पहिल्या दोन भागांमध्ये आपण सातवाहन काळातील राजघराण्यातील स्त्रियांचे राजकीय वर्चस्व, मातृसत्ताक पद्धतीचा अभिमान, कौटुंबिक स्वातंत्र्य आणि साहित्यातील त्यांचे भावविश्व यावर सविस्तर चर्चा केली. या लेखमालेच्या तिसऱ्या आणि अंतिम भागामध्ये आपण तत्कालीन स्त्रीच्या जीवनातील सर्वात महत्त्वाच्या पैलूवर म्हणजेच तिच्या आर्थिक स्वावलंबनावर आणि धार्मिक स्वातंत्र्यावर प्रकाश टाकणार आहोत. कोणत्याही समाजातील स्त्री खऱ्या अर्थाने स्वतंत्र तेव्हाच मानली जाते, जेव्हा ती आर्थिकदृष्ट्या कुणावरही विसंबून नसते आणि स्वतःच्या संपत्तीचा निर्णय घेण्याचा तिला पूर्ण अधिकार असतो. सातवाहनकालीन समाजव्यवस्थेने स्त्रीला केवळ घराची मालकीण बनवले नाही, तर तिला अर्थव्यवस्थेचा एक अत्यंत सक्रिय आणि महत्त्वाचा घटक बनवले. या काळात स्त्रीला स्वतःची संपत्ती बाळगण्याचा आणि तिचा मर्जीनुसार विनियोग करण्याचा जो कायदेशीर अधिकार होता, त्याला 'स्त्रीधन' असे म्हटले जात असे. हे स्त्रीधन म्हणजे केवळ तिला लग्नात मिळालेले दागिने नव्हते, तर त्यामध्ये जमिनीचा वाटा, रोख रक्कम आणि तिने स्वतःच्या कष्टाने मिळवलेली संपत्ती याचाही समावेश होता. तत्कालीन स्त्री ही केवळ उपभोक्त्या नव्हती, तर ती संपत्तीची निर्माती होती.
अर्थव्यवस्थेमध्ये स्त्रियांचा सहभाग अत्यंत लक्षणीय होता. गाथासप्तशतीमधील गाथा आणि तत्कालीन कोरीव लेख याचा अत्यंत स्पष्ट पुरावा देतात. ग्रामीण भागात शेती हा जरी मुख्य व्यवसाय असला, तरी स्त्रिया केवळ घरातील कामे करून थांबत नसत. शेतीच्या प्रत्येक कामात स्त्रियांचा हिरिरीने सहभाग असे. बी-बियाणे निवडणे, पेरणी करणे, पिकांची राखण करणे आणि धान्य बाजारात नेऊन विकणे या सर्व प्रक्रियांमध्ये स्त्रिया अत्यंत कुशल होत्या. नागरी आणि व्यापारी केंद्रांमध्ये स्त्रिया विविध प्रकारच्या उद्योगांमध्ये मग्न होत्या. कापूस पिंजणे, अत्यंत बारीक आणि तलम सूत कातणे, आणि वस्त्रे विणणे यांसारख्या अत्यंत कौशल्याच्या कामांमध्ये स्त्रियांचा मोठा वाटा होता. सातवाहन काळात कोल्हापूर, तेर, जुन्नर आणि पैठण यांसारख्या शहरांमध्ये ज्या मोठ्या 'व्यापारी श्रेणी' अस्तित्वात होत्या, त्यांच्या कामकाजातही स्त्रियांचा सहभाग असे. काही ठिकाणी तर स्त्रिया स्वतः या श्रेणींचे नेतृत्व करत असत किंवा आपले पैसे बँकांप्रमाणे या श्रेणींमध्ये गुंतवत असत. या गुंतवणुकीवर मिळणाऱ्या व्याजातून त्या सामाजिक आणि धार्मिक कार्ये करत असत. स्वतःच्या पायावर उभ्या असलेल्या या स्वावलंबी स्त्रीने सातवाहन साम्राज्याच्या आर्थिक भरभराटीत एक अत्यंत भक्कम आणि मूक योगदान दिलेले आहे.
आर्थिक स्वातंत्र्यासोबतच सातवाहनकालीन स्त्रियांना लाभलेले दुसरे सर्वात मोठे स्वातंत्र्य म्हणजे त्यांचे 'धार्मिक स्वातंत्र्य'. या काळात समाजात वैदिक, बौद्ध आणि जैन हे तिन्ही धर्म अत्यंत गुण्यागोविंदाने नांदत होते. स्त्रियांना यापैकी कोणत्याही धर्माचे आचरण करण्याचे, तत्त्वज्ञान समजून घेण्याचे आणि धार्मिक कार्यात सक्रिय सहभाग घेण्याचे पूर्ण स्वातंत्र्य होते. वैदिक धर्माचा विचार केल्यास, राणी नागनिकेने राजा पहिल्या सातकर्णीसोबत अश्वमेध आणि राजसूय यांसारखे मोठे यज्ञ अत्यंत अधिकाराने पार पाडले. यज्ञाच्या वेळी पत्नीचे असणे आणि तिने यजमान म्हणून आहुती देणे, हे तत्कालीन वैदिक व्यवस्थेतील स्त्रीच्या बरोबरीच्या स्थानाचे द्योतक आहे. मात्र, सातवाहनकालीन स्त्रियांच्या धार्मिक स्वातंत्र्याचा आणि त्यांच्या आर्थिक सधनतेचा सर्वात मोठा आणि अविनाशी पुरावा आपल्याला तत्कालीन बौद्ध लेण्यांमधील शिलालेखांमधून मिळतो. सह्याद्रीच्या डोंगररांगांमध्ये कोरलेल्या या लेण्या म्हणजे खऱ्या अर्थाने या स्त्रियांच्या दातृत्वाची आणि त्यांच्या स्वतंत्र अस्तित्वाची साक्ष देणारे जिवंत पाषाण आहेत.
कार्ला, भाजे, कान्हेरी, कुडा, जुन्नर आणि नाशिक येथील लेण्यांमध्ये प्राचीन ब्राह्मी लिपीत कोरलेले शेकडो लेख सापडतात. या कोरीव लेखांचे अत्यंत बारकाईने वाचन केल्यास एक थक्क करणारी बाब समोर येते. या लेण्यांमधील अनेक खांब, पाण्याची टाकी (पोढी), भिक्खूंसाठी बांधलेले विहार आणि प्रवेशद्वारे ही केवळ राजांनी किंवा श्रीमंत व्यापाऱ्यांनी बांधलेली नाहीत, तर ती सर्वसामान्य घरातील स्त्रियांनी स्वतःच्या पैशातून दान केलेली आहेत. या दानशूर स्त्रियांमध्ये सुताराची पत्नी, लोहाराची पत्नी, सोनाराची पत्नी, आणि सामान्य शेतकऱ्यांच्या घरातील स्त्रियांचा मोठ्या प्रमाणावर समावेश आहे. कुडा येथील लेण्यांमध्ये एका शिलालेखात दोन सख्या बहिणींनी एकत्र येऊन भिक्खूंसाठी एक मोठी लेणी कोरून दिल्याचा अत्यंत अभिमानास्पद उल्लेख आहे. एखाद्या स्त्रीने स्वतःच्या कमाईतून किंवा स्त्रीधनातून एवढे मोठे दान करणे आणि पाषाणावर स्वतःचे नाव कोरून घेणे, हे तत्कालीन समाजातील स्त्रीच्या अफाट आत्मविश्वासाचे आणि तिला असलेल्या समाजमान्यतेचे सर्वोच्च उदाहरण आहे. पतीच्या किंवा पित्याच्या नावाशिवाय स्वतःच्या स्वतंत्र नावाने दान देण्याची ही प्रथा खऱ्या अर्थाने स्त्रीमुक्तीची नांदी होती.
धार्मिक जीवनात स्त्रियांनी केवळ दातृत्वच दाखवले नाही, तर त्यांनी आध्यात्मिक आणि बौद्धिक पातळीवरही मोठी उंची गाठली होती. बौद्ध धर्मात स्त्रियांना भिक्खुनी संघात प्रवेश घेण्याचा पूर्ण अधिकार होता. अनेक स्त्रियांनी संसाराचा त्याग करून भिक्खुनी होणे पसंत केले. त्यांनी बौद्ध तत्त्वज्ञानाचा, सुत्तपिटक आणि विनयपिटकाचा अत्यंत सखोल अभ्यास केला. या विद्वान भिक्खुनींना 'थेरी' म्हणून अत्यंत आदराने संबोधले जात असे. या थेरी स्त्रिया केवळ स्वतःच्या मुक्तीसाठी प्रयत्न करत नसत, तर त्या गावोगावी प्रवास करून सामान्य जनतेला आणि विशेषतः इतर स्त्रियांना धर्माचे आणि नीतीचे धडे देत असत. तत्कालीन समाजात या विद्वान स्त्रियांना राजापासून ते सामान्य माणसापर्यंत सर्वांकडून प्रचंड आदर आणि सन्मान मिळत असे. या भिक्खुनींनीही स्वतःच्या जवळ असलेल्या थोड्याफार संपत्तीतून लेण्यांच्या निर्मितीसाठी मोठी मदत केल्याचे अनेक शिलालेख आपल्याला पाहायला मिळतात. शिक्षणाचा हक्क आणि आध्यात्मिक प्रगतीचा मार्ग स्त्रियांसाठी पूर्णपणे खुला होता, हे यातून सिद्ध होते.
समारोप करताना असे ठामपणे म्हणता येते की, सातवाहनकालीन समाज हा खऱ्या अर्थाने एक सुसंस्कृत, प्रगल्भ आणि स्त्रीचा सर्वोच्च सन्मान करणारा समाज होता. आज आपण एकविसाव्या शतकात स्त्री मुक्तीच्या, समानतेच्या आणि तिच्या आर्थिक स्वातंत्र्याच्या ज्या गप्पा मारतो, ते सर्व अधिकार महाराष्ट्रातील या लाल मातीत आणि सह्याद्रीच्या काळ्या पाषाणात दोन हजार वर्षांपूर्वीच अत्यंत भक्कमपणे रुजलेले होते. राजकारणात कुशल प्रशासक असणारी राणी नागनिका आणि राजमाता गौतमी बलश्री, साहित्यात स्वतःच्या भावना अत्यंत मोकळेपणाने मांडणारी गाथासप्तशतीमधील सामान्य स्त्री, आणि धर्माच्या क्षेत्रात स्वतःच्या कष्टाच्या पैशातून लेणी कोरून घेणारी स्वावलंबी दानशूर स्त्री, ही सातवाहनकालीन स्त्रीची सर्व रूपे आजही आपल्याला थक्क करतात. सातवाहन साम्राज्याचे हे वैभव केवळ त्यांच्या अफाट लष्करी ताकदीवर किंवा आंतरराष्ट्रीय व्यापारावर उभे नव्हते, तर ते इथल्या स्त्रियांच्या कर्तृत्वावर, त्यांच्या त्यागावर आणि त्यांना मिळालेल्या स्वातंत्र्यावर उभे होते. प्राचीन महाराष्ट्राचा हा स्त्रीकेंद्री इतिहास आजच्या पिढीसाठी केवळ एक अभिमानाची गोष्ट नसून, तो एक अत्यंत मार्गदर्शक आणि प्रेरणादायी दीपस्तंभ आहे.
संदर्भ ग्रंथांची सूची: या लेखमालेसाठी काही अत्यंत महत्त्वपूर्ण ग्रंथांचा आधार घेण्यात आला आहे. त्यामध्ये डॉ. रा. शं. मोरवंचीकर यांचा 'सातवाहनकालीन महाराष्ट्र' हा ग्रंथ अत्यंत सविस्तर माहिती देतो. तसेच डॉ. म. के. ढवळीकर लिखित 'महाराष्ट्राची कुळकथा' हा ग्रंथ पुरातत्वीय पुराव्यांसाठी महत्त्वाचा आहे. महामहोपाध्याय वा. वि. मिराशी यांचा 'सातवाहन आणि पश्चिमी क्षत्रप यांचा इतिहास आणि कोरीव लेख' हा ग्रंथ शिलालेखांच्या अचूक वाचनासाठी उपयुक्त आहे. तत्कालीन साहित्याचा अभ्यास करण्यासाठी डॉ. रामचंद्र चोथे आणि प्रा. शशांक चोथे यांचा 'रसिक महाराष्ट्र (गाथासप्तशतीचा काव्यानुवाद)' हा ग्रंथ मार्गदर्शक ठरतो. यासोबतच डॉ. श. गो. कोलारकर यांचा 'प्राचीन भारताचा इतिहास आणि संस्कृती' हा ग्रंथ तत्कालीन धार्मिक आणि सामाजिक स्थिती समजून घेण्यासाठी अत्यंत उपयुक्त मानला जातो.
