ट' आणि प्रगत मानल्या जाणाऱ्या भाषेत नसून तो एका 'रानटी' आणि 'अशुद्ध' मानल्या जाणाऱ्या पैशाची भाषेत लिहिला आहे, तेव्हा त्याने त्या ग्रंथाचा थेट अवमान करून तो दरबारातून नाकारला. आपल्या आयुष्यातील सर्वात मोठ्या आणि अत्यंत कष्टाने निर्माण केलेल्या साहित्यकृतीचा हा अपमान सहन न झाल्यामुळे अत्यंत दुःखी झालेल्या गुणाढ्याने जंगलात एक मोठा अग्नी प्रज्वलित केला. तो स्वतः बृहत्कथेची एक-एक पाने रडत रडत वाचून ती अग्नीला समर्पित करू लागला. असे म्हणतात की, त्याच्या या कथा इतक्या रंजक, हृदयस्पर्शी आणि मंत्रमुग्ध करणाऱ्या होत्या की जंगलातील हिंस्र पशू-पक्षीही आपले जन्मजात वैर विसरून ती कथा ऐकण्यासाठी आणि अश्रू ढाळण्यासाठी त्याच्याभोवती शांतपणे बसले होते. जेव्हा राजाला आपल्या या घोडचुकीची माहिती समजली, तेव्हा तो धावत जंगलात आला, पण तोपर्यंत सात लाख श्लोकांपैकी सहा लाख श्लोक जळून पूर्णपणे खाक झाले होते. राजाने गुणाढ्याची मनःपूर्वक माफी मागितली आणि अग्नीतून वाचलेला उरलेला एक लाख श्लोकांचा ग्रंथ अत्यंत सन्मानाने आपल्या दरबारात आणला. पैशाची भाषेतील हाच तो एकमेव आणि सर्वात मोठा साहित्यिक पुरावा मानला जातो, ज्याने पुढे संपूर्ण भारतीय साहित्याला एक नवीन आणि अत्यंत समृद्ध दिशा दिली.

आज मूळ पैशाची भाषेतील 'बृहत्कथा' ही महान कलाकृती जगात कुठेही मूळ स्वरूपात अस्तित्वात नाही. ती काळाच्या ओघात पूर्णपणे नष्ट झाली आहे. परंतु या ग्रंथाचा प्रभाव भारतीय साहित्य विश्वावर इतका प्रचंड आणि खोलवर होता की, नंतरच्या काळात काश्मिरी कवी सोमदेव याने संस्कृतमध्ये 'कथासरित्सागर' आणि क्षेमेंद्र याने 'बृहत्कथामंजरी' यांसारखे महान ग्रंथ याच पैशाची बृहत्कथेच्या आधारावर रचले. जगभरात ज्या ग्रंथांचे सर्वाधिक भाषांतर झाले आहे, त्या 'पंचतंत्र' आणि 'हितोपदेश' यांसारख्या जगप्रसिद्ध कथासंग्रहांवरही या पैशाची भाषेतील साहित्याचा आणि त्यातील कथा सांगण्याच्या शैलीचा मोठा प्रभाव स्पष्टपणे दिसून येतो. प्राचीन भारतीय व्याकरणकार जसे की वररुची, हेमचंद्र आणि भामह यांनी त्यांच्या ग्रंथांमध्ये पैशाची भाषेच्या व्याकरणाचे काही अत्यंत महत्त्वाचे नियम नमूद करून ठेवले आहेत. या व्याकरणकारांच्या मते, पैशाची भाषेत कठोर आणि मृदू व्यंजनांचा एक अत्यंत विशिष्ट आणि वेगळा वापर होता. उदाहरणार्थ, या भाषेत 'द' ऐवजी 'त', आणि 'ग' ऐवजी 'क' असा उच्चार वारंवार केला जात असे. तसेच 'ण' आणि 'न' यांच्या वापरातही वेगळेपण होते. यामुळे या भाषेचा नाद कानाला थोडा कठोर आणि कर्कश वाटत असावा, ज्यामुळे तत्कालीन उच्चभ्रू आणि शिष्ट समाजाने तिला कायमच दुय्यम दर्जा दिला असावा.

प्राचीन पैशाची भाषेचा हा अस्त अत्यंत वेदनादायी आणि विचार करायला लावणारा आहे. राजदरबाराचा आश्रय न मिळाल्यामुळे, शिष्ट समाजाने तिला अशुद्ध मानल्यामुळे आणि तिचे लिखित साहित्य जाणीवपूर्वक जतन न केल्यामुळे ही भाषा हळूहळू काळाच्या ओघात कायमची लुप्त झाली. ती भाषा बोलणारे लोक एकतर इतर विकसित आणि प्रबळ भाषांच्या प्रवाहात मिसळून गेले किंवा त्यांची संस्कृतीच नष्ट झाली. परंतु, एक भाषा म्हणून पैशाचीने प्राचीन भारताच्या साहित्यिक आणि सांस्कृतिक जडणघडणीत जे अमूल्य आणि कधीही न मिटणारे योगदान दिले आहे, ते पुसून टाकता येणार नाही. गुणाढ्याचा तो स्वतःच्या रक्ताने लिहिलेला ग्रंथ आज जरी प्रत्यक्ष आपल्याकडे नसला, तरी कथासरित्सागराच्या पानापानांमधून पैशाची भाषेचा तो अमर आत्मा आजही भारतीय साहित्यात जिवंत आहे. प्राचीन पैशाची भाषा ही आपल्याला एक अत्यंत मोठा आणि महत्त्वाचा धडा देते की, कोणतीही भाषा ही कधीच रानटी, दुय्यम किंवा अशुद्ध नसते; ती केवळ तिच्या विशिष्ट संस्कृतीचा आणि लोकजीवनाचा अत्यंत प्रामाणिक आणि अविभाज्य भाग असते. अशा सर्व प्रादेशिक आणि बोली भाषांचे संवर्धन करणे हे एका प्रगल्भ समाजाचे आद्य कर्तव्य असते.

संदर्भ ग्रंथांची यादी:

१. 'प्राकृत भाषेचा इतिहास' - डॉ. प्र. न. जोशी.
२. 'संस्कृत साहित्याचा सोपपत्तिक इतिहास' - डॉ. वि. वा. करंबेळकर.
३. 'भारतीय साहित्याची रूपरेषा' - दुर्गा भागवत (कथासरित्सागर आणि गुणाढ्य यांच्या विशेष संदर्भासाठी).
४. 'सातवाहनकालीन महाराष्ट्र' - डॉ. रा. शं. मोरवंचीकर.
५. 'The Linguistic Survey of India' (Volume VIII, Part II) - George A. Grierson.
६. 'प्राचीन भारताचा इतिहास आणि संस्कृती' - डॉ. श. गो. कोलारकर.

तऱ्हाळे नाणेसंचय: सातवाहनांच्या वंशावळीचे आणि विदर्भातील सत्तेचे वास्तव (भाग २/२)

तऱ्हाळे नाणेसंचयाचा शोध लागल्यानंतर आणि महामहोपाध्याय डॉ. वासुदेव विष्णू मिराशी यांनी त्याचे सखोल संपादन केल्यानंतर, सातवाहन राजवंशाच्या इतिहासात जी एक मोठी क्रांती झाली, ती म्हणजे या घराण्यातील उत्तरकालीन राजांच्या सलग वंशावळीचे दर्शन. सातवाहनांच्या इतिहासाचा सर्वात मोठा स्रोत म्हणजे पुराणे आहेत, परंतु या पुराणांमध्ये दिलेल्या राजांच्या नावांच्या याद्यांमध्ये अनेक ठिकाणी विसंगती आढळते. काही ठिकाणी एकाच राजाची दोन वेगळी नावे दिली आहेत, तर काही ठिकाणी काही महत्त्वाच्या राजांची नावे पूर्णपणे गाळली गेली आहेत. अशा परिस्थितीत, तऱ्हाळे येथे सापडलेली ही सोळाशे नाणी इतिहासातील रिकाम्या जागा भरून काढण्याचे सर्वात प्रभावी साधन ठरली. या नाणेनिधीमध्ये ज्या राजांची नावे प्राचीन ब्राह्मी लिपीत कोरलेली आढळली, त्यावरून हे स्पष्ट झाले की सातवाहन सत्ता ही केवळ गौतमीपुत्र सातकर्णी किंवा यज्ञ श्री सातकर्णी यांसारख्या प्रसिद्ध राजांपुरती मर्यादित नव्हती, तर त्यानंतरही अनेक समर्थ राजांनी या राज्याचा विस्तार आणि टिकवणूक विदर्भासारख्या प्रदेशात केली होती.

डॉ. मिराशी यांनी या नाणेसंचयाचे वर्गीकरण करताना त्यात अकरा वेगवेगळ्या सातवाहन राजांची नावे शोधून काढली. यातील सर्वात महत्त्वाचे नाव म्हणजे 'कुंभ सातकर्णी' हे होय. तऱ्हाळे नाणेसंचय मिळण्यापूर्वी कुंभ सातकर्णी या राजाबद्दल ऐतिहासिक वर्तुळात कोणतीही माहिती उपलब्ध नव्हती. पुराणांच्या याद्यांमध्येही या राजाचे नाव संशयास्पद होते. परंतु, तऱ्हाळे येथील साठ्यात या राजाची एकापेक्षा जास्त नाणी सापडल्यामुळे या राजाचे ऐतिहासिक अस्तित्व आणि त्याचा विदर्भातील अंमल यावर शिक्कामोर्तब झाले. कुंभ सातकर्णी प्रमाणेच 'कर्ण सातकर्णी' आणि 'शक सातकर्णी' या दोन राजांच्या नाण्यांनीही इतिहासकारांना थक्क केले. या राजांच्या नावे असलेली नाणी अतिशय स्पष्ट ब्राह्मी अक्षरात कोरलेली असून, त्यावरील हत्ती आणि उज्जैनी चिन्हांची मांडणी ही सातवाहन परंपरेला साजेसीच आहे. या राजांची नावे अन्य कोणत्याही कोरीव लेखात किंवा नाणेनिधीत इतक्या सुस्पष्टपणे आढळत नाहीत, त्यामुळे तऱ्हाळे नाणेसंचय हा या 'अज्ञात' राजांना इतिहासाच्या पटलावर आणणारा एकमेव आणि अद्वितीय भौतिक पुरावा मानला जातो.

या नाणेसंचयाचे दुसरे मोठे योगदान म्हणजे 'यज्ञ श्री सातकर्णी' या महान राजाच्या उत्तरार्धातील सत्तेचे पुरावे. यज्ञ श्री सातकर्णी हा सातवाहन घराण्यातील शेवटचा मोठा आणि पराक्रमी राजा मानला जातो. त्याच्या काळानंतर सातवाहन साम्राज्याचे तुकडे पडायला सुरुवात झाली होती. तऱ्हाळे येथील साठ्यात यज्ञ श्री सातकर्णीची सर्वाधिक नाणी सापडली आहेत, ज्यावरून हे लक्षात येते की त्याच्या काळात विदर्भ हा सातवाहन साम्राज्याचा एक अत्यंत समृद्ध आणि स्थिर प्रदेश होता. यज्ञ श्री नंतर गादीवर आलेल्या 'विजय सातकर्णी' आणि 'पुळुमावी (चौथा)' या राजांचीही नाणी या संचयात मोठ्या प्रमाणात आहेत. पुराणांमध्ये विजय सातकर्णीचा उल्लेख असला तरी, त्याच्या सत्तेचा विस्तार नेमका कुठे होता याबद्दल अभ्यासकात मतभेद होते. तऱ्हाळे नाणेसंचयाने हे सिद्ध केले की, साम्राज्याच्या उतरत्या काळातही विजय सातकर्णीने विदर्भावर आपले वर्चस्व टिकवून ठेवले होते. पुळुमावी चौथ्याच्या नाण्यांनी तर सातवाहन वंशाचा शेवटचा दुवा स्पष्ट केला, ज्यानंतर या साम्राज्याचा अस्त होऊन विदर्भात वाकाटक आणि इतर स्थानिक सत्तांचा उदय झाला असावा.

तऱ्हाळे येथील नाण्यांचे तांत्रिक विश्लेषण केल्यास, तत्कालीन टांकसाळ व्यवस्था आणि आर्थिक नियोजनाची प्रगती दिसून येते. ही सर्व नाणी 'पोटीन' धातूची असली तरी, प्रत्येक राजाच्या काळात नाण्यांच्या वजनात आणि आकाराच्या अचूकतेत थोडाफार बदल झालेला दिसतो. नाण्यांवरील हत्तीच्या आकृतीमध्ये असलेले वैविध्य हे त्या त्या काळच्या कलाकारांची दृष्टी दर्शवते. काही नाण्यांवर हत्तीची सोंड उंचावलेली असून ती विजयाचे प्रतीक वाटते, तर काही नाण्यांवर ती खाली झुकलेली आहे. नाण्यावरील राजाच्या नावाच्या सुरुवातीला 'राञो' (राजन) हा शब्द आणि शेवटी 'सातकर्णिस' किंवा 'पुळुमाविस' अशी षष्ठी विभक्ती वापरलेली आढळते. ही भाषा प्राकृत असून तिचे व्याकरण तत्कालीन जनभाषेच्या जवळ जाणारे आहे. डॉ. मिराशी यांनी या प्रत्येक अक्षराच्या वळणाचा अभ्यास करून असा निष्कर्ष काढला की, ही नाणी साधारणपणे इसवी सनाच्या दुसऱ्या शतकाच्या अखेरीपासून ते तिसऱ्या शतकाच्या मध्यापर्यंतच्या कालखंडातील आहेत.

या नाणेसंचयाच्या शोधामुळे विदर्भाच्या प्राचीन भूगोलावरही नवीन प्रकाश पडला आहे. सातवाहन राजे हे प्रामुख्याने प्रतिष्ठान (पैठण) आणि धनकटक येथून राज्य करत होते. परंतु, तऱ्हाळे येथील हा प्रचंड मोठा साठा एका तांब्याच्या हंड्यात सुरक्षितपणे पुरलेला आढळला, यावरून असे सूचित होते की तऱ्हाळे किंवा त्याच्या आजूबाजूचा परिसर हा सातवाहन काळातील एक महत्त्वाचा प्रशासकीय केंद्र किंवा व्यापारी तळ असावा. एखाद्या मोठ्या संकटकाळी किंवा युद्धाच्या धास्तीने हा खजिना जमिनीखाली गाडला गेला असावा. या साठ्यात केवळ अकरा राजांची नाणी सलगपणे सापडणे हे दर्शवते की, विदर्भातील ही जनता आणि व्यापारी अनेक पिढ्यांपासून सातवाहन चलनावर पूर्णपणे विसंबून होते. हा प्रदेश सातवाहनांच्या राजकीय आधिपत्याखाली केवळ नावाला नव्हता, तर तो त्यांच्या अर्थव्यवस्थेचा एक अविभाज्य आणि जिवंत भाग होता.

अशा प्रकारे, तऱ्हाळे नाणेसंचय हा केवळ जुन्या नाण्यांचा ढिगारा नसून तो महाराष्ट्राच्या प्राचीन अस्मितेचा आणि वैभवाचा एक जिवंत इतिहास आहे. या नाण्यांनी सातवाहनांच्या इतिहासातील अनेक अंधारलेले कोपरे उजळून टाकले आहेत. विदर्भातील सातवाहन सत्तेचा सलग क्रम लावणे, अज्ञात राजांची ओळख पटवणे आणि तत्कालीन मिश्र धातूंच्या प्रगत वापराचा पुरावा देणे, ही तऱ्हाळे नाणेसंचयाची सर्वात मोठी कामगिरी आहे. डॉ. वा. वि. मिराशी यांनी केलेल्या या अमूल्य संशोधनामुळेच आज आपण दोन हजार वर्षांपूर्वीच्या विदर्भातील राजकीय घडामोडींचा सविस्तर आढावा घेऊ शकतो. हा नाणेसंचय म्हणजे सातवाहन राजांच्या पराक्रमाचा आणि प्राचीन महाराष्ट्राच्या प्रगत संस्कृतीचा एक अजरामर वारसा आहे, जो आजही भारतीय पुरातत्त्वशास्त्र आणि नाणेशास्त्राच्या इतिहासात मैलाचा दगड म्हणून ओळखला जातो. या संशोधनामुळेच भारतीय इतिहासाच्या पुराव्यांमध्ये नाण्यांना जे एक अढळ स्थान प्राप्त झाले आहे, त्याचे तऱ्हाळे हे एक सर्वोत्तम उदाहरण आहे.

संदर्भ ग्रंथ आणि वेबलिंक्सची सूची:

१. मिराशी, वा. वि. (१९५५), 'स्टडीज इन इंडॉलॉजी', व्हॉल्यूम १, विदर्भ संशोधन मंडळ, नागपूर.
२. महाराष्ट्र स्टेट गॅझेटियर: औरंगाबाद जिल्हा (प्राचीन कालखंड विभाग), महाराष्ट्र शासन.
३. 'तऱ्हाळे नाणेसंचय' - मराठी विश्वकोश, खंड ५ (सातवाहन आणि नाणेशास्त्र विभाग).
४. बर्जेस, जेम्स (१८७६-७९), 'आर्किऑलॉजिकल सर्व्हे ऑफ वेस्टर्न इंडिया', खंड ४.

५. https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/aurangabad/CHAP02/ANCIENT%20PERIOD.htm
६. https://marathivishwakosh.org/35542/
७. https://ignca.gov.in/Asi_data/17226.pdf
८. https://epgp.inflibnet.ac.in/epgpdata/uploads/epgp_content/S000829IC/P001738/M028919/ET/1523266736P09-M02.2-ContributionofCoinstoIndianHistory-ET.pdf
९. डॉ. शोभा नेने आणि इतर (२०१८), 'कन्ट्रिब्यूशन ऑफ कॉइन्स टू इंडियन हिस्ट्री', ई-पीजी पाठशाला, भारत सरकार.