गाथासप्तशती: दोन हजार वर्षांपूर्वीच्या महाराष्ट्राचे, ग्रामीण जीवनाचे आणि निसर्गसौंदर्याचे सजीव दर्शन (भाग २/३)

डॉ. रामचंद्र गोविंद चोथे आणि प्रा. शशांक रामचंद्र चोथे यांनी अत्यंत अभ्यासपूर्ण पद्धतीने अनुवादित केलेल्या 'रसिक महाराष्ट्र'  या पुस्तकावर आधारित लेखमालेच्या या दुसऱ्या भागात आपण 'गाथासप्तशती' या आद्य ग्रंथातून उलगडणाऱ्या तत्कालीन समाजजीवनाचा आणि इथल्या अथांग निसर्गाचा सविस्तर वेध घेणार आहोत. नंदिनी पब्लिशिंग हाऊसने  प्रकाशित केलेला हा ग्रंथ म्हणजे केवळ प्राचीन कवितांचा किंवा निर्जीव शब्दांचा संग्रह नसून, तो दोन हजार वर्षांपूर्वीच्या महाराष्ट्राचा एक अत्यंत जिवंत, पारदर्शी आणि धडधडणारा आरसा आहे. कोणत्याही साहित्याची खरी उंची ही त्यामध्ये प्रतिबिंबित होणाऱ्या तत्कालीन समाजावरून आणि तिथल्या सामान्य माणसाच्या जगण्यावरून ठरत असते. या कसोटीवर गाथासप्तशती हा ग्रंथ खऱ्या अर्थाने एक वैश्विक आणि कालातीत साहित्यकृती ठरतो. या ग्रंथाचे सर्वात मोठे आणि आश्चर्यकारक वैशिष्ट्य म्हणजे, यात रंगवलेले जग हे कुठल्याही काल्पनिक स्वर्गाचे किंवा केवळ देवदेवतांचे नाही, तर ते इथल्या लाल मातीत राबणाऱ्या, इथल्या नद्यांचे पाणी पिणाऱ्या आणि इथल्या निसर्गावर प्रेम करणाऱ्या खऱ्याखुऱ्या माणसांचे आहे. 

कोणत्याही भाषेचे मूळ हे तिच्या भौगोलिक आणि नैसर्गिक परिसराशी घट्ट जोडलेले असते. महाराष्ट्रातील अनेक भौगोलिक स्थानांचा उल्लेख असल्यामुळे गाथासप्तशतीची रचना महाराष्ट्रात झाल्याचे ठळकपणे जाणवते. प्राचीन काळी दळणवळणाची फारशी साधने नसतानाही या कवींनी तत्कालीन भूगोलाचे किती सूक्ष्म निरीक्षण केले होते, हे यातून स्पष्ट होते. या गाथांमध्ये महाराष्ट्राच्या जीवनदायिनी असलेल्या गोदावरी, तापी, नर्मदा, गिरीनदी (गिरणा), मुरला (मुळा) आणि यमुना या नद्यांचा अत्यंत ओघवता उल्लेख आला आहे. त्याचबरोबर सह्याद्रीच्या रांगांमधील विंध्य, मलय, मंदर यांसारख्या पर्वतांचा निर्देश आलेला आहे. तत्कालीन महाराष्ट्रातील निसर्गाचे जे विलोभनीय रूप आज आपण पाहतो, त्याचे मूळ स्वरूप कसे होते, हे या गाथांमधून समजते. निसर्गातील विविध पशु, पक्षी, पिके, फुले, फळे यांचे मनोहारी वर्णन पदोपदी जाणवते. निसर्गामधील अंकोल, अशोक, आम्र, एरंड, कदंब, कमल, करंज, कवठ, काश, कुटज, कुन्द, चंदन, जांभूळ, ताल, निंब, पलाश, बकुल, मधुक, मरवा, मालती, वड, शिरीष, शेफालिका इत्यादी असंख्य वृक्ष, वेली, फळे आणि फुले यांचा उल्लेख आलेला आहे. या निसर्गसंपदेसोबतच अस्वल, कासव, काळविट, कुत्रा, गवा, गाढव, गाय, बैल, गेंडा, चित्ता, मासा, माकड, मुंगूस, रानडुक्कर, वाघ, हत्ती, कावळा, पोपट, मोर, राजहंस, सारिका, भ्रमर इत्यादि प्राणी, पक्षी व किटकांचा उल्लेख आलेला आहे. यावरून तत्कालीन महाराष्ट्राचे पर्यावरण किती समृद्ध आणि वैविध्यपूर्ण होते, याचा थेट पुरावाच आपल्यासमोर उभा राहतो.  

या निसर्गरम्य पार्श्वभूमीवर वावरणारा तत्कालीन समाज हा या गाथांचा खरा नायक आहे. महाराष्ट्रातल्या एकंदरीत समाज जीवनाचे विविध पैलू आपणाला या गाथांमधून चित्रीत झालेले पहावयास मिळतात. या गाथांमध्ये राजवाड्यातील राजकारणापेक्षा दैनंदिन ग्रामीण जीवन, सामान्य शेतकरी, ग्रामप्रमुख (गावचा पाटील), वाणी, प्रवासाला गेलेला पथिक आणि व्याधांचे शिकारी जीवन यांचा उल्लेख अनेकदा येतो. शेतात राबणारा शेतकरी (हलिक), त्याच्या शेतातील पिके, दुष्काळ, अतिवृष्टी यांसारख्या संकटांशी तो करत असलेला सामना या ग्रंथात अत्यंत वास्तववादी पद्धतीने मांडला आहे. तत्कालीन समाजात स्त्रियांना असलेले स्थान आणि त्यांच्या भावविश्वाचे प्रकटीकरण हा या ग्रंथाचा एक अत्यंत महत्त्वाचा भाग आहे. प्रियकराला शोधणारी अभिसारीका, निरोप घेऊन जाणारी दूती, पती प्रवासाला गेल्याने कृश झालेली विरहीणी यांचे अत्यंत हृदयस्पर्शी चित्रण आलेले आहे. तत्कालीन समाजाचे वर्णन करताना कवींनी कोणताही कृत्रिम बुरखा पांघरलेला नाही. कुलस्त्रियांनी कसे वागावे याचे जसे वर्णन आहे तसेच लताकुंजात संकेतस्थळी निघालेल्या असतीचे म्हणजे स्वैरिणीचे वर्णनदेखील आहे. मानवी स्वभावाच्या सर्व छटा येथे मोकळेपणाने व्यक्त झाल्या आहेत. व्यभिचार व सुरतक्रिडा विषयक देखील गाथा आलेल्या आहेत. याचा अर्थ या गाथांमध्ये सामाजिक जीवन नैसर्गिकपणे कोणताही आडपडदा न ठेवता रेखाटलेले आहे. सभ्यतेच्या मर्यादेमध्ये या गाथा अडकून पडलेल्या नाहीत.  

गाथांमधून प्रेम, दुःख, हर्ष, विरह या भावना अत्यंत यथार्थपणे चित्रीत झाल्या आहेत. ग्रामीण कवींनी अनेक रंगात व अनेक ढंगात रचलेले हे रसमधुर काव्य आहे. या गाथा वास्तव जीवनाशी सांगड घालणाऱ्या तसेच मानवी जीवनाला सर्वांगाने स्पर्श करणाऱ्या आहेत. म्हणूनच आजच्या आधुनिक काळातील मराठी लोकगीतांत व लावणीमध्ये सुद्धा या भावना प्रतिबिंबीत झाल्याचे दिसून येते. डॉ. रामचंद्र चोथे आणि प्रा. शशांक चोथे यांनी या गाथांचे भाषांतर करताना अत्यंत मेहनत घेतली आहे. मूळ प्राकृत गाथा या दोन ओळींच्या आहेत व त्यांची संस्कृत छायादेखील दोन ओळींची आहे. ही रचना अत्यंत सूत्रात्मक आणि प्रचंड अर्थ सामावून घेणारी असते. त्यामुळे मराठी भाषेचे सामर्थ्य जाणूनच या अनुवादकांनी गाथांना जसेच्या तसे दोन ओळींच्या मराठी काव्यात रुपांतरीत केलेले आहे. मूळ गाथेतून ध्वनीत होणाऱ्या अर्थाला धक्का न लावता, त्यात भर न घालता व कोणतीही कसर न ठेवता रुपांतरीत करणे म्हणजे एखादे शिवधनुष्य पेलण्यासारखेच होते. परंतु, काव्य करीत असताना पाल्हाळ न लावता अधिक स्वातंत्र्य न घेता अति प्रासादिक वा अति अलंकारीक रचना होणार नाही याची अत्यंत चोख दक्षता त्यांनी घेतली आहे.  

नंदिनी पब्लिशिंग हाऊसने 'रसिक महाराष्ट्र'  या नावाने हा अमूल्य ठेवा वाचकांसमोर आणून मराठी साहित्य विश्वावर मोठे उपकार केले आहेत. गाथा या लालित्याने नटलेल्या आणि रसाने ओतप्रोत भरलेल्या आहेत. त्यातील शब्दांच्या अचूक योजनेतून तरलता, नाजुकता, माधुर्य अन् सौंदर्याचे दर्शन होते. गाथांमध्ये भावार्थ सूचित करून देण्याचे सामर्थ्य मोठे आहे आणि त्यामध्ये खूप मोठा अर्थ ठासून भरलेला आहे. एकेका गाथेचे सरल भाषांतर करावयाचे झाल्यास पानभर देखील सहज लिहिता येईल इतक्या या गाथा रसरशीत आणि आशयघन आहेत. म्हणूनच रसिकांनी स्वतः या ग्रंथाचे वाचन करून त्यांची प्रत्यक्ष अनुभूती घेण्याची गरज आहे. दोन हजार वर्षांपूर्वीचा आपला हा समृद्ध आणि प्रगल्भ समाज समजून घ्यायचा असेल, तर या गाथासप्तशतीच्या पानापानांत दडलेला तो जुना महाराष्ट्र आपण वाचलाच पाहिजे. हा ग्रंथ आपल्याला केवळ भूतकाळात घेऊन जात नाही, तर तो मानवी भावनांच्या चिरंतन सत्याची जाणीव करून देतो.

संदर्भ: रसिक महाराष्ट्र, डॉ. रामचंद्र गोविंद चोथे आणि प्रा. शशांक रामचंद्र चोथे, नंदिनी पब्लिशिंग हाऊस