जास्वंदीचा बहर

सुमारे दोन वर्षांपूर्वीची ही गोष्ट आहे. एका अभियांत्रिकी महाविद्यालयात व्याख्यानासाठी गेलो असताना, संयोजकांनी मला एका जास्वंदीचे रोपटे भेट म्हणून दिले होते. मी आजवर अनेक कार्यक्रमांमध्ये गेलो होतो आणि तिथे मला अशी अनेक रोपे मिळाली होती, परंतु त्या सगळ्यांमध्ये या जास्वंदीच्या रोपट्याची उंची आणि डौल सर्वात मोठा होता. घरी आणल्यावर पहिले दोन आठवडे त्या रोपट्याने छान तग धरला आणि त्यावर अतिशय सुंदर फुलेही फुलली. पण त्यानंतर मात्र या रोपट्याला जणू काही नजर लागली आणि हळूहळू फुले येणे पूर्णपणे बंद झाले.

रोपट्याची वाढ थांबली नव्हती, पण ती पूर्णपणे वेडीवाकडी होत होती. त्याला इकडून तिकडून फांद्या फुटत होत्या, नुसती पाने वाढत होती, पण फुलांचा मात्र कुठेही पत्ता नव्हता. अखेर वैतागून मीच एक दिवस कात्री घेतली आणि त्या अस्ताव्यस्त वाढलेल्या सर्व फांद्या छाटून टाकल्या. या छाटणीमुळे रोपाचा विस्तार मर्यादित झाला. काही दिवसांतच त्याला नवी पालवी फुटली, पानांची संख्या आणि गर्दीही वाढली, पण फुलांची संख्या काही केल्या वाढायला तयार नव्हती.

असे असले तरी, मी माझे प्रयत्न सोडले नाहीत. मध्यंतरीच्या या प्रदीर्घ काळामध्ये मी त्याला नित्यनेमाने वेगवेगळ्या प्रकारची खते घालत राहिलो. कधीही न विसरता रोज त्याला पाणी घालून त्याची तृषा शांत करणे, त्याच्या मुळांना जलाभिषेकाने सतत ओले आणि ताजे ठेवणे हा माझा नित्यक्रमच बनला होता. एवढेच नाही, तर दर पंधरा दिवसांनी त्याच्या मुळाशी असलेली माती उकरून तिची मशागत करण्याचे कामही मी निष्ठेने सुरू ठेवले होते. अनेक महिने उलटून गेले, पण फुलांचा पत्ता नव्हता. 

पण निसर्गाची किमया खरोखरच अगाध असते. अचानक एके दिवशी मी नेहमीप्रमाणे त्या रोपाला पाणी घालत होतो आणि माझी नजर त्याच्या फांद्यांवर पडली. ते दृश्य पाहून मला सुखद धक्काच बसला. त्या रोपाच्या चहुबाजूंनी पसरलेल्या फांद्यांवर एक दोन नव्हे, तर तब्बल ४३ लहानमोठ्या कळ्या लगडल्या होत्या! इतके महिने त्या झाडासाठी मी घेतलेली मेहनत आणि केलेली मशागत आज खऱ्या अर्थाने फळास, किंवा अचूक सांगायचे तर 'फुलास' आली होती.

गेल्या काही दिवसांपासूनचा माझा रोजचा सकाळचा वेळ आता आनंदात जातो. दररोज तीन ते चार कळ्या उमलून त्यांचे सुंदर फुलांत रूपांतर होते. गडद गुलाबी रंगाची ती टवटवीत फुले झाडावर वाऱ्याच्या झुळुकीसोबत डोलताना पाहणे, हा डोळ्यांचे पारणे फेडणारा अनुभव असतो. आता तर झाडाचा तो मूळ आकार आणि त्यावर फुलणाऱ्या या डौलदार फुलांची संख्या पाहता, झाडापेक्षा फुलेच जास्त झाली आहेत की काय, असा मोहक भास मला वारंवार होऊ लागतो. निसर्गाने मला माझ्या संयमाचे किती सुंदर बक्षीस दिले आहे, याचीच जाणीव ही डौलदार फुले मला रोज करून देतात.

--- तुषार भ. कुटे 

#बहर

 

'अग आई, अहो आई': सासू-सून आणि माय-लेकीच्या नात्याचा हृदयस्पर्शी गोफ

कौटुंबिक नातेसंबंधांवर आधारित असलेल्या मराठी कथा अनुभवणे हा नेहमीच एक नितांत सुंदर आणि हृदयस्पर्शी अनुभव असतो. मग तो रूपेरी पडद्यावरचा चित्रपट असो वा आजकालच्या डिजिटल माध्यमांवरील एखादी वेबसिरीज असो, प्रेक्षक अशा कलाकृतींशी लगेच जोडले जातात. याच भावनेला साद घालणारी आणि कौटुंबिक जिव्हाळ्याची एक सुरेख कथा सांगणारी "अग आई, अहो आई" ही नवी वेब सिरीज नुकतीच 'झी५' या ओटीटी प्लॅटफॉर्मवर प्रदर्शित झाली आहे.

आई-मुलगी आणि सासू-सून या दोन भिन्न आणि नाजूक नात्यांमधला भावनिक बंध या वेबसिरीजच्या माध्यमातून तरलपणे उलगडून दाखवण्यात आला आहे. कथेची नायिका श्रेया आणि तिचा जोडीदार अनिश यांचा प्रेमविवाह झाल्यानंतर ते दोघे कोल्हापूरला वास्तव्याला येतात. या नव्या प्रवासात श्रेयाची सख्खी आई पुण्याला राहते, तर तिच्या सासूबाई कोल्हापूरला तिच्यासोबत असतात. लग्नापूर्वी श्रेयाचे तिच्या आईसोबत जे एक घट्ट आणि मैत्रीपूर्ण नाते असते, तेच नाते लग्नानंतर हळूहळू तिच्या सासूबाईंसोबत निर्माण होऊ लागते. एका वेगळ्या अर्थाने या नात्याचे सुंदर स्थित्यंतर होताना दिसते. श्रेयाच्या सासूबाईदेखील तिला अगदी पोटच्या मुलीप्रमाणे, एका खऱ्या आईच्या मायेने जीव लावतात आणि तिला सांभाळून घेतात. यामुळे सासू आणि सुनेमध्ये एक अनोखा आणि अतूट असा भावनिक बंध विणला जातो. हा बंध इतका घट्ट असतो की, कुटुंबाबाहेरच्या कोणत्याही त्रयस्थ व्यक्तीला या दोघींकडे पाहून आई कोणती आणि सासू कोणती, याचा उलगडा सहजासहजी होणार नाही.

मात्र, याच स्थित्यंतराच्या काळात श्रेयाच्या आईची भावनिक घालमेल सुरू होते. आपली मुलगी तिच्या सासरी, नवऱ्यासोबत आणि सासूच्या छायेत अतिशय सुखी आणि आनंदी आहे हे पाहून तिला समाधान नक्कीच असते; परंतु कुठेतरी आपली लाडकी लेक आता आपल्यापासून दुरावत चालली आहे, अशी एक अनामिक खंत आणि असुरक्षितता तिच्या मनात घर करू लागते. दैनंदिन आयुष्यातील अगदी छोट्या-छोट्या प्रसंगांमधून आणि साध्या घटनांमधून श्रेयाचे तिच्या या दोन्ही 'आईं'सोबतचे संबंध अत्यंत वास्तववादी आणि उत्तमरीत्या चितारलेले आहेत. सासू-सुनेच्या पारंपारिक आणि नेहमीच्या कुरबुरींच्या नात्याला छेद देत, हे सकारात्मक नाते प्रेक्षकांच्या मनाला विशेष भावते. विशेष म्हणजे सासू आणि सून या दोघींचाही एकमेकींकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन पारदर्शक आणि सकारात्मक असल्याने या कथेची खोली आणि भावनिक उंची अधिकच वाढते. आईच्या भूमिकेत असणाऱ्या ज्येष्ठ अभिनेत्री रेणुका शहाणे आणि सासूच्या भूमिकेतील अष्टपैलू अभिनेत्री निर्मिती सावंत या दोघीही आपल्या कसलेल्या आणि सहजसुंदर अभिनयाने प्रत्येक प्रसंगावर आपली वेगळी छाप सोडतात.

एकूण सहा भागांमध्ये विभागलेली ही वेब सिरीज प्रेक्षकांना कुठेही कंटाळवाणी वाटत नाही, उलट कथेचा ओघ अतिशय वेगाने आणि रंजकपणे पुढे जात राहतो. कधी भूतकाळात तर कधी वर्तमानकाळात डोकावणारी ही मालिका अनेक प्रसंगांतून प्रेक्षकांना भावूक करते, तर बऱ्याचदा चेहऱ्यावर निखळ हास्यही फुलवते. मात्र, या सिरीजचा शेवटचा भाग पाहताना, दिग्दर्शकाने ही मालिका काहीशी घाईघाईने संपवली की काय, असा प्रश्न प्रेक्षकांच्या मनात नक्कीच निर्माण होतो. असे असले तरी, हा शेवट पुढच्या पर्वाची किंवा पुढील भागांची उत्सुकता अधिकच ताणून ठेवण्यात पूर्णपणे यशस्वी ठरला आहे, हे नक्की. एकंदर, ही मालिका प्रत्येक कुटुंबाने एकत्र बसून पाहावी आणि अनुभवावी अशीच आहे.

--- तुषार भ. कुटे 

#मराठी #वेबसिरीज #चित्रपट #झी 

 

'आवरण': इतिहासाच्या गर्भातील वास्तवाचा वेध घेणारी एक वैचारिक कादंबरी

इतिहासाचा स्पर्श असणाऱ्या आणि गतकाळाची सखोल जाणीव करून देणाऱ्या कादंबऱ्या मला नेहमीच आतून ओढ लावतात आणि हव्याहव्याशा वाटतात. आपल्या भारताचा इतिहास म्हणजे केवळ एकाच रंगाने रंगवलेले साधे चित्र नाही, तर तो अनेक कंगोरे आणि पदर असणारा एक अत्यंत गुंतागुंतीचा आणि विशाल पट आहे. या इतिहासामध्ये एका बाजूला शूरवीर भारतीय राजांच्या अचाट पराक्रमाची आणि शौर्याची सोनेरी कहाणी आहे, तर दुसऱ्या बाजूला परकीय आक्रमकांनी केलेल्या अमानुष आणि अनिर्बंध जुलूमशाहीची काळीकुट्ट किनारही आहे. आपली आजची जी काही राजकीय, सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्थिती आहे, ती बऱ्याच अंशी आपल्या इतिहासामुळेच घडली आहे, हे त्रिवार सत्य आहे. याशिवाय, इतिहासाचा केवळ भूतकाळ म्हणून उहापोह करण्याऐवजी, त्यातून योग्य तो धडा घेत भविष्यात होऊ शकणाऱ्या चुका टाळण्यासाठी आपण नेहमीच सजगपणे विचार करायला हवा आणि त्यासाठी ऐतिहासिक वाचन अत्यंत महत्त्वाचे ठरते.

प्रसिद्ध आणि दिग्गज लेखक डॉ. एस. एल. भैरप्पा यांनी मूळ कन्नड भाषेत लिहिलेल्या 'आवरण' या कादंबरीत असाच इतिहासाचा आणि वास्तवाचा वेध घेणारी एक अत्यंत प्रभावी गोष्ट वाचायला मिळते. या कादंबरीचे कथानक रझिया नावाच्या एका धर्मांतरित स्त्रीभोवती फिरते. ती जेव्हा ऐतिहासिक हम्पीमध्ये फिरत असते, तेव्हा तिथे विखुरलेले विजयनगर साम्राज्याचे उद्ध्वस्त अवशेष पाहून तिचे मन विषण्ण होते. एवढे वैभवशाली साम्राज्य असे का आणि कसे नष्ट झाले असावे, या प्रश्नाने ती अस्वस्थ होते. काशीच्या प्रसिद्ध काशी विश्वेश्वर मंदिराबाबतही तिच्या मनात अशीच तीव्र आणि संमिश्र भावना निर्माण होते.

रझियाने आंतरधर्मीय विवाह केल्यामुळे, तिचे तिच्या वडिलांशी अनेक वर्षे कोणतेही संबंध नसतात. त्यांच्यात दुरावा आलेला असतो. मात्र, वडिलांच्या मृत्यूनंतर जेव्हा ती कित्येक वर्षांनी आपल्या गावी परतते, तेव्हा तिला तिच्या घरच्या वाड्यात वडिलांची एक समृद्ध लायब्ररी पाहायला मिळते. या ग्रंथालयात भारताच्या खऱ्या इतिहासाशी संबंधित अनेक दुर्मिळ पुस्तके तिला सापडतात, ज्यांचा तिच्या वडिलांनी अतिशय सखोल अभ्यास केलेला असतो. साहजिकच, रझियाही या पुस्तकांच्या वाचनाकडे ओढली जाते आणि त्यांचा सखोल अभ्यास करू लागते. जसजसे ती वाचत जाते, तसतशी इतिहासाची अनेक दडपली गेलेली पाने तिच्यासमोर हळूहळू उलगडू लागतात. आजवर ऐकलेल्या इतिहासापेक्षा एक वेगळेच वास्तव तिच्यासमोर येते आणि ती भारताच्या इतिहासाकडे एका पूर्णपणे नवीन आणि उघड्या नजरेने पाहू लागते.

या अभ्यासातून आणि चिंतन प्रक्रियेतून तिची स्वतःची एक कादंबरी आकार घेऊ लागते. मात्र, सत्याची कास धरल्यामुळे आणि तिचे विचार अत्यंत स्पष्ट व खरे असल्यामुळे, तिचा जीवनसाथी तिच्यापासून दुरावतो. एवढेच नाही, तर स्वतःच्या मुलाच्या खऱ्या स्वभावाची आणि मानसिकतेचीही तिला नव्याने ओळख होते. तिने या सर्व कटू अनुभवांतून लिहिलेली कादंबरी वाचकांचे मन प्रचंड विषण्ण करते. परंतु, या कादंबरीमध्ये आलेले ऐतिहासिक संदर्भ त्यातील घटनांना शंभर टक्के पुष्टी देणारे आहेत. भूतकाळाच्या गर्तेतून वर्तमानाकडे परतताना ही कादंबरी वाचकाला एका वेगळ्याच आणि गंभीर विचारचक्रात अडकवून जाते.

साधारणपणे कोणतीही कादंबरी ही काल्पनिक अंगाने जाणारी असते, असे मानले जाते. परंतु जेव्हा एखाद्या कादंबरीचा सत्यतेच्या आणि ऐतिहासिक पुराव्यांच्या दृष्टिकोनातून सखोल विचार होतो, तेव्हा ती वाचकाला अंतर्मुख व्हायला आणि विचार करायला भाग पाडते. 'आवरण' ही याच पठडीतील एक अत्यंत सशक्त कादंबरी आहे. वरवर पाहता, काही जणांना ती एका विशिष्ट धार्मिक दृष्टिकोनातून किंवा चौकटीतून लिहिलेली वाटू शकते. परंतु, जर पूर्वग्रह बाजूला ठेवून अत्यंत शांतपणे आणि तार्किकदृष्ट्या विचार केला, तर त्यातील सत्यासत्यतेची आणि वास्तवाची पुष्टी आपल्या मनाला अत्यंत सहजपणे होऊ शकते.

या महत्त्वाच्या कादंबरीच्या मराठी अनुवादाविषयी आवर्जून सांगायचे तर, ज्येष्ठ अनुवादक उमा कुलकर्णी यांनी हे काम अतिशय सुरेख, ओघवत्या आणि प्रवाही भाषेमध्ये पार पाडले आहे. मूळ लेखकाला आपल्या कन्नड भाषेतून जे सूक्ष्म विचार आणि भावना लोकांपर्यंत पोहोचवायच्या आहेत, त्या सर्व गोष्टी या मराठी अनुवादित कादंबरीतही तितक्याच ताकदीने आणि पारदर्शकपणे आपल्याला समजतात. वाचनाचा ओघ कुठेही तुटत नाही. ही कादंबरी वाचून पूर्ण झाल्यानंतरही ती दीर्घकाळ आपल्या मनात आणि स्मरणात रेंगाळत राहते. वाचकाला विचार करायला लावणे आणि त्याला सत्याची जाणीव करून देणे, हेच मूळ लेखकाच्या आणि अनुवादिकेच्या लेखनशैलीचे सर्वात मोठे आणि मुख्य यश आहे.

--- तुषार भ. कुटे

#मराठी #पुस्तक #परीक्षण #इतिहास #भारत #अनुवाद

 

कृत्रिम बुद्धिमत्तेची अर्थव्यवस्था

मानवी इतिहासाकडे नजर टाकल्यास आपल्याला असे दिसून येते की, प्रत्येक शतकात एखादे असे तंत्रज्ञान जन्माला येते जे संपूर्ण जगाची दिशा आणि मानवी जीवनाची कार्यपद्धती मुळापासून बदलून टाकते. अठराव्या शतकात वाफेच्या इंजिनाने औद्योगिक क्रांतीची पायाभरणी केली, एकोणिसाव्या शतकात विजेच्या शोधाने जगाला प्रकाशमान करत उत्पादनाचा वेग अनेक पटींनी वाढवला, आणि विसाव्या शतकाच्या शेवटी इंटरनेटने संपूर्ण जगाला एका जागतिक खेड्यात रूपांतरित करून माहितीचे दरवाजे सर्वांसाठी खुले केले. आता एकविसाव्या शतकात आपण अशाच एका अभूतपूर्व आणि अत्यंत वेगवान क्रांतीचे साक्षीदार होत आहोत, जिचे नाव आहे कृत्रिम बुद्धिमत्ता. गुगलसारख्या तंत्रज्ञान क्षेत्रातील आघाडीच्या कंपन्यांच्या आणि जागतिक संशोधकांच्या मते, कृत्रिम बुद्धिमत्ता हे आता केवळ एखादे सॉफ्टवेअर, तांत्रिक साधन किंवा प्रयोगशाळेतील संशोधनाचा विषय राहिलेले नाही. कृत्रिम बुद्धिमत्ता स्वतःच एक संपूर्ण, स्वतंत्र आणि अवाढव्य अर्थव्यवस्था बनली आहे. या नव्या अर्थव्यवस्थेचा आकार, तिची व्याप्ती आणि तिचा जागतिक विकासावरील प्रभाव हा पूर्वीच्या कोणत्याही तंत्रज्ञानापेक्षा कितीतरी पटीने अधिक असणार आहे. आपण आज मोबाईलवर वापरत असलेले साधे व्हॉईस असिस्टंट असोत किंवा रुग्णालयांमध्ये अत्यंत गुंतागुंतीच्या आजारांचे अचूक निदान करणाऱ्या प्रगत प्रणाली असोत, कृत्रिम बुद्धिमत्तेने मानवी जीवनाच्या आणि अर्थव्यवस्थेच्या प्रत्येक घटकात आपला भक्कम पाया रोवला आहे.

अर्थशास्त्रज्ञ आणि जागतिक तंत्रज्ञान तज्ज्ञ कृत्रिम बुद्धिमत्तेकडे एक 'सार्वत्रिक तंत्रज्ञान' म्हणजेच जनरल-पर्पज टेक्नॉलॉजी म्हणून अत्यंत गांभीर्याने पाहत आहेत. सार्वत्रिक तंत्रज्ञान म्हणजे असे तंत्रज्ञान ज्याचा उपयोग केवळ एका विशिष्ट क्षेत्रापुरता किंवा एका मर्यादित वर्गापुरता नसून, तो अर्थव्यवस्थेच्या सर्वच क्षेत्रांमध्ये अत्यंत प्रभावीपणे लागू होतो. कृत्रिम बुद्धिमत्ता ही या व्याख्येला पूर्णपणे न्याय देते. आरोग्य क्षेत्रात या तंत्रज्ञानाने अक्षरशः चमत्कार घडवून आणले आहेत. एखादे नवीन औषध बाजारात आणण्यासाठी आणि त्याच्या चाचण्या करण्यासाठी पूर्वी अनेक दशके आणि अब्जावधी डॉलर्स खर्च होत असत. आता कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या प्रगत मॉडेल्सच्या मदतीने रसायनांच्या कोट्यवधी संरचनांचे विश्लेषण केवळ काही आठवड्यांत करणे शक्य झाले आहे, ज्यामुळे नवीन औषधांचा शोध अत्यंत जलद गतीने लागत आहे. कर्करोगासारख्या आजारांचे सुरुवातीच्या टप्प्यातच निदान करण्यात मानवी डोळ्यांना ज्या मर्यादा येतात, त्या मर्यादा आता या मॉडेल्सनी सहज ओलांडल्या आहेत.

शेतीसारख्या पारंपारिक आणि निसर्गावर अवलंबून असलेल्या क्षेत्रातही कृत्रिम बुद्धिमत्तेमुळे मोठे बदल होत आहेत. हवामानाचा अत्यंत अचूक अंदाज वर्तवणे, जमिनीच्या पोतानुसार कोणता खत किती प्रमाणात टाकायचा याचे विश्लेषण करणे आणि पिकांवर पडणाऱ्या रोगांची आधीच माहिती देऊन शेतकऱ्यांचे मोठे आर्थिक नुकसान टाळणे, हे सर्व काम आता प्रगत अल्गोरिदम्स करत आहेत. आर्थिक क्षेत्रात बँका आणि गुंतवणूक संस्था शेअर बाजारातील धोके ओळखण्यासाठी, फसवणूक टाळण्यासाठी आणि ग्राहकांना योग्य आर्थिक सल्ले देण्यासाठी या तंत्रज्ञानाचा मोठ्या प्रमाणावर वापर करत आहेत. शिक्षण क्षेत्रात प्रत्येक विद्यार्थ्याच्या शिकण्याच्या गतीनुसार, त्याच्या आवडीनुसार आणि क्षमतेनुसार स्वतंत्र अभ्यासक्रम तयार करण्याचे काम कृत्रिम बुद्धिमत्ता करत आहे. याचाच अर्थ असा की, जगात आज असा कोणताही मोठा उद्योग किंवा व्यवसाय शिल्लक राहिलेला नाही, ज्याला कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या या नव्या अर्थव्यवस्थेने स्पर्श केलेला नाही. हे अफाट आणि सार्वत्रिक रूपच या तंत्रज्ञानाला खऱ्या अर्थाने जागतिक अर्थव्यवस्थेचे नवे आणि शक्तिशाली इंजिन बनवते.

या नव्या अर्थव्यवस्थेचा सर्वात सकारात्मक, प्रभावी आणि थेट परिणाम जर कशावर होत असेल, तर तो कामगारांच्या उत्पादकतेवर होत आहे. अर्थशास्त्रात उत्पादकता वाढणे म्हणजे कमी वेळेत आणि कमी कष्टात जास्त तसेच चांगल्या दर्जाचे काम पूर्ण करणे. जनरेटिव्ह कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या आगमनामुळे मानवी बौद्धिक क्षमतेला आणि विचार करण्याच्या प्रक्रियेला एक प्रकारचा नवा वेग मिळाला आहे. कार्यालयांमध्ये काम करणाऱ्या बहुतांश कर्मचाऱ्यांचा मोठा वेळ हा ईमेल्सना उत्तरे देणे, शेकडो पानांचे मोठे अहवाल वाचून त्यांचा सारांश काढणे, सादरीकरणे तयार करणे आणि डेटाचे विश्लेषण करणे यांसारख्या अत्यंत कंटाळवाण्या आणि वेळखाऊ कामांमध्ये जातो. कृत्रिम बुद्धिमत्तेमुळे ही सर्व कामे आता काही सेकंदांत अत्यंत अचूकपणे आणि मानवी चुकांशिवाय पूर्ण करणे शक्य झाले आहे.

उदाहरणादाखल पाहायचे झाल्यास, एखादा सॉफ्टवेअर इंजिनिअर पूर्वी जो कोड लिहिण्यासाठी आणि त्यातील चुका शोधण्यासाठी पूर्ण दिवस घालवत असे, तोच गुंतागुंतीचा कोड आता प्रगत एआय मॉडेल्सच्या मदतीने केवळ काही मिनिटांत लिहून पूर्ण होतो. यातून उरलेला वेळ हा कर्मचारी अधिक कल्पक, धोरणात्मक आणि नाविन्यपूर्ण संकल्पनांवर काम करण्यासाठी वापरू शकतो. गुगलच्या सखोल संशोधनानुसार, कृत्रिम बुद्धिमत्ता माणसाची जागा घेण्यापेक्षा माणसाला अधिक सक्षम आणि गतीमान बनवण्याचे काम करत आहे. जेव्हा माणसाची नैसर्गिक बुद्धिमत्ता, त्याची कल्पकता आणि मशीनचा अफाट वेग एकत्र येतो, तेव्हा उत्पादकतेचे जे नवीन शिखर गाठले जाते, ते कोणत्याही देशाच्या अर्थव्यवस्थेसाठी सर्वाधिक फायदेशीर आणि क्रांतीकारी असते.

कोणत्याही अर्थव्यवस्थेला आणि उद्योगाला अखंडपणे चालवण्यासाठी एका विशिष्ट इंधनाची अत्यंत मोठी गरज असते. ऐतिहासिक औद्योगिक क्रांतीमध्ये ते काम कोळशाने केले, विसाव्या शतकातील वाहन आणि दळणवळण क्रांतीत तेच काम खनिज तेलाने केले, आणि आता एकविसाव्या शतकात या कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या अवाढव्य अर्थव्यवस्थेचे मुख्य इंधन म्हणजे केवळ 'डेटा' किंवा माहिती हे आहे. आपण दररोज इंटरनेटवर जो वेळ घालवतो, समाज माध्यमांवर जे काही पाहतो, ऑनलाईन शॉपिंग करताना जे निर्णय घेतो, आणि अगदी मोबाईलवर जे लोकेशन वापरतो, तो सर्व प्रचंड मोठा डेटा या मॉडेल्सना अधिक हुशार आणि मानवी वर्तनाशी सुसंगत बनवण्यासाठी वापरला जातो.

आजच्या जगात ज्या देशाकडे आणि ज्या जागतिक कंपनीकडे सर्वात जास्त, अचूक आणि गुणवत्तापूर्ण डेटा आहे, तेच या अर्थव्यवस्थेवर निर्विवाद राज्य करणार आहेत. म्हणूनच आता डेटाची सुरक्षा, ग्राहकांची गोपनीयता आणि माहितीचे संकलन यांवर जगभरात अत्यंत कडक कायदे आणि नियम बनवले जात आहेत. ग्राहकांचा वैयक्तिक डेटा गोळा करताना अत्यंत पारदर्शकता असणे आणि तो डेटा सायबर हल्ल्यांपासून सुरक्षित ठेवणे हे या नव्या अर्थव्यवस्थेपुढील सर्वात मोठे आव्हान मानले जात आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता जितकी जास्त आणि अचूक माहितीवर प्रक्रिया करते, तितकेच तिचे अंदाज आणि निर्णय अचूक होत जातात. त्यामुळेच भविष्यात डेटा संकलन, डेटा अभियांत्रिकी आणि त्याचे विश्लेषण या क्षेत्रांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर रोजगार आणि नवीन व्यवसायाच्या अब्जावधी डॉलर्सच्या संधी निर्माण होत आहेत.

जेव्हा जेव्हा जगात कोणतेही नवीन आणि प्रगत तंत्रज्ञान येते, तेव्हा समाजातील सर्वसामान्यांच्या मनात सर्वात पहिली आणि मोठी भीती स्वतःच्या नोकऱ्या जाण्याची असते. कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या बाबतीतही सध्या अशीच एक मोठी भीती आणि अनिश्चिततेचे वातावरण जगभरात निर्माण झाले आहे. मात्र, कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या अर्थव्यवस्थेच्या सखोल विश्लेषणानुसार, नोकऱ्या पूर्णपणे नष्ट होण्यापेक्षा त्यांच्या मूळ स्वरूपात आमूलाग्र आणि सकारात्मक बदल होणार आहे. ज्या नोकऱ्यांमध्ये एकाच प्रकारचे काम वारंवार आणि यंत्रवत करावे लागते, ती कामे यंत्रांकडे जातील हे आता निश्चित झाले आहे. पण त्याच वेळी, या अत्यंत प्रगत यंत्रांना नियंत्रित करण्यासाठी, त्यांना अचूक सूचना देण्यासाठी आणि त्यांच्याकडून योग्य ती कामे करून घेण्यासाठी लाखो नवीन आणि उच्च पगारी नोकऱ्याही निर्माण होणार आहेत.

भविष्यातील जगात माणसाची मुख्य स्पर्धा कृत्रिम बुद्धिमत्तेशी नसून, ती अशा माणसांशी असेल ज्यांना कृत्रिम बुद्धिमत्ता अत्यंत प्रभावीपणे आणि वेगाने वापरता येते. त्यामुळे प्रत्येक कामगाराला, विद्यार्थ्याला आणि व्यावसायिकाला स्वतःच्या पारंपरिक कौशल्यांमध्ये बदल करून नवीन गोष्टी शिकणे अत्यंत गरजेचे झाले आहे. योग्य प्रश्न विचारण्याची कला म्हणजेच प्रॉम्प्ट इंजिनिअरिंग, डेटा साक्षरता आणि एआय मॉडेल्सचे सुरक्षित व्यवस्थापन ही भविष्यातील सर्वात महत्त्वाची आणि मागणी असलेली कौशल्ये मानली जात आहेत. कंपन्यांनी आणि सरकारांनी आपल्या कामगारांना या नवीन तंत्रज्ञानाचे प्रशिक्षण देण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर गुंतवणूक करणे आणि अपस्किलिंगला प्रोत्साहन देणे ही आता काळाची सर्वात मोठी गरज बनली आहे.

पूर्वीच्या काळी कोणत्याही नवीन तंत्रज्ञानाचा, संगणकीय क्रांतीचा किंवा सॉफ्टवेअरचा मोठा फायदा सुरुवातीला फक्त आर्थिकदृष्ट्या सक्षम असलेल्या बहुराष्ट्रीय आणि अवाढव्य कंपन्यांनाच मिळत असे. कारण कोणतेही नवीन तंत्रज्ञान उभारण्यासाठी लागणारा प्रचंड खर्च, सर्व्हर्स आणि पायाभूत सुविधांचा डोलारा उभा करणे एका सामान्य किंवा छोट्या व्यावसायिकाला अजिबात परवडत नसे. परंतु, कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या या नव्या अर्थव्यवस्थेने हा पारंपारिक समज पूर्णपणे खोटा ठरवला आहे. क्लाउड कम्प्युटिंग आणि इंटरनेटवरील ओपन-सोर्स मॉडेल्समुळे आज जगातील सर्वात प्रगत कृत्रिम बुद्धिमत्ता एका सामान्य मोबाईलवर, लॅपटॉपवर आणि अत्यंत कमी खर्चात उपलब्ध झाली आहे.

यामुळे एका छोट्या शहरातील एखादे नव्याने सुरू झालेले स्टार्टअप किंवा मध्यम आकाराचा व्यावसायिक आता जगातील कोणत्याही मोठ्या कंपनीशी अत्यंत आत्मविश्वासाने आणि बरोबरीने स्पर्धा करू शकतो. छोटे उद्योग आता त्यांच्या ग्राहकांच्या वर्तनाचे अचूक विश्लेषण करून त्यांना हव्या असलेल्या सेवा तत्काळ देऊ शकतात. मार्केटिंग आणि जाहिरातींच्या क्षेत्रात तर कृत्रिम बुद्धिमत्तेने मोठी क्रांती केली आहे, जिथे छोटे व्यावसायिक अगदी कमी बजेटमध्येही अत्यंत प्रभावी आणि ग्राहकांच्या वैयक्तिक आवडीनिवडीनुसार जाहिराती तयार करू शकत आहेत. अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाचे हे जे जागतिक स्तरावर लोकशाहीकरण झाले आहे, ते या नव्या अर्थव्यवस्थेचे सर्वात सुंदर, पारदर्शक आणि आशेचे रूप आहे.

कोणत्याही अर्थव्यवस्थेला सक्षमपणे, गतीने आणि विनाअडथळा चालवण्यासाठी अत्यंत मजबूत पायाभूत सुविधांची आवश्यकता असते. ज्याप्रमाणे पारंपारिक अर्थव्यवस्थेत रस्ते, रेल्वे, विमानतळ आणि बंदरे महत्त्वाची असतात, तशीच कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या आधुनिक अर्थव्यवस्थेत प्रचंड मोठे डेटा सेंटर्स, अत्यंत शक्तिशाली मायक्रोचिप्स आणि अविरत चालणारी ऊर्जा यांची सर्वात मोठी गरज असते. आज जगभरातील सर्व मोठ्या तंत्रज्ञान कंपन्या या एआय पायाभूत सुविधांची उभारणी करण्यासाठी दरवर्षी अब्जावधी डॉलर्सची गुंतवणूक करत आहेत. यातून केवळ एआय मॉडेल्सच विकसित होत नाहीत, तर हार्डवेअर उद्योग, सेमीकंडक्टर आणि चिप्सचे उत्पादन, तसेच या अवाढव्य सर्व्हर्सना थंड ठेवण्यासाठी लागणाऱ्या शीतकरण प्रणाली यांसारख्या अनेक पूरक उद्योगांनाही प्रचंड मोठी जागतिक चालना मिळत आहे.

कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या मॉडेल्सना चालवण्यासाठी आणि त्यांना प्रशिक्षित करण्यासाठी प्रचंड मोठ्या प्रमाणावर विजेची आवश्यकता असते. ही विजेची वाढती मागणी पूर्ण करण्यासाठी आता जगभरात अपारंपरिक, स्वच्छ आणि हरित ऊर्जेच्या प्रकल्पांवर विशेष लक्ष केंद्रित केले जात आहे. एका अर्थाने, कृत्रिम बुद्धिमत्तेची ही अफाट भूक भागवण्यासाठी जगातील संपूर्ण ऊर्जा क्षेत्रात, स्थापत्य क्षेत्रात आणि हार्डवेअर क्षेत्रातही नवनवीन संशोधन आणि मोठी आर्थिक उलाढाल वेगाने होत आहे, ज्यामुळे जागतिक अर्थव्यवस्थेला मंदीच्या काळातही एक मोठी आणि भक्कम उभारी मिळत आहे.

तंत्रज्ञान जितके प्रगत आणि शक्तिशाली असते, तितकाच त्याचा समाजाला असणारा धोकाही मोठा असतो, हा आजवरचा मानवी इतिहास आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्तेची अर्थव्यवस्था जसजशी मोठी होत आहे, तसतसे तिचे दुष्परिणाम रोखण्याची आणि नैतिकतेचे पालन करण्याची जबाबदारीही मोठी होत आहे. गुगलसारख्या तंत्रज्ञान क्षेत्रातील अग्रणी संस्था नेहमीच जबाबदार कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या विकासावर आणि त्याच्या सुरक्षित वापरावर सर्वाधिक भर देतात. या प्रगत मॉडेल्सना प्रशिक्षण देण्यासाठी जगभरातून जो डेटा वापरला जातो, त्यात कोणताही पूर्वग्रह, वंशवाद किंवा भेदभाव नसावा याची काळजी घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. अन्यथा, या सिस्टीम्स समाजातील विशिष्ट वर्गावर अन्याय करू शकतात आणि चुकीचे निर्णय घेऊ शकतात.

याशिवाय, कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर करून तयार केले जाणारे डीपफेक व्हिडिओ आणि खोट्या माहितीचा अत्यंत वेगाने होणारा प्रसार रोखण्यासाठी केवळ तंत्रज्ञानावर विसंबून न राहता अत्यंत कडक कायदेशीर नियमांची आणि जागतिक धोरणांचीही आवश्यकता आहे. समाजातील सर्व घटकांना, मग ते कोणत्याही आर्थिक स्तरातील असोत, या तंत्रज्ञानाचा समान आणि योग्य फायदा मिळायला हवा. जर ही अवाढव्य अर्थव्यवस्था केवळ काही मोजक्या श्रीमंत कंपन्यांच्या किंवा प्रगत देशांच्याच हातात एकवटून राहिली, तर जगातील श्रीमंत आणि गरीब यांच्यातील आर्थिक दरी अधिकच भयानक होईल. त्यामुळे या तंत्रज्ञानाचा विकास आणि प्रसार करताना मानवी हक्क, लोकांची गोपनीयता आणि जागतिक सुरक्षितता यांना सर्वोच्च प्राधान्य देणे आता सर्वच सरकारांसाठी बंधनकारक झाले आहे.

येणाऱ्या पुढील दशकात जागतिक अर्थव्यवस्थेचा वेग, तिचा आकार आणि तिची दिशा ही पूर्णपणे कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या प्रगतीवर आणि तिच्या सुरक्षित वापरावर अवलंबून असणार आहे. अनेक जागतिक आर्थिक संस्थांनी आणि विश्लेषकांनी असा ठाम अंदाज वर्तवला आहे की, केवळ कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या योग्य वापरामुळे पुढील काही वर्षांत जागतिक उत्पादनात ट्रिलियन्स डॉलर्सची मोठी भर पडणार आहे. परंतु, विकासाचा हा सुवर्णकाळ आपोआप किंवा विनासायास येणार नाही. त्यासाठी जगातील सर्व सरकारे, खाजगी औद्योगिक क्षेत्र आणि शैक्षणिक संस्थांना एकत्र येऊन एका समान ध्येयाने काम करावे लागेल. आपल्या पारंपारिक शिक्षण व्यवस्थेत अत्यंत वेगाने बदल करून नवीन पिढीच्या विद्यार्थ्यांना भविष्यातील या गुंतागुंतीच्या तंत्रज्ञानासाठी अगदी शालेय वयापासूनच तयार करावे लागेल.

कायदा आणि सुव्यवस्था बनवणाऱ्या धोरणकर्त्यांना या बदलत्या तंत्रज्ञानाचा वेग समजून घेऊन त्यानुसार अत्यंत लवचिक परंतु भक्कम धोरणे आखावी लागतील. कृत्रिम बुद्धिमत्तेची अर्थव्यवस्था ही केवळ निर्जीव यंत्रांची किंवा सॉफ्टवेअरची अर्थव्यवस्था राहिलेली नाही, तर ती मानवी बुद्धिमत्ता आणि यंत्रांची अफाट क्षमता यांच्या एका अनोख्या आणि अभूतपूर्व मिलाफाची अर्थव्यवस्था आहे. आपण या तांत्रिक बदलाला घाबरून त्यापासून दूर पळण्यापेक्षा, त्याचा अत्यंत खुल्या मनाने स्वीकार करून आणि त्यात स्वतःला सतत अपग्रेड करून पुढे जाणे, हाच या नव्या स्पर्धेच्या जगात टिकून राहण्याचा आणि मोठी प्रगती साधण्याचा एकमेव खात्रीशीर मार्ग आहे. ही नवीन अर्थव्यवस्था जगातील प्रत्येकासाठी प्रगतीची आणि यशाची नवी दारे उघडी करत आहे, आता फक्त गरज आहे ती वेळेवर पाऊल टाकून या प्रवासाचा भाग बनण्याची. (चित्र : एआय निर्मित)

संदर्भ: गुगल ब्लॉग 

--- तुषार भ. कुटे 

#ArtificialIntelligence #Marathi #GenerativeAI #AgenticAI #Article #Economy #Google 

सातवाहनकालीन स्त्रीजीवन: आर्थिक स्वावलंबन, धार्मिक दातृत्व आणि समाजाचा भक्कम पाया (भाग ३)

पहिल्या दोन भागांमध्ये आपण सातवाहन काळातील राजघराण्यातील स्त्रियांचे राजकीय वर्चस्व, मातृसत्ताक पद्धतीचा अभिमान, कौटुंबिक स्वातंत्र्य आणि साहित्यातील त्यांचे भावविश्व यावर सविस्तर चर्चा केली. या लेखमालेच्या तिसऱ्या आणि अंतिम भागामध्ये आपण तत्कालीन स्त्रीच्या जीवनातील सर्वात महत्त्वाच्या पैलूवर म्हणजेच तिच्या आर्थिक स्वावलंबनावर आणि धार्मिक स्वातंत्र्यावर प्रकाश टाकणार आहोत. कोणत्याही समाजातील स्त्री खऱ्या अर्थाने स्वतंत्र तेव्हाच मानली जाते, जेव्हा ती आर्थिकदृष्ट्या कुणावरही विसंबून नसते आणि स्वतःच्या संपत्तीचा निर्णय घेण्याचा तिला पूर्ण अधिकार असतो. सातवाहनकालीन समाजव्यवस्थेने स्त्रीला केवळ घराची मालकीण बनवले नाही, तर तिला अर्थव्यवस्थेचा एक अत्यंत सक्रिय आणि महत्त्वाचा घटक बनवले. या काळात स्त्रीला स्वतःची संपत्ती बाळगण्याचा आणि तिचा मर्जीनुसार विनियोग करण्याचा जो कायदेशीर अधिकार होता, त्याला 'स्त्रीधन' असे म्हटले जात असे. हे स्त्रीधन म्हणजे केवळ तिला लग्नात मिळालेले दागिने नव्हते, तर त्यामध्ये जमिनीचा वाटा, रोख रक्कम आणि तिने स्वतःच्या कष्टाने मिळवलेली संपत्ती याचाही समावेश होता. तत्कालीन स्त्री ही केवळ उपभोक्त्या नव्हती, तर ती संपत्तीची निर्माती होती.

अर्थव्यवस्थेमध्ये स्त्रियांचा सहभाग अत्यंत लक्षणीय होता. गाथासप्तशतीमधील गाथा आणि तत्कालीन कोरीव लेख याचा अत्यंत स्पष्ट पुरावा देतात. ग्रामीण भागात शेती हा जरी मुख्य व्यवसाय असला, तरी स्त्रिया केवळ घरातील कामे करून थांबत नसत. शेतीच्या प्रत्येक कामात स्त्रियांचा हिरिरीने सहभाग असे. बी-बियाणे निवडणे, पेरणी करणे, पिकांची राखण करणे आणि धान्य बाजारात नेऊन विकणे या सर्व प्रक्रियांमध्ये स्त्रिया अत्यंत कुशल होत्या. नागरी आणि व्यापारी केंद्रांमध्ये स्त्रिया विविध प्रकारच्या उद्योगांमध्ये मग्न होत्या. कापूस पिंजणे, अत्यंत बारीक आणि तलम सूत कातणे, आणि वस्त्रे विणणे यांसारख्या अत्यंत कौशल्याच्या कामांमध्ये स्त्रियांचा मोठा वाटा होता. सातवाहन काळात कोल्हापूर, तेर, जुन्नर आणि पैठण यांसारख्या शहरांमध्ये ज्या मोठ्या 'व्यापारी श्रेणी' अस्तित्वात होत्या, त्यांच्या कामकाजातही स्त्रियांचा सहभाग असे. काही ठिकाणी तर स्त्रिया स्वतः या श्रेणींचे नेतृत्व करत असत किंवा आपले पैसे बँकांप्रमाणे या श्रेणींमध्ये गुंतवत असत. या गुंतवणुकीवर मिळणाऱ्या व्याजातून त्या सामाजिक आणि धार्मिक कार्ये करत असत. स्वतःच्या पायावर उभ्या असलेल्या या स्वावलंबी स्त्रीने सातवाहन साम्राज्याच्या आर्थिक भरभराटीत एक अत्यंत भक्कम आणि मूक योगदान दिलेले आहे.

आर्थिक स्वातंत्र्यासोबतच सातवाहनकालीन स्त्रियांना लाभलेले दुसरे सर्वात मोठे स्वातंत्र्य म्हणजे त्यांचे 'धार्मिक स्वातंत्र्य'. या काळात समाजात वैदिक, बौद्ध आणि जैन हे तिन्ही धर्म अत्यंत गुण्यागोविंदाने नांदत होते. स्त्रियांना यापैकी कोणत्याही धर्माचे आचरण करण्याचे, तत्त्वज्ञान समजून घेण्याचे आणि धार्मिक कार्यात सक्रिय सहभाग घेण्याचे पूर्ण स्वातंत्र्य होते. वैदिक धर्माचा विचार केल्यास, राणी नागनिकेने राजा पहिल्या सातकर्णीसोबत अश्वमेध आणि राजसूय यांसारखे मोठे यज्ञ अत्यंत अधिकाराने पार पाडले. यज्ञाच्या वेळी पत्नीचे असणे आणि तिने यजमान म्हणून आहुती देणे, हे तत्कालीन वैदिक व्यवस्थेतील स्त्रीच्या बरोबरीच्या स्थानाचे द्योतक आहे. मात्र, सातवाहनकालीन स्त्रियांच्या धार्मिक स्वातंत्र्याचा आणि त्यांच्या आर्थिक सधनतेचा सर्वात मोठा आणि अविनाशी पुरावा आपल्याला तत्कालीन बौद्ध लेण्यांमधील शिलालेखांमधून मिळतो. सह्याद्रीच्या डोंगररांगांमध्ये कोरलेल्या या लेण्या म्हणजे खऱ्या अर्थाने या स्त्रियांच्या दातृत्वाची आणि त्यांच्या स्वतंत्र अस्तित्वाची साक्ष देणारे जिवंत पाषाण आहेत.

कार्ला, भाजे, कान्हेरी, कुडा, जुन्नर आणि नाशिक येथील लेण्यांमध्ये प्राचीन ब्राह्मी लिपीत कोरलेले शेकडो लेख सापडतात. या कोरीव लेखांचे अत्यंत बारकाईने वाचन केल्यास एक थक्क करणारी बाब समोर येते. या लेण्यांमधील अनेक खांब, पाण्याची टाकी (पोढी), भिक्खूंसाठी बांधलेले विहार आणि प्रवेशद्वारे ही केवळ राजांनी किंवा श्रीमंत व्यापाऱ्यांनी बांधलेली नाहीत, तर ती सर्वसामान्य घरातील स्त्रियांनी स्वतःच्या पैशातून दान केलेली आहेत. या दानशूर स्त्रियांमध्ये सुताराची पत्नी, लोहाराची पत्नी, सोनाराची पत्नी, आणि सामान्य शेतकऱ्यांच्या घरातील स्त्रियांचा मोठ्या प्रमाणावर समावेश आहे. कुडा येथील लेण्यांमध्ये एका शिलालेखात दोन सख्या बहिणींनी एकत्र येऊन भिक्खूंसाठी एक मोठी लेणी कोरून दिल्याचा अत्यंत अभिमानास्पद उल्लेख आहे. एखाद्या स्त्रीने स्वतःच्या कमाईतून किंवा स्त्रीधनातून एवढे मोठे दान करणे आणि पाषाणावर स्वतःचे नाव कोरून घेणे, हे तत्कालीन समाजातील स्त्रीच्या अफाट आत्मविश्वासाचे आणि तिला असलेल्या समाजमान्यतेचे सर्वोच्च उदाहरण आहे. पतीच्या किंवा पित्याच्या नावाशिवाय स्वतःच्या स्वतंत्र नावाने दान देण्याची ही प्रथा खऱ्या अर्थाने स्त्रीमुक्तीची नांदी होती.

धार्मिक जीवनात स्त्रियांनी केवळ दातृत्वच दाखवले नाही, तर त्यांनी आध्यात्मिक आणि बौद्धिक पातळीवरही मोठी उंची गाठली होती. बौद्ध धर्मात स्त्रियांना भिक्खुनी संघात प्रवेश घेण्याचा पूर्ण अधिकार होता. अनेक स्त्रियांनी संसाराचा त्याग करून भिक्खुनी होणे पसंत केले. त्यांनी बौद्ध तत्त्वज्ञानाचा, सुत्तपिटक आणि विनयपिटकाचा अत्यंत सखोल अभ्यास केला. या विद्वान भिक्खुनींना 'थेरी' म्हणून अत्यंत आदराने संबोधले जात असे. या थेरी स्त्रिया केवळ स्वतःच्या मुक्तीसाठी प्रयत्न करत नसत, तर त्या गावोगावी प्रवास करून सामान्य जनतेला आणि विशेषतः इतर स्त्रियांना धर्माचे आणि नीतीचे धडे देत असत. तत्कालीन समाजात या विद्वान स्त्रियांना राजापासून ते सामान्य माणसापर्यंत सर्वांकडून प्रचंड आदर आणि सन्मान मिळत असे. या भिक्खुनींनीही स्वतःच्या जवळ असलेल्या थोड्याफार संपत्तीतून लेण्यांच्या निर्मितीसाठी मोठी मदत केल्याचे अनेक शिलालेख आपल्याला पाहायला मिळतात. शिक्षणाचा हक्क आणि आध्यात्मिक प्रगतीचा मार्ग स्त्रियांसाठी पूर्णपणे खुला होता, हे यातून सिद्ध होते.

समारोप करताना असे ठामपणे म्हणता येते की, सातवाहनकालीन समाज हा खऱ्या अर्थाने एक सुसंस्कृत, प्रगल्भ आणि स्त्रीचा सर्वोच्च सन्मान करणारा समाज होता. आज आपण एकविसाव्या शतकात स्त्री मुक्तीच्या, समानतेच्या आणि तिच्या आर्थिक स्वातंत्र्याच्या ज्या गप्पा मारतो, ते सर्व अधिकार महाराष्ट्रातील या लाल मातीत आणि सह्याद्रीच्या काळ्या पाषाणात दोन हजार वर्षांपूर्वीच अत्यंत भक्कमपणे रुजलेले होते. राजकारणात कुशल प्रशासक असणारी राणी नागनिका आणि राजमाता गौतमी बलश्री, साहित्यात स्वतःच्या भावना अत्यंत मोकळेपणाने मांडणारी गाथासप्तशतीमधील सामान्य स्त्री, आणि धर्माच्या क्षेत्रात स्वतःच्या कष्टाच्या पैशातून लेणी कोरून घेणारी स्वावलंबी दानशूर स्त्री, ही सातवाहनकालीन स्त्रीची सर्व रूपे आजही आपल्याला थक्क करतात. सातवाहन साम्राज्याचे हे वैभव केवळ त्यांच्या अफाट लष्करी ताकदीवर किंवा आंतरराष्ट्रीय व्यापारावर उभे नव्हते, तर ते इथल्या स्त्रियांच्या कर्तृत्वावर, त्यांच्या त्यागावर आणि त्यांना मिळालेल्या स्वातंत्र्यावर उभे होते. प्राचीन महाराष्ट्राचा हा स्त्रीकेंद्री इतिहास आजच्या पिढीसाठी केवळ एक अभिमानाची गोष्ट नसून, तो एक अत्यंत मार्गदर्शक आणि प्रेरणादायी दीपस्तंभ आहे.

संदर्भ ग्रंथांची सूची: या लेखमालेसाठी काही अत्यंत महत्त्वपूर्ण ग्रंथांचा आधार घेण्यात आला आहे. त्यामध्ये डॉ. रा. शं. मोरवंचीकर यांचा 'सातवाहनकालीन महाराष्ट्र' हा ग्रंथ अत्यंत सविस्तर माहिती देतो. तसेच डॉ. म. के. ढवळीकर लिखित 'महाराष्ट्राची कुळकथा' हा ग्रंथ पुरातत्वीय पुराव्यांसाठी महत्त्वाचा आहे. महामहोपाध्याय वा. वि. मिराशी यांचा 'सातवाहन आणि पश्चिमी क्षत्रप यांचा इतिहास आणि कोरीव लेख' हा ग्रंथ शिलालेखांच्या अचूक वाचनासाठी उपयुक्त आहे. तत्कालीन साहित्याचा अभ्यास करण्यासाठी डॉ. रामचंद्र चोथे आणि प्रा. शशांक चोथे यांचा 'रसिक महाराष्ट्र (गाथासप्तशतीचा काव्यानुवाद)' हा ग्रंथ मार्गदर्शक ठरतो. यासोबतच डॉ. श. गो. कोलारकर यांचा 'प्राचीन भारताचा इतिहास आणि संस्कृती' हा ग्रंथ तत्कालीन धार्मिक आणि सामाजिक स्थिती समजून घेण्यासाठी अत्यंत उपयुक्त मानला जातो.

 

'आता वेळ झाली': जगण्याची सार्थकता आणि इच्छामरणाचा वेध घेणारा एक वैचारिक चित्रपट

चित्रपटसृष्टीत असे काही मोजकेच चित्रपट तयार होतात, जे पाहिल्यानंतर त्यांच्या गाभ्यावर किंवा मूळ कथेवर नक्की कोणत्या दृष्टिकोनातून भाष्य करावे, हे प्रेक्षकांना चटकन समजत नाही. माणसाला एका वेगळ्याच वैचारिक कोंडीत पकडण्याचे सामर्थ्य अशा कलाकृतींमध्ये असते. अगदी याच धाटणीतला व माणसाला अंतर्मुख करणारा मराठी चित्रपट म्हणजे ‘आता वेळ झाली.’

गेल्या दशकभरामध्ये 'इच्छामरण' या गुंतागुंतीच्या विषयावर आधारित काही मोजके चित्रपट येऊन गेले आहेत. हा चित्रपटही याच प्रवर्गात मोडणारा असला, तरी याचे कथानक आणि हाताळणी मात्र पूर्णपणे निराळी आहे. ही गोष्ट आहे शहरात वास्तव्याला असलेल्या एका उच्चशिक्षित आणि सुसंस्कृत वृद्ध जोडप्याची. आपल्या सत्तर-पंचाहत्तर वर्षांच्या प्रदीर्घ आयुष्यामध्ये आपण सर्व गोष्टी अत्यंत समाधानाने केल्या आहेत, आयुष्यातील अनेक ऊन्ह-पावसाळे आणि सुख-दुःखे आपण एकत्र पाहिली आहेत, आणि आता खऱ्या अर्थाने जीवनात नव्याने करण्यासारखे काहीही उरलेले नाही, अशी या दांपत्याची ठाम धारणा झाली आहे. याच वैचारिक बैठकीतून, आपली सर्व संपत्ती समाजासाठी दान करून आता आपल्याला सन्मानाने 'इच्छामरण' देण्यात यावे, यासाठी या दोघांचा सरकारदरबारी संघर्ष सुरू होतो. आपल्या देशातील सध्याच्या कायद्यानुसार पूर्णपणे धडधाकट आणि निरोगी असलेल्या कोणत्याही व्यक्तींना असे इच्छामरण देता येत नाही. तरीसुद्धा, अतिशय शांतपणे आणि कायदेशीर मार्गाने आपली बाजू लावून धरत, हे दोघेही जण सरकारकडून इच्छामरण मिळण्याच्या प्रतीक्षेत आहेत. ही संपूर्ण वैचारिक गोष्ट ‘आता वेळ झाली’ या चित्रपटात संयतपणे मांडलेली पाहायला मिळते.

या चित्रपटाचे सर्वात मोठे बलस्थान म्हणजे ज्येष्ठ अभिनेते दिलीप प्रभावळकर आणि अष्टपैलू अभिनेत्री रोहिणी हट्टंगडी यांनी साकारलेल्या प्रमुख भूमिका. या दोन तगड्या कलाकारांनी आपल्या सहजसुंदर अभिनयाने हा चित्रपट एका वेगळ्याच उंचीवर नेऊन ठेवला आहे. ते केवळ अभिनय करत नाहीत, तर प्रेक्षकांना या गंभीर विषयावर सखोल विचार करायला भाग पाडतात. आयुष्यात आपले सर्व काही आनंदाने करून झाले आहे, जगण्याची सार्थकता पूर्ण झाली आहे, आणि आता खऱ्या अर्थाने 'वेळ झाली' असल्यामुळे या जगाचा अत्यंत कृतज्ञतेने निरोप घ्यावा, असा या जोडप्याचा मृत्यूकडे पाहण्याचा सकारात्मक आणि वेगळा दृष्टिकोन आहे. परंतु, त्यांच्या आजूबाजूच्या लोकांना, नातेवाईकांना आणि साहजिकच सरकारी यंत्रणेलाही ही गोष्ट अजिबात पटत नाही. किंबहुना, मृत्यूला असे हसत-खेळत सामोरे जाण्याची त्यांची ही कल्पना समाजाला विचित्र आणि धक्कादायक वाटते. तरीदेखील, हे दांपत्य आपला विचार अतिशय शांतपणे सर्वांना पटवून देण्याचा अटोकाट प्रयत्न करत राहते.

चित्रपट पाहताना आपण प्रेक्षक म्हणून या दोन्ही परस्परविरोधी दृष्टिकोनातून या परिस्थितीकडे बघण्याचा प्रयत्न करतो. जीवनाकडे आणि मृत्युकडे पाहण्याचा प्रत्येकाचा दृष्टिकोन भिन्न असू शकतो, त्यामुळे या चित्रपटाच्या पटकथेकडे आणि त्याच्या शेवटाकडे बघण्याचा ज्याचा-त्याचा दृष्टिकोन वेगळा असू शकतो. या वैचारिक द्वंद्वात योग्य काय आणि अयोग्य काय, हे ज्याने त्याने आपल्या वैयक्तिक पातळीवरच ठरवायचे आहे, हेच या कलाकृतीचे आणि दिग्दर्शकाचे खरे यश आहे.

--- तुषार भ. कुटे 

#मराठी #चित्रपट #परीक्षण #इच्छामरण 

 

अक्कलखाते': एका पित्याने आपल्या मुलींना दिलेला अमूल्य जीवनमंत्र

आपल्या सर्वांच्याच आयुष्यात बऱ्याचदा असे घडते की, एखाद्या पुस्तकाच्या दुकानात किंवा प्रदर्शनात एखादे पुस्तक आपल्याला अचानक खुणावते आणि आपण ते अत्यंत उत्साहाने विकत घेतो. मात्र, रोजच्या धकाधकीच्या जीवनात, कामाच्या व्यापात ते शांतपणे वाचण्यासाठी पुरेसा वेळ मिळत नाही. मग ते पुस्तक कपाटात तसेच एका कोपऱ्यात पडून राहते. कालांतराने, निवांत क्षणी अचानक त्या पुस्तकाची आठवण होते आणि आपण ते पुन्हा हातात घेतो. वर्षभरापूर्वी विकत घेतलेल्या डॉ. अमित करकरे लिखित 'अक्कलखाते' या पुस्तकाच्या बाबतीत माझा अनुभव अगदी असाच होता. अनेक दिवस कपाटात विसावलेल्या या पुस्तकाला अखेर वाचनाचा योग आला. एकदा हे पुस्तक हातात घेतल्यानंतर ते इतके खिळवून ठेवते झाले की, मी ते एकाच बैठकीत वाचून संपवले.

हे पुस्तक हातात घेताना मला त्याच्या विषयाबद्दल फारशी कल्पना नव्हती, परंतु पहिले प्रकरण वाचताच या पुस्तकाच्या एकंदर स्वरूपाचा मला अंदाज आला. डॉ. अमित करकरे यांनी सन २०१८ मध्ये फेसबुकवर दर आठवड्याला लिहिलेल्या साप्ताहिक लेखांचा हा एक सुरेख संग्रह आहे. मात्र, याला केवळ 'लेख' म्हणणे अन्यायकारक ठरेल; कारण मुळात ही एका संवेदनशील पित्याने आपल्या 'नूपुर' आणि 'राधा' या लाडक्या मुलींसाठी लिहिलेली जिव्हाळ्याची पत्रे आहेत. आपल्या आयुष्यातील खाचखळगे, आपले अनुभव आणि त्यातून आलेले शहाणपण म्हणजेच 'अक्कल' अत्यंत साध्या, सोप्या आणि पारदर्शक शब्दांत आपल्या मुलींपर्यंत पोहोचावी, या हेतूने हा पत्रप्रपंच आकाराला आला आहे. एका पिढीने आपले सखोल विचार आणि जीवनमूल्ये पुढच्या पिढीकडे हस्तांतरित करणे, त्यांचे योग्य मार्गदर्शक बनणे, ही भारताची प्राचीन काळापासून चालत आलेली एक अलिखित परंपरा आहे. याच परंपरेचा वसा पुढे चालवत डॉ. अमित करकरे यांनी ही लेखमालिका लिहिली, जिचे रूपांतर पुढे या अप्रतिम पुस्तकात झाले.

आजची तरुण पिढी तंत्रज्ञानाच्या मायाजालाशी अत्यंत घट्ट जोडलेली आहे. मात्र, त्याच वेळी या पिढीला मागच्या पिढीच्या अनुभवी मार्गदर्शनाची नितांत गरज भासते आहे. एकेकाळी एकत्र कुटुंब पद्धतीत घरातील मोठ्या माणसांच्या वर्तनातून आणि संस्कारांतून मुले आपोआप घडत असत. परंतु आज कुटुंबाचा आकार लहान झाला आहे, विभक्त कुटुंब पद्धती आली आहे आणि तंत्रज्ञानाच्या आहारी गेल्यामुळे नात्यांमधला प्रत्यक्ष सहवास खूपच दुर्मिळ झाला आहे. अशा या गुंतागुंतीच्या काळात मुलांना व्यक्तिगत मार्गदर्शनाची खूप मोठी गरज निर्माण झाली आहे. या जगाशी ओळख करून देताना, जीवनातील आव्हानांना सामोरे जाताना एक 'उत्तम माणूस' म्हणून कसे जगावे, हे आजच्या मुलांना अत्यंत सोप्या व मैत्रीपूर्ण भाषेत समजावून सांगावे लागते. या सर्व महत्त्वाच्या गोष्टी डॉ. करकरे यांनी लिहिलेल्या पत्रांमधून प्रकर्षाने आपल्यापर्यंत पोहोचतात. दैनंदिन जीवनातील अगदी छोट्या-छोट्या प्रसंगांमधून आणि साध्या अनुभवांमधून एका पित्याने आपल्या मुलींना आयुष्याचे मोठे तत्त्वज्ञान शिकवले आहे. खरा आनंद, आंतरिक समाधान आणि खरे सुख नक्की कशामध्ये दडलेले असते, याची प्रचिती ही पत्रे वाचताना प्रत्येक क्षणी येत राहते. डॉ. करकरे यांची लेखनशैली अत्यंत ओघवती, प्रवाही आणि थेट हृदयाला भिडणारी आहे. अनेकदा एखाद्या लेखकाला आपले विचार वाचकांपर्यंत पोहोचवणे कठीण जाते, परंतु या पुस्तकात अत्यंत सुंदर आणि रेखीव मांडणीचा वापर करून, वाचकांच्या मनाचा ठाव घेणाऱ्या शब्दांत ही पत्रे गुंफण्यात आली आहेत.

संपूर्ण वर्षभर दर आठवड्याला आपल्या मुलींना एक पत्र लिहिण्याचा डॉ. करकरे यांचा हा सुंदर संकल्प तर पूर्ण झालाच, पण त्यासोबतच मराठी वाचकांना एका अत्यंत सकस, दर्जेदार आणि जीवनाला दिशा देणाऱ्या साहित्याची अनोखी ओळख झाली. पुस्तकाच्या बाह्य आणि अंतर्गत रचनेविषयी आवर्जून सांगावेसे वाटते की, यामध्ये वापरण्यात आलेला फॉन्ट अत्यंत वेगळा आणि लक्षवेधी आहे. अशा प्रकारचा फॉन्ट मी तरी पहिल्यांदाच एखाद्या पुस्तकात पाहिला आहे. हा हस्तलिखित पद्धतीचा वळणदार फॉन्ट सुरुवातीला वाचताना डोळ्यांना थोडा जड जाऊ शकतो. परंतु जसजशी आपण पाने उलटत जातो, तसतसा तो फॉन्ट आणि त्यातील आशय वाचकांच्या मनाचा असा काही ताबा घेतो की, आपण त्या पुस्तकाच्या दुनियेतून सहजासहजी बाहेर पडू शकत नाही. आशय आणि सादरीकरण या दोन्हींच्या माध्यमातून वाचकाला खिळवून ठेवणे, हेच या 'अक्कलखाते' नावाच्या पुस्तकाचे खरे आणि निर्विवाद यश आहे.

--- तुषार भ. कुटे 

#मराठी #पुस्तक #परीक्षण #अनुभव

 

चीनचे ह्युमनॉइड रोबोट्स

चीन वेगाने हजारो 'ह्युमनॉइड' (माणसांसारखे दिसणारे) रोबोट्स कारखान्यांमध्ये आणि औद्योगिक ठिकाणी तैनात करत आहे. यामागील मुख्य उद्देश प्रत्यक्ष जगातील डेटा गोळा करणे आणि या रोबोट्सना माणसांसारखे वागण्याचे प्रशिक्षण देणे हा आहे.

लॉजिस्टिक हब (मालवाहतूक केंद्रे) आणि बॅटरी कारखान्यांसारख्या प्रत्यक्ष कामाच्या ठिकाणी हे रोबोट्स वापरण्यात चीन अमेरिकेच्याही पुढे गेला आहे. या रोबोट्सचा वापर शारीरिक कष्टाची कामे करण्यासाठी केला जात आहे आणि त्याच वेळी त्यांच्या कार्यक्षमता वाढवण्यासाठी त्यांच्याकडून मोठ्या प्रमाणावर डेटाही गोळा केला जात आहे.

रोबोटिक्स आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या जागतिक शर्यतीत आघाडी घेण्यासाठी चिनी सरकार या मोहिमेला भक्कम पाठिंबा देत आहे. राष्ट्राध्यक्ष शी जिनपिंग यांनी रोबोटिक्सला राष्ट्रीय प्राधान्य दिले आहे. चीनची उत्पादन क्षमता आणि पुरवठा साखळीचा (सप्लाय चेन) फायदा घेऊन इतर स्पर्धक देशांवर मात करणे हे त्यांचे ध्येय आहे.

माणसांच्या प्रत्यक्ष हालचालींचे व्हिडिओ (जसे की चादर घड्या घालणे किंवा वस्तू हाताळणे) वापरून या रोबोट्सना प्रशिक्षण दिले जात आहे. यामुळे त्यांना माणसांसारख्या नैसर्गिक हालचाली शिकणे आणि योग्य निर्णय घेणे सोपे जाईल.

चीनची ही पद्धत पाश्चिमात्य देशांपेक्षा वेगळी आहे, कारण पाश्चिमात्य देशांनी प्रामुख्याने कॉम्प्युटर सिम्युलेशन आणि प्रयोगशाळेतील चाचण्यांवर भर दिला आहे. रोबोट्सना सुरुवातीपासूनच थेट प्रत्यक्ष औद्योगिक वातावरणात उतरवून, चिनी कंपन्या मोठ्या प्रमाणावर व्यावहारिक डेटा गोळा करत आहेत. यामुळे अधिक प्रगत आणि हुबेहूब माणसांसारख्या मशिन्स बनवण्याच्या प्रक्रियेला वेग येईल.

भविष्यात उत्पादन, लॉजिस्टिक आणि वृद्धांची काळजी घेण्यासाठी ह्युमनॉइड रोबोट्स हे एक अत्यंत महत्त्वाचे तंत्रज्ञान मानले जात आहे. हे रोबोट्स भविष्यात मोठ्या प्रमाणावर व्यावसायिक वापरासाठी उपयुक्त बनवण्यासाठी लागणारे हार्डवेअर आणि प्रत्यक्ष जगातील ट्रेनिंग डेटा, या दोन्ही बाबतीत सुरुवातीपासूनच आघाडी घेण्याचा चीनचा स्पष्ट निर्धार दिसत आहे.

(आधारित)

चित्र: एआय निर्मित.

--- तुषार भ. कुटे

#China #Robots #HumanoidRobots #AI #Robotics #TechNews #ArtificialIntelligence #Manufacturing #ChinaTech #FutureTech

 

जगातील सर्वात मोठ्या एआय रिपॉझिटरी 'हगिंग फेस'वर स्वयंचलित 'एआय एजंट'चा सायबर हल्ला

कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या जगात आतापर्यंत केवळ माणसांनीच सिस्टीम्स हॅक केल्याचे आपण ऐकले असेल, पण आता या तंत्रज्ञानाने एक अत्यंत धोकादायक आणि ऐतिहासिक वळण घेतले आहे. 'द हॅकर न्यूज' या सायबर सुरक्षेतील अत्यंत प्रतिष्ठित वृत्तसंस्थेने जुलै २०२६ मध्ये प्रसिद्ध केलेल्या एका अत्यंत खळबळजनक अहवालानुसार, जगातील सर्वात मोठी 'ओपन-सोर्स' कृत्रिम बुद्धिमत्ता रिपॉझिटरी असलेल्या 'हगिंग फेस' (Hugging Face) वर एका 'स्वयंचलित एआय एजंट'ने मोठा सायबर हल्ला केला आहे. हा केवळ एखादा साधा व्हायरस नव्हता, तर स्वतःचे निर्णय स्वतः घेणाऱ्या एका प्रगत कृत्रिम बुद्धिमत्तेने दुसऱ्या मोठ्या सिस्टीमवर केलेला हा पहिलाच सुनियोजित हल्ला मानला जात आहे. या घटनेने सायबर सुरक्षेच्या जगाला हादरवून सोडले असून, या हल्ल्याचा तपास करताना उघडकीस आलेली आणखी एक मोठी गोष्ट म्हणजे अमेरिकन आणि चिनी एआय मॉडेल्समधील सध्याचे अत्यंत तीव्र तंत्रज्ञान युद्ध!

'हगिंग फेस' ही जगभरातील लाखो एआय डेव्हलपर्स आणि कंपन्यांसाठी एक अत्यंत महत्त्वाची मध्यवर्ती बँक किंवा लायब्ररी मानली जाते, जिथे हजारो एआय मॉडेल्स आणि डेटासेट्स सार्वजनिक वापरासाठी ठेवले जातात. या ताज्या हल्ल्यात, अज्ञात हॅकर्सनी एका 'एआय एजंट'चा वापर केला, ज्याने स्वतःहून हगिंग फेसच्या अत्यंत सुरक्षित मानल्या जाणाऱ्या 'डेटा-प्रोसेसिंग पाईपलाईन'मध्ये  प्रवेश मिळवला.

या स्वयंचलित एआयने एका 'मॅलिशियस' (दुर्भावनापूर्ण) डेटासेटचा वापर करून सिस्टीममधील दोन अत्यंत कळीच्या तांत्रिक त्रुटींचा (रिमोट-कोड डेटासेट लोडर आणि टेम्पलेट-इंजेक्शन) अचूक फायदा घेतला. एकदा का सिस्टीममध्ये प्रवेश मिळाला, की या एआय एजंटने माणसाप्रमाणे हळूहळू काम न करता, अक्षरशः काही मिनिटांत 'शॉर्ट-लिव्ह्ड सँडबॉक्सेस'च्या माध्यमातून हजारो स्वयंचलित कारवाया एकाच वेळी केल्या. त्याने सिस्टीमचे नियंत्रण मिळवले, अनेक अत्यंत गुप्त सर्व्हिस क्रेडेंशियल्स आणि पासवर्ड्स चोरले, आणि एका वीकेंडला (शनिवार-रविवारच्या सुट्टीत) हगिंग फेसच्या अंतर्गत सर्व्हर्समध्ये आपले जाळे अत्यंत वेगाने पसरवले. या संपूर्ण हल्ल्यात एआयने स्वतःचे कमांड-अँड-कंट्रोल केंद्र सार्वजनिक क्लाऊड सेवांवर सतत बदलत ठेवले, ज्यामुळे पारंपारिक सुरक्षा यंत्रणांना त्याला पकडणे अत्यंत कठीण गेले.

जेव्हा हगिंग फेसच्या सायबर सुरक्षा टीमला या मोठ्या घुसखोरीची माहिती मिळाली, तेव्हा त्यांनी तातडीने बचावकार्य सुरू केले. या एआय एजंटने सिस्टीममध्ये मागे सोडलेल्या तब्बल १७,००० पेक्षा जास्त नोंदींचे आणि कोडचे विश्लेषण करण्यासाठी सुरक्षा टीमने अमेरिकेतील आघाडीच्या आणि सर्वात महागड्या व्यावसायिक एआय मॉडेल्सचा (उदा. ओपनएआय किंवा अँथ्रोपिक) वापर करण्याचा प्रयत्न केला. पण इथेच एक अत्यंत मोठा आणि धक्कादायक 'तांत्रिक विनोद' घडला.

अमेरिकन कंपन्यांनी त्यांच्या एआय मॉडेल्समध्ये अत्यंत कडक सुरक्षा नियम बसवलेले असतात, जेणेकरून त्या मॉडेल्सचा वापर कोणत्याही वाईट कामासाठी होऊ नये. जेव्हा हगिंग फेसच्या इंजिनिअर्सनी हल्लेखोरांचा तो घातक कोड विश्लेषणासाठी या अमेरिकन मॉडेल्समध्ये टाकला, तेव्हा त्या मॉडेल्सनी तो कोड 'धोकादायक आणि हानिकारक' असल्याचे सांगून त्याचे विश्लेषण करण्यास थेट नकार दिला आणि इंजिनिअर्सना सिस्टीममधून लॉक-आऊट केले. म्हणजेच, ज्या अमेरिकन मॉडेल्सवर सुरक्षेची मोठी भिस्त होती, त्यांच्या अति-संरक्षणात्मक धोरणामुळे ते ऐन संकटाच्या वेळी पूर्णपणे निरुपयोगी ठरले. हगिंग फेसने आपल्या अधिकृत अहवालात यावर अत्यंत तीव्र नाराजी व्यक्त करत म्हटले आहे की, "हल्लेखोरांवर कोणत्याही नियमांचे बंधन नव्हते, पण आमचे कायदेशीर आणि फॉरेन्सिक काम मात्र व्यावसायिक मॉडेल्सच्या 'गार्डरेल्स'मुळे थांबले."

अमेरिकन मॉडेल्सनी ऐन वेळी हात वर केल्यानंतर, हगिंग फेसच्या इंजिनिअर्सनी अखेर एक अत्यंत मोठा आणि भूराजकीय दृष्ट्या संवेदनशील निर्णय घेतला. त्यांनी चीनच्या 'झिपू एआय' (Zhipu AI / Z.ai) या कंपनीने नुकतेच जगासाठी मोफत उपलब्ध करून दिलेल्या 'जीएलएम-५.२' (GLM-5.2) या अत्यंत प्रगत आणि 'ओपन-वेट' मॉडेलचा आधार घेतला.

अमेरिकन मॉडेल्सच्या विपरीत, हे चिनी मॉडेल हगिंग फेसच्या टीमला त्यांच्या स्वतःच्या खाजगी आणि सुरक्षित सर्व्हर्सवर चालवता आले. यामुळे डेटा बाहेर जाण्याचा धोका उरला नाही, आणि या मॉडेलवर अमेरिकन कंपन्यांसारखे कडक निर्बंध नसल्यामुळे, त्याने त्या १७,००० हून अधिक धोकादायक नोंदींचे अत्यंत अचूकपणे आणि वेगाने विश्लेषण करून दिले. या चिनी मॉडेलच्या मदतीमुळेच हगिंग फेसला हा संपूर्ण हल्ला नेमका कसा झाला, हल्लेखोरांनी कोणती पद्धत वापरली आणि सिस्टीमचे किती नुकसान झाले आहे, हे शोधून काढता आले आणि पुढील मोठा अनर्थ टळला.

सुदैवाने, या स्वयंचलित एआय एजंटने केवळ काही अंतर्गत डेटासेट्स आणि पासवर्ड्सपर्यंतच मजल मारली होती. हगिंग फेसने स्पष्ट केले आहे की, सर्वसामान्यांसाठी उपलब्ध असलेल्या कोणत्याही सार्वजनिक एआय मॉडेल्समध्ये, युझर्सच्या डेटामध्ये किंवा सॉफ्टवेअरच्या पुरवठा साखळीत कोणतीही छेडछाड झालेली नाही. कंपनीने आता सर्व बाधित सर्व्हर्स पुन्हा नव्याने बांधले आहेत, सर्व पासवर्ड्स बदलले आहेत आणि भविष्यातील असे एआय हल्ले रोखण्यासाठी अधिक कडक सुरक्षा यंत्रणा तैनात केल्या आहेत.

हा संपूर्ण घटनाक्रम तंत्रज्ञान विश्वासाठी, आणि विशेषतः सायबर सुरक्षेसाठी, एका नव्या युगाची आणि 'एआय विरुद्ध एआय' युद्धाची अत्यंत स्पष्ट नांदी आहे. आतापर्यंत सायबर हल्ले करण्यासाठी हॅकर्सना स्वतः रात्रंदिवस कोड लिहावा लागायचा, पण आता ते हे अत्यंत गुंतागुंतीचे काम एका स्वयंचलित एआय एजंटवर सोपवून मोकळे होऊ शकतात, जो माणसापेक्षा हजार पटीने वेगाने आणि अचूकपणे कोणत्याही सिस्टीममधील त्रुटी शोधू शकतो.

त्याचबरोबर, या घटनेने ओपन-सोर्स चिनी मॉडेल्सच्या वाढत्या प्रभावावरही शिक्कामोर्तब केले आहे. अमेरिकन कंपन्यांच्या अति-नियंत्रित आणि बंदिस्त धोरणांमुळे, पाश्चिमात्य कंपन्यांनाही आता नाईलाजाने किंवा सोयीसाठी प्रगत चिनी मॉडेल्सवर अवलंबून राहावे लागत आहे, हे या घटनेतून अत्यंत प्रकर्षाने समोर आले आहे. भविष्यातील सायबर युद्धे ही केवळ माणसे आणि फायरवॉल्स यांच्यात नसून, ती एका प्रगत एआय आणि दुसऱ्या बचाव करणाऱ्या एआय यांच्यातच लढली जातील, हे हगिंग फेसवरील या ऐतिहासिक हल्ल्याने सिद्ध केले आहे.

संदर्भ: द हॅकर्स न्यूझ

--- तुषार भ. कुटे 

सातवाहनकालीन स्त्रीजीवन: कौटुंबिक स्वातंत्र्य, शृंगार आणि साहित्यातील भावविश्व (भाग २)

पहिल्या भागामध्ये आपण सातवाहन काळातील राजघराण्यातील स्त्रियांचे राजकीय वर्चस्व, त्यांचे प्रशासकीय अधिकार आणि समाजातील मातृसत्ताक पद्धतीचा अभिमान याविषयी सविस्तर माहिती घेतली. परंतु, कोणत्याही समाजाचे खरे चित्र केवळ राजवाड्याच्या भिंतींआड किंवा राण्यांच्या आयुष्यावरून ठरत नसते, तर ते सामान्य माणसांच्या झोपड्यांमध्ये आणि शेताच्या बांधावर राबणाऱ्या स्त्रियांच्या जीवनावरून निश्चित होत असते. सातवाहन काळातील या सामान्य, ग्रामीण आणि घरगुती स्त्रीचे अत्यंत पारदर्शी, जिवंत आणि रसरशीत दर्शन आपल्याला तत्कालीन साहित्यातून आणि पुरातत्वीय उत्खननात सापडलेल्या अनेक वस्तूंमधून घडते. सातवाहनकालीन समाज हा कोणत्याही अत्यंत कर्मठ किंवा जाचक धार्मिक बंधनांमध्ये अडकलेला नव्हता. त्यामुळे या काळातील स्त्रीला एक अत्यंत मोकळे, नैसर्गिक आणि स्वतःच्या भावना व्यक्त करण्याचे पूर्ण स्वातंत्र्य असणारे वातावरण लाभले होते. या लेखमालेच्या दुसऱ्या भागात आपण या सामान्य स्त्रीचे कौटुंबिक जीवन, तिचे भावविश्व, तिची वेषभूषा आणि तत्कालीन साहित्यातील तिचे महत्त्वपूर्ण योगदान यावर सविस्तर प्रकाश टाकणार आहोत.

सातवाहनकालीन स्त्रीच्या दैनंदिन आणि भावनिक जीवनाचा अभ्यास करण्यासाठी तत्कालीन राजा हाल याने संकलित केलेला 'गाथासप्तशती' हा महाराष्ट्री प्राकृत भाषेतील ग्रंथ म्हणजे एक अमूल्य आणि जिवंत ऐतिहासिक दस्तऐवज आहे. या ग्रंथातील बहुतांश गाथा या ग्रामीण जीवनावर आणि विशेषतः स्त्रियांच्या भावविश्वावर आधारित आहेत. गाथासप्तशतीमधील स्त्री ही अत्यंत स्वतंत्र, स्पष्टवक्ती आणि स्वतःच्या भावनांबद्दल प्रचंड जागरूक असलेली दाखवली आहे. या साहित्यातून असे दिसून येते की, घरातील स्त्री म्हणजे 'गृहिणी' ही खऱ्या अर्थाने घराची मालकीण आणि कुटुंबाचा मध्यबिंदू होती. कुटुंबातील सर्व महत्त्वाचे निर्णय, पैशांचा विनियोग आणि धार्मिक कार्ये तिच्याच सल्ल्याने आणि सहभागाने पार पडत असत. सासू, सून, नणंद आणि भावजय यांच्यातील अत्यंत नैसर्गिक कौटुंबिक नातेसंबंध, त्यातील प्रेम, रुसवे-फुगवे आणि क्वचित होणारे हेवेदावे यांचे अत्यंत वास्तववादी चित्रण या गाथांमध्ये आले आहे. यात कुठेही स्त्रीला दुय्यम किंवा केवळ दासी म्हणून वागवल्याचा उल्लेख आढळत नाही. ग्रामीण भागातील शेतकरी स्त्री (हलिक-स्नुषा) केवळ घरातच बसून राहत नसे, तर ती प्रत्यक्ष शेताच्या बांधावर जाऊन पिकांची राखण करणे, मंचावर बसून पाखरे हाकलणे आणि नवऱ्याला शेतीच्या कामात मदत करणे ही सर्व कामे अत्यंत आनंदाने आणि अभिमानाने करत असे.

या काळातील स्त्रीच्या भावनिक स्वातंत्र्याचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे तिला प्रेमाच्या आणि शृंगाराच्या अभिव्यक्तीसाठी असलेली समाजमान्यता. गाथासप्तशतीमधील शृंगारिक गाथा वाचताना आपल्याला तत्कालीन स्त्रीच्या मानसिकतेची अफाट प्रगल्भता दिसून येते. यात प्रेमात पडलेली मुग्धा, प्रियकराची वाट पाहणारी प्रोषितभर्तृका आणि स्वतःहून प्रियकराला भेटण्यासाठी संकेतस्थळी जाणारी अभिसारिका अशा स्त्रीच्या विविध रूपांचे वर्णन आले आहे. सातवाहन समाजात पडदा पद्धत किंवा स्त्रियांना घराबाहेर पडण्यावर कोणतीही बंदी नव्हती. सण, उत्सव आणि जत्रांमध्ये स्त्रिया अत्यंत मुक्तपणे सहभागी होत असत. प्रिय व्यक्तीवर असलेले आपले प्रेम व्यक्त करताना, त्याच्या विरहाने व्याकुळ होताना किंवा त्याने फसवल्यास त्याच्यावर अत्यंत बोचऱ्या शब्दांत राग व्यक्त करताना तत्कालीन स्त्री अजिबात संकोच करत नव्हती. मानवी भावना या अत्यंत नैसर्गिक आहेत आणि त्या दडपून ठेवण्यापेक्षा त्या अत्यंत मोकळेपणाने व्यक्त करणे, हा या काळातील समाजाचा आणि पर्यायाने स्त्रियांचा एक अत्यंत निकोप दृष्टिकोन होता, जो साहित्यातून लख्खपणे परावर्तित झाला आहे.

स्त्रियांचे हे स्वातंत्र्य केवळ त्यांच्या भावनांपुरते मर्यादित नव्हते, तर त्यांच्या कलासक्ती आणि सौंदर्यदृष्टीतूनही ते तितकेच प्रभावीपणे प्रकट होत होते. सातवाहन काळात कला, वस्त्रोद्योग आणि दागिन्यांची मोठी भरभराट झाली होती, ज्याचा थेट परिणाम स्त्रियांच्या वेषभूषेवर आणि शृंगारावर झाला. भोकरदन, तेर, नेवासा आणि ब्रह्मपुरी येथील पुरातत्वीय उत्खननामध्ये सापडलेल्या शेकडो टेराकोटा (मृण्मय) मूर्ती, हस्तिदंती बाहुल्या आणि काशाच्या वस्तू या काळातील स्त्रियांच्या फॅशनची आणि सौंदर्यप्रसाधनांची अत्यंत सविस्तर माहिती देतात. या उत्खननांमध्ये आणि अजिंठ्याच्या सुरुवातीच्या (गुहा क्रमांक ९ आणि १०) चित्रांमध्ये स्त्रियांची वस्त्रे अत्यंत तलम, तलम सुती आणि कलाकुसरीची असल्याचे दिसून येते. या काळात स्त्रिया प्रामुख्याने कमरेच्या खाली घोळदार वस्त्र (अधोवस्त्र) आणि कमरेच्या वर एक हलके उत्तरीय (ओढणीसारखे वस्त्र) परिधान करत असत. कापसाचे आणि मलमलचे अत्यंत उच्च दर्जाचे कापड दख्खनमध्ये तयार होत असल्याने, स्त्रियांच्या वस्त्रांमध्ये वैविध्य आणि पारदर्शकता होती.

वेषभूषेसोबतच केशभूषा आणि सौंदर्यप्रसाधनांच्या बाबतीत सातवाहनकालीन स्त्रिया आजच्या आधुनिक स्त्रियांपेक्षाही अधिक प्रयोगशील आणि कलात्मक होत्या. उत्खननात सापडलेल्या मूर्तींवरून स्त्रियांच्या विविध प्रकारच्या आणि अत्यंत गुंतागुंतीच्या केशभूषा  पाहायला मिळतात. केसांना विविध प्रकारे वळण देणे, फुलांचे गजरे आणि आभूषणे वापरून केसांचा अंबाडा (धम्मिल) बांधणे, किंवा पाठीवर रुंद वेणी सोडणे हे प्रकार अत्यंत लोकप्रिय होते. डोळ्यांमध्ये काजळ (अंजन) घालण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या हस्तिदंती किंवा हाडांच्या अत्यंत सुबक सळ्या, तसेच कुंकू किंवा गंध लावण्यासाठी वापरले जाणारे साचे उत्खननात मोठ्या प्रमाणावर मिळाले आहेत. ओठांना रंगवणे आणि चेहऱ्यावर विविध प्रकारच्या नैसर्गिक लेपांचा वापर करणे हे तत्कालीन शृंगाराचे अविभाज्य भाग होते. ब्रह्मपुरीच्या उत्खननात सापडलेले अत्यंत गुळगुळीत आणि नक्षीदार रोमन आरसे हे सिद्ध करतात की, सातवाहन स्त्रिया आपल्या सौंदर्याबाबत आणि प्रसाधनांबाबत किती जागरूक होत्या.

दागिन्यांच्या आणि आभूषणांच्या बाबतीत तर सातवाहन काळात एक मोठी क्रांतीच झालेली दिसते. सोने, चांदी, पोटीन यांसारख्या धातूंसोबतच हिरे, पाचू, गोमेद आणि अत्यंत सुबक काचेच्या मण्यांचे दागिने स्त्रिया सर्रास वापरत असत. कोल्हापूर आणि तेर येथील मण्यांचे कारखाने जगप्रसिद्ध होते. या काळातील स्त्रियांच्या अंगावर गळ्यात घालण्याचे अनेक पदरी हार, कानातील मोठी आणि जड कर्णफुले (कुंडल), दंडातील बाजूबंद, हातातील बांगड्या (कंकण), आणि विशेषतः कमरेला बांधला जाणारा अत्यंत नाजूक व कलात्मक 'कंबरपट्टा' (मेखला) ही आभूषणे मोठ्या प्रमाणावर होती. पायात पैंजण (नूपुर) घालण्याची प्रथाही याच काळात अत्यंत लोकप्रिय झाली. हे सर्व दागिने केवळ श्रीमंत घरातील स्त्रियाच वापरत असत असे नाही, तर सर्वसामान्य घरातील स्त्रियाही आपापल्या आर्थिक कुवतीनुसार मातीच्या, शिशाच्या किंवा काचेच्या मण्यांचे अत्यंत सुंदर दागिने परिधान करून स्वतःचा शृंगार करत असत.

या सौंदर्य आणि शृंगाराच्या पलीकडे जाऊन सातवाहनकालीन स्त्रियांनी तत्कालीन साहित्यात आणि कलेत दिलेले योगदानही अत्यंत थक्क करणारे आहे. शिक्षणाचा आणि कलेचा अधिकार केवळ पुरुषांपुरता मर्यादित नव्हता. संगीत, नृत्य आणि वाद्यवादन या कलांमध्ये स्त्रिया अत्यंत पारंगत होत्या. भित्तीचित्रांमध्ये आणि शिल्पांमध्ये अनेक स्त्रिया वीणा, मृदंग आणि बासरी वाजवताना दाखवल्या आहेत. सर्वात अभिमानास्पद गोष्ट म्हणजे, 'गाथासप्तशती' या महान ग्रंथात केवळ पुरुष कवींच्याच रचना नाहीत, तर तत्कालीन अनेक कवयित्रींनी रचलेल्या सुंदर गाथा राजा हाल याने अत्यंत आदराने संकलित केल्या आहेत. अनुलाक्षी, माधवी, रेवा आणि पहई यांसारख्या अनेक महिला कवींची नावे आज आपल्याला या ग्रंथातून ज्ञात आहेत. एक स्त्री स्वतःच्या प्रतिभेने आणि बुद्धिमत्तेने साहित्यनिर्मिती करते आणि राजा तिला राजदरबारात मान्यता देतो, हे तत्कालीन स्त्रियांच्या बौद्धिक स्वातंत्र्याचे आणि त्यांना मिळणाऱ्या शिक्षणाच्या समान संधीचे सर्वात मोठे आणि ऐतिहासिक उदाहरण आहे. सातवाहनकालीन स्त्रीचे हे अष्टपैलू आणि प्रगल्भ रूप खऱ्या अर्थाने प्राचीन महाराष्ट्राच्या सुसंस्कृतपणाचे प्रतीक आहे.

संदर्भ ग्रंथांची सूची:
१. 'सातवाहनकालीन महाराष्ट्र' - डॉ. रा. शं. मोरवंचीकर.
२. 'महाराष्ट्राची कुळकथा' - डॉ. म. के. ढवळीकर.
३. 'रसिक महाराष्ट्र (गाथासप्तशतीचा काव्यानुवाद)' - डॉ. रामचंद्र चोथे आणि प्रा. शशांक चोथे.
४. 'Excavations at Ter' - B. N. Chapekar.
५. 'Excavations at Brahmapuri (Kolhapur)' - H.D. Sankalia & M.G. Dikshit.
६. 'प्राचीन भारताचा इतिहास आणि संस्कृती' - डॉ. श. गो. कोलारकर.

असुरवेद': दडलेल्या इतिहासाची रहस्यमय उकल करणारी एक उत्कंठावर्धक कादंबरी

भारताचा इतिहास हा खऱ्या अर्थाने एका अथांग महासागरासारखा आहे. जितका तो आपल्याला आजवर ज्ञात आहे, त्यापेक्षा कितीतरी पटीने तो अज्ञात आणि गूढ आहे. दुर्दैवाची गोष्ट म्हणजे, अनेक महत्त्वाच्या ऐतिहासिक बाबी आपल्याला माहीत असायला हव्या होत्या, परंतु त्या जाणीवपूर्वक अज्ञात ठेवण्यासाठी आणि दडपून टाकण्यासाठी काहींनी आटोकाट प्रयत्न केले. एका अर्थाने, आपला हा इतिहास महासागरावर तरंगणाऱ्या एका महाकाय हिमनगासारखा आहे. समुद्राच्या पृष्ठभागावर दिसणारा हिमनगाचा छोटासा भाग म्हणजे आपला 'ज्ञात इतिहास', तर पाण्याच्या अंधाऱ्या गर्तेत दडलेला आणि न दिसणारा अवाढव्य भाग म्हणजे आपला 'अज्ञात इतिहास' होय. इतिहासाचे अनेक संशोधक आणि अभ्यासक आपापल्या परीने या पाण्याखाली दडलेल्या अदृश्य इतिहासाचा तळ गाठण्याचा आणि सत्य शोधून काढण्याचा अविरत प्रयत्न करत असतात. या शोधमोहिमेतूनच इतिहासाकडे पाहण्याचे अनेक नवनवीन आणि भिन्न दृष्टिकोन आकाराला येत असतात. अशाच एका अज्ञात आणि दडपल्या गेलेल्या इतिहासावर प्रकाश टाकणारी कादंबरी म्हणजे लेखक व इतिहास संशोधक संजय सोनवणी लिखित 'असुरवेद'.

या कादंबरीचे कथानक सायली जोशी आणि गौतम कांबळे या दोन प्रमुख पात्रांभोवती गुंफलेले आहे. या पात्रांची सामाजिक आणि वैचारिक पार्श्वभूमी अधोरेखित करण्यासाठीच लेखकाने अत्यंत विचारपूर्वक ही नावे निवडली असावीत, असे वाचनादरम्यान प्रकर्षाने जाणवते. कथेची सुरुवातच एका धक्कादायक आणि उत्कंठावर्धक घटनेने होते, ती म्हणजे एका ज्येष्ठ इतिहास संशोधकाचा झालेला गूढ खून. या खुनासोबतच त्यांच्या घरातून एक अत्यंत प्राचीन आणि दुर्मिळ मूर्तीही रहस्यमयरीत्या चोरीला जाते. ज्या संशोधकाचा खून होतो, त्यांचीच मुलगी म्हणजे या कथेची नायिका सायली होय. ती स्वतःदेखील इतिहासाचीच अभ्यासक असते. सायली आणि गौतम हे दोघेही संशोधक असले, तरी इतिहासाकडे बघण्याचा त्यांचा दृष्टिकोन आणि वैचारिक बैठक पूर्णपणे भिन्न असते. आजही समाजात वेगवेगळ्या विचारसरणीचे अभ्यासक इतिहासाचे आपापल्या चष्म्यातून कसे विश्लेषण करतात, हे या दोघांच्या पात्रांतून लेखकाने अतिशय मार्मिकपणे दाखवून दिले आहे. या दोघांच्या वैचारिक आणि तर्कशुद्ध संवादांतूनच कादंबरीचे कथानक अत्यंत रंजक पद्धतीने पुढे सरकत जाते.

कथानकात अनेक ठिकाणी वेदांचे आणि प्राचीन साहित्याचे गूढ संदर्भ येतात, ज्यामुळे कथेतील रहस्य अधिकच गडद होते. लेखकाच्या वर्णनशैलीची आणि मांडणीची कमाल अशी की, 'असुरवेद' म्हणजे नक्की काय? हा प्रश्न केवळ पात्रांनाच नाही, तर वाचकांनाही शेवटपर्यंत अस्वस्थ करत राहतो. कादंबरीत एकाच वेळी वेगवेगळ्या ठिकाणी घडणाऱ्या अनेक समांतर घटनांचे जाळे लेखकाने इतक्या कुशलतेने विणले आहे की, वाचकाची उत्सुकता क्षणभरही कमी होत नाही. साहजिकच, या सर्व वेगवेगळ्या घटनांचे धागेदोरे शेवटी एकमेकांत कसे गुंफलेले आहेत, हे पाहणे औत्सुक्याचे ठरते. या प्रवासात विविध जाती आणि धर्मांची अनेक पात्रे कथेत प्रवेश करतात. त्यांची जडणघडण ज्या वातावरणात झाली आहे, त्याच विशिष्ट दृष्टिकोनातून ते इतिहासाची मांडणी करत राहतात. कादंबरी जसजशी उत्कर्षावस्थेकडे आणि शेवटाकडे पोहोचते, तसतशी या सर्व गुंतागुंतीच्या रहस्यांची एकामागून एक उकल होत जाते. आणि अखेरीस 'असुरवेद' या शब्दाचा आणि त्यामागच्या अज्ञात इतिहासाचा खरा अर्थ वाचकांसमोर उभा राहतो.

मुळात ही एक काल्पनिक कादंबरी असली, तरी लेखकाने आपल्या कथानकाला आणि दाव्यांना बळकटी देण्यासाठी अनेक अस्सल लिखित पुरावे, ऐतिहासिक दस्तऐवज आणि संदर्भ या पुस्तकात अतिशय खुबीने वापरले आहेत. केवळ मनोरंजनापलीकडे जाऊन, वाचकांनाही या ऐतिहासिक सत्याची आणि पुराव्यांची स्वतःच्या पातळीवर पडताळणी करता येते, हे या पुस्तकाचे सर्वांत मोठे वैशिष्ट्य आहे. लेखकाने कोणतेही मत वाचकांवर लादण्याऐवजी, त्यांना स्वतः विचार करायला भाग पाडले आहे. उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे ऐतिहासिक सत्य आणि असत्य यातील पुसटशी रेषा वाचक स्वतःच्या तर्कशुद्ध दृष्टिकोनातून आणि विवेकाने सहज ओळखू शकतो. एका रहस्यमय कथेच्या माध्यमातून वाचकाला इतिहासाच्या अशा वेगळ्या आणि विचार करायला लावणाऱ्या प्रवासाला घेऊन जाणे, यातच या कादंबरीचे आणि लेखकाचे खरे यश सामावलेले आहे.

--- तुषार भ. कुटे 

#मराठी #पुस्तक #परीक्षण #इतिहास #भारत #रहस्य #असुरवेद
 

शौरसेनी प्राकृत भाषा: भारतीय भाषिक परंपरेतील एक महत्त्वाचा आणि ऐतिहासिक दुवा

भारताचा भाषिक आणि सांस्कृतिक इतिहास अत्यंत प्राचीन, बहुआयामी आणि वैविध्यपूर्ण आहे. प्राचीन भारतात संस्कृत ही जरी विद्वानांची, राजदरबाराची आणि धर्मकार्याची प्रमुख भाषा असली, तरी संपूर्ण देशभरातील सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन संवादाचे मुख्य माध्यम 'प्राकृत' भाषाच राहिलेल्या आहेत. प्राकृत भाषांच्या मुख्य प्रकारांमध्ये महाराष्ट्री, मागधी, पैशाची आणि 'शौरसेनी' या भाषांचा अत्यंत प्रामुख्याने आणि आदराने समावेश होतो. यापैकी शौरसेनी प्राकृत ही एक अत्यंत महत्त्वाची, ऐतिहासिक आणि मध्यवर्ती इंडो-आर्यन भाषा मानली जाते. प्राचीन भारतातील 'शूरसेन' या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या जनपदात किंवा भौगोलिक प्रदेशात ही भाषा अत्यंत मोठ्या प्रमाणावर बोलली जात असे. आजच्या भौगोलिक रचनेचा विचार केल्यास, उत्तर प्रदेशातील मथुरा, वृंदावन आणि त्याच्या आजूबाजूचा जो 'मध्यदेश' म्हणून ओळखला जाणारा विस्तीर्ण प्रदेश आहे, तो शौरसेनी भाषेचा मूळ उगम आणि विस्ताराचा मुख्य भूभाग मानला जातो. भौगोलिकदृष्ट्या भारताच्या अगदी मध्यभागी असल्यामुळे आणि मथुरा हे प्राचीन काळातील एक अत्यंत मोठे व्यापारी व सांस्कृतिक केंद्र असल्यामुळे, या भाषेने तत्कालीन भाषिक आणि राजकीय जडणघडणीत अत्यंत महत्त्वाची आणि मध्यवर्ती भूमिका बजावली आहे.

शौरसेनी भाषेचे भारतीय साहित्यातील आणि विशेषतः प्राचीन संस्कृत नाटकांमधील योगदान अत्यंत अनन्यसाधारण आणि थक्क करणारे आहे. प्राचीन भारतीय साहित्य परंपरेत भरतमुनींच्या 'नाट्यशास्त्र' या महान ग्रंथाला खूप मोठे महत्त्व आहे. या ग्रंथात नाटकातील पात्रांनी त्यांच्या सामाजिक स्तरानुसार कोणत्या भाषांचा वापर करावा, याचे अत्यंत काटेकोर आणि समाजशास्त्रीय नियम घालून दिलेले आहेत. या नियमांनुसार, प्राचीन संस्कृत नाटकांमध्ये केवळ उच्चवर्णीय पुरुष, राजे, सेनापती आणि विद्वान ब्राह्मण हेच संस्कृत भाषेचा वापर करत असत. तर नाटकातील राण्या, इतर स्त्रिया, लहान मुले, विदूषक आणि समाजातील सर्वसामान्य वर्गाचे प्रतिनिधित्व करणारी पात्रे केवळ शौरसेनी प्राकृत भाषेतच संवाद साधत असत. महाकवी कालिदास, भास, शूद्रक आणि भवभूती यांच्यासारख्या महान संस्कृत नाटककारांच्या अजरामर साहित्यकृतींमध्ये शौरसेनी भाषेचा अत्यंत प्रभावी, जिवंत आणि व्यापक वापर झालेला आपल्याला सहज दिसून येतो. महाकवी कालिदासाच्या 'अभिज्ञानशाकुंतलम्' या जगप्रसिद्ध नाटकात शकुंतला आणि तिच्या मैत्रिणी ज्या अत्यंत रसाळ आणि गोड भाषेत बोलतात, ती शौरसेनी प्राकृतच आहे. नाटकातील हा भाषिक भेद तत्कालीन समाजातील भाषिक वास्तव, पुरुषसत्ताक संस्कृती आणि सामाजिक स्तर अत्यंत स्पष्टपणे दर्शवतो. यामुळेच तत्कालीन साहित्यिकांमध्ये शौरसेनीला आदराने 'नाटकांची प्राकृत' म्हणूनही एक विशेष ओळख प्राप्त झाली होती.

शौरसेनी भाषेचे दुसरे आणि अत्यंत महत्त्वाचे रूप म्हणजे 'जैन शौरसेनी' होय. जैन धर्माच्या अथांग साहित्यात, आणि विशेषतः 'दिगंबर' पंथाच्या अत्यंत पवित्र आणि प्राचीन ग्रंथांमध्ये या भाषेचा विपुल प्रमाणात आणि अत्यंत निष्ठेने वापर झालेला आहे. प्राचीन काळी जेव्हा जैन धर्माचा प्रसार मध्य भारतात आणि दक्षिण भारताकडे होऊ लागला, तेव्हा सर्वसामान्यांना त्यांचे तत्त्वज्ञान त्यांच्याच मातृभाषेत समजावून सांगण्यासाठी जैन आचार्यांनी शौरसेनी भाषेचा अत्यंत कल्पकतेने स्वीकार केला. दिगंबर जैन परंपरेतील 'षट्खंडागम' आणि 'कसायपाहुड' यांसारखे अत्यंत महत्त्वाचे, गुंतागुंतीचे आणि प्राचीन सिद्धान्त ग्रंथ याच जैन शौरसेनी भाषेत अत्यंत कुशलतेने रचले गेले आहेत. याशिवाय आचार्य कुंदकुंद यांच्यासारख्या महान जैन तत्त्ववेत्त्यांनी आपले 'समयसार', 'प्रवचनसार' आणि 'पंचास्तिकायसार' हे आध्यात्मिकदृष्ट्या श्रेष्ठ असलेले ग्रंथ याच भाषेत लिहिले आहेत. व्याकरण आणि रचनेच्या दृष्टीने जैन शौरसेनी ही नाटकांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या मूळ शौरसेनीपेक्षा थोडी वेगळी भासते, कारण प्रवासाच्या आणि विस्ताराच्या ओघात त्यात काही प्रमाणात महाराष्ट्री आणि अर्धमागधी प्राकृत भाषेचाही स्वाभाविक प्रभाव दिसून येतो. परंतु, धर्माचा आणि तत्त्वज्ञानाचा अत्यंत क्लिष्ट विचार तळागाळातील लोकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी लोकभाषेचा वापर करण्याची जी महान जैन परंपरा होती, तिचे सर्वात उत्कृष्ट आणि यशस्वी उदाहरण म्हणून जैन शौरसेनीकडे पाहिले जाते. यामुळेच एका सामान्य बोलीभाषेला एक अत्यंत मोठे आणि चिरंतन असे धार्मिक तसेच तात्त्विक अधिष्ठान प्राप्त झाले.

व्याकरण आणि भाषिक वैशिष्ट्यांचा अत्यंत बारकाईने विचार केल्यास, शौरसेनी ही संस्कृत भाषेच्या सर्वाधिक जवळची आणि तिच्याशी थेट नाते सांगणारी प्राकृत मानली जाते. प्राचीन भारतातील सुप्रसिद्ध प्राकृत व्याकरणकार वररुची याने आपल्या 'प्राकृतप्रकाश' या प्रामाणिक ग्रंथात शौरसेनीच्या व्याकरणाचे नियम अत्यंत सविस्तरपणे आणि सूत्रात्मक पद्धतीने स्पष्ट केले आहेत. त्याच्या मते, शौरसेनीचे मूळ हे संस्कृतमध्येच दडलेले आहे. ध्वनी परिवर्तनाच्या आणि भाषिक सुलभीकरणाच्या नैसर्गिक नियमांनुसार, संस्कृतमधील काही कठीण आणि जोड व्यंजनांचा शौरसेनीमध्ये अत्यंत मृदू उच्चार होतो. उदाहरणार्थ, संस्कृतमधील 'त' या कठोर व्यंजनाचा शौरसेनीमध्ये नेहमी 'द' असा उच्चार होतो, जसे की 'गत' या संस्कृत शब्दाचा शौरसेनीमध्ये 'गद' असा उच्चार होतो. तसेच, संस्कृतमधील 'थ' या व्यंजनाचे रूपांतर शौरसेनीमध्ये 'ध' मध्ये होते (जसे 'कथा' ऐवजी 'कधा'). यासोबतच संस्कृतमधील तिन्ही 'श', 'ष', 'स' या उष्म व्यंजनांपैकी शौरसेनीमध्ये प्रामुख्याने केवळ 'स' या एकाच दंत्य व्यंजनाचा वापर सर्वाधिक होतो. या नैसर्गिक भाषिक साधेपणामुळे, उच्चारणातील कमालीच्या सुलभतेमुळे आणि कानाला गोड वाटणाऱ्या नादामुळे ही भाषा तत्कालीन सर्वसामान्यांमध्ये अत्यंत लोकप्रिय आणि संवादाचे प्रमुख साधन बनली. संस्कृत व्याकरणाची आणि उच्चारांची काठीण्य पातळी कमी करून शब्दांना एक अत्यंत प्रवाही आणि नैसर्गिक रूप देण्याचे ऐतिहासिक काम शौरसेनीने केले.

भाषेच्या उत्क्रांतीच्या अखंड आणि प्रदीर्घ प्रवासात शौरसेनी प्राकृत ही कधीही एकाच जागी किंवा एकाच स्वरूपात थांबली नाही. इसवी सनाच्या पहिल्या सहस्रकाच्या उत्तरार्धात, जेव्हा भारतातील सर्वच प्राकृत भाषांमध्ये वेगाने बदल होऊ लागले आणि त्या अधिक प्रवाही होऊ लागल्या, तेव्हा मूळ शौरसेनी प्राकृतमधून 'शौरसेनी अपभ्रंश' या अत्यंत महत्त्वाच्या आणि नव्या भाषेचा जन्म झाला. अपभ्रंश म्हणजे मूळ भाषेचे थोडे अधिक सोपे, लवचिक आणि लोकव्यवहारातील थेट रूप होय. याच शौरसेनी अपभ्रंश भाषेने आधुनिक उत्तर भारतीय आणि मध्य भारतीय भाषांचा अत्यंत भक्कम पाया रचला. आज आपण आधुनिक भारतात ज्या प्रमुख आणि मोठ्या प्रमाणावर बोलल्या जाणाऱ्या भाषा पाहतो, जसे की हिंदी, ब्रजभाषा, बुंदेली, हरियाणवी, मारवाडी आणि काही प्रमाणात पंजाबी, या सर्व भाषांची खरी जननी ही शौरसेनी अपभ्रंश आणि पर्यायाने प्राचीन शौरसेनी प्राकृत हीच आहे. मध्ययुगीन काळात जेव्हा भक्ती चळवळीचा उदय झाला, तेव्हा संत सूरदास आणि मीराबाई यांच्यासारख्या महान संतांनी आपले अभंग आणि पदे ज्या 'ब्रज' भाषेत रचली, ती ब्रजभाषा शौरसेनीचीच थेट वारसदार आहे. शूरसेन जनपदाच्या या एका भाषेने संपूर्ण उत्तर आणि मध्य भारताच्या भाषिक नकाशाला हजारो वर्षे एक समान, जोडणारे आणि अत्यंत सुसंस्कृत असे रूप दिले आहे. त्यामुळे आजच्या आधुनिक हिंदी भाषेचा किंवा उत्तर भारतीय साहित्याचा उगम शोधताना भाषाशास्त्रज्ञांना आणि इतिहासकारांना अपरिहार्यपणे शौरसेनी प्राकृतच्याच ऐतिहासिक आणि समृद्ध अभ्यासाकडे वळावे लागते.

शौरसेनी प्राकृत भाषा ही केवळ इतिहासाच्या पानांवर नोंदलेली एक प्राचीन बोलीभाषा नव्हती, तर ती भारतीय संस्कृतीच्या, अथांग साहित्याच्या आणि प्रगल्भ तत्त्वज्ञानाच्या जडणघडणीतील एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि जिवंत दुवा होती. राजदरबारातील आणि धर्मकार्यातील संस्कृत भाषेच्या एकाधिकारशाहीला अत्यंत नम्रपणे, पण ठामपणे छेद देत, तिने नाटकांच्या माध्यमातून स्त्रियांच्या, वंचितांच्या आणि सर्वसामान्यांच्या भावभावनांना साहित्यात अत्यंत मानाचे स्थान आणि वाचा फोडली. दिगंबर जैन आचार्यांच्या पवित्र लेखणीतून तिने अत्यंत सखोल आणि प्रगल्भ असे अहिंसेचे तत्त्वज्ञान सामान्य लोकांच्या घराघरात पोहोचवले. आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, काळाच्या ओघात स्वतःमध्ये नैसर्गिक बदल घडवून आणत तिने आजच्या आधुनिक हिंदी आणि इतर उत्तर भारतीय भाषांना जन्म देऊन भारताचा भाषिक वारसा अखंड ठेवला. भारताच्या भाषिक विविधतेचा, सांस्कृतिक प्रगल्भतेचा आणि सामाजिक इतिहासाचा सर्वांगीण अभ्यास करायचा असेल, तर शौरसेनी प्राकृत भाषेचे हे बहुआयामी आणि ऐतिहासिक योगदान समजून घेणे अत्यंत आवश्यक आणि मार्गदर्शक ठरते.

संदर्भ ग्रंथांची सूची:
या विषयाच्या अधिक सविस्तर आणि शास्त्रशुद्ध अभ्यासासाठी काही अत्यंत महत्त्वाच्या संदर्भ ग्रंथांचा आधार घेता येतो. यामध्ये डॉ. प्र. न. जोशी यांनी लिहिलेला 'प्राकृत भाषेचा इतिहास' हा ग्रंथ प्राकृत भाषांच्या उगमासाठी अत्यंत उपयुक्त आहे. तसेच डॉ. वि. वा. करंबेळकर यांचा 'संस्कृत साहित्याचा सोपपत्तिक इतिहास' हा ग्रंथ संस्कृत नाटकांमधील शौरसेनीच्या वापराचे उत्तम विवेचन करतो. भाषाशास्त्रीय दृष्टिकोनासाठी डॉ. स. ग. मालशे यांचा 'भाषाविज्ञान परिचय' आणि हिंदीतील डॉ. जगदीशचंद्र जैन यांचा 'प्राकृत साहित्य का इतिहास' हे ग्रंथ मोलाचे आहेत. व्याकरण समजून घेण्यासाठी प्राचीन 'प्राकृतप्रकाश' (वररुची कृत) आणि जॉर्ज ग्रियर्सन यांचा जगप्रसिद्ध 'द लिंग्विस्टिक सर्व्हे ऑफ इंडिया' (The Linguistic Survey of India) हा ऐतिहासिक अहवाल अत्यंत महत्त्वाचा संदर्भ मानला जातो.

 

'ऑन द रॉक्स': आयटीयन्सच्या व्यथा आणि कॉर्पोरेट जगाचे विडंबन करणारा भन्नाट लघुपट

आयटी कंपन्यांमधील नोकरी म्हणजे भरघोस पगार आणि चकाकणारं आयुष्य, असा सर्वसामान्यांचा समज असतो. मात्र, या कॉर्पोरेट दुनियेतील कामाचे एकंदर वातावरण आणि तिथला ताणतणाव नेमका कसा असतो, याची खरी जाणीव केवळ तिथे प्रत्यक्ष काम करणाऱ्या कर्मचाऱ्यांनाच असू शकते. 'भरपूर काम आणि त्या बदल्यात भरघोस पगार' या एकाच अलिखित नियमावर आयटी क्षेत्रातील बहुतांश कार्यालये चालताना दिसतात. कागदोपत्री शनिवार आणि रविवार अशी दोन दिवसांची हक्काची सुट्टी असली, तरी प्रत्यक्षात मात्र अनेक कर्मचाऱ्यांना सुट्टीच्या दिवशीही घरून लॅपटॉप उघडून कंपनीचेच काम मुकाट्याने करावे लागते. अशा या धकाधकीच्या आणि तणावपूर्ण वातावरणात कर्मचाऱ्यांच्या दृष्टीने त्यांचा 'बॉस' हा एखाद्या चित्रपटातील सर्वात मोठ्या खलनायकासारखाच भासू लागतो.

याच मानसिकतेतून मग बॉसच्या डोळ्यात धूळफेक करण्यासाठी आणि त्याला शिताफीने मूर्ख बनवण्यासाठी कर्मचाऱ्यांकडून नवनवीन व गमतीदार उपाय शोधले जातात. साहेबांसमोर आपणच या कंपनीचे सर्वात प्रामाणिक, निष्ठावान आणि कामसू कर्मचारी आहोत, असा देखावा उभा करण्याची एकही संधी हे कर्मचारी सहसा सोडत नाहीत. दुसरीकडे, बॉस मात्र या सगळ्या लपंडावापासून अनभिज्ञ राहून आपल्या स्वतःच्या वैयक्तिक आयुष्यात आणि विश्वात एकदम खुश असतो. कॉर्पोरेट जीवनातील याच रोजच्या घडामोडींचे अत्यंत मार्मिक, विडंबनात्मक आणि खळखळून हसवणारे विनोदी सादरीकरण 'ऑन द रॉक्स' या लघुपटात अतिशय उत्कृष्टरित्या पाहायला मिळते.

या लघुपटाचे संपूर्ण कथानक एका आधुनिक कॅफेमध्ये घडते, ज्यामुळे चित्रपटाला तरुण पिढीला भावेल असा एक अतिशय मोकळा स्पर्श मिळतो. याच कॅफेमध्ये एका बाजूला एक भन्नाट आणि प्रवाही असे स्टँड-अप कॉमेडीचे प्रहसन सुरू असल्याचे दाखवण्यात आले आहे. खऱ्या अर्थाने एक उत्तम स्टँड-अप कॉमेडी कशी असावी आणि ती प्रेक्षकांचे किती निखळ मनोरंजन करू शकते, याचे हे लघुपटातील दृश्य एक अत्यंत उत्तम उदाहरण आहे. या लघुपटाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य आणि जमेची बाजू म्हणजे, मुख्य कथेला अगदी चपखल बसणारे संवाद आणि संदर्भ त्या स्टँड-अप कॉमेडीमध्येही सातत्याने येत राहतात. मुख्य कथानक आणि मागच्या बाजूला सुरू असलेली ही कॉमेडी यांची दिग्दर्शकाने इतकी उत्तम सांगड घातली आहे की, त्यामुळे या लघुपटाची रंगत अधिकच वाढत जाते आणि प्रेक्षक शेवटपर्यंत खिळून राहतो.

आयटी क्षेत्रात आणि कॉर्पोरेट जगात काम करणाऱ्या प्रत्येक कर्मचाऱ्याला 'ऑन द रॉक्स'चे हे कथानक अतिशय जवळचे आणि स्वतःचेच वाटेल. यातील प्रत्येक प्रसंग, उडणारे खटके आणि संवाद हे त्यांच्या दैनंदिन जीवनाशी, ऑफिसमधील राजकारणाशी आणि बॉससोबतच्या गमतीदार नात्याशी अगदी सहजपणे जोडता येतील असेच आहेत. स्वतःच्याच रोजच्या धकाधकीच्या आयुष्याकडे एका निखळ विनोदी चष्म्यातून पाहण्याची संधी हा लघुपट नक्कीच देतो. थोड्या वेळासाठी का होईना, पण कामाचा ताण विसरून मनसोक्त हसवणारा हा अनुभव आहे.

या भन्नाट आणि मनोरंजक लघुपटाची युट्युब लिंक: https://www.youtube.com/watch?v=O5AXUrryLWQ

#मराठी #चित्रपट #परीक्षण #YouTube #लघुपट

 

करिअरच्या शर्यतीतील 'लास्ट बेंचर्स' आणि शिक्षणाचे वास्तव

वर्गातील शेवटचा बेंच हा माझ्यासाठी नेहमीच एका प्रचंड कुतूहलाचा आणि अभ्यासाचा विषय राहिला आहे. सर्वसाधारणपणे असा एक सार्वत्रिक समज आहे की, ज्या विद्यार्थ्यांना शिक्षकांचा धाक नको असतो आणि ज्यांना अभ्यासापासून चार हात लांब राहायचे असते, त्यांचा हक्काचा अड्डा म्हणजे हा वर्गातला शेवटचा बेंच. बहुतांश शिक्षकांचेही या मताशी नक्कीच एकमत होईल. अर्थात, या समजाला काही सकारात्मक अपवादही आहेतच. मी स्वतः अशी अनेक मुले पाहिली आहेत, जी अगदी शेवटच्या बेंचवर बसूनही शिक्षणाविषयी प्रचंड उत्सुकता दाखवतात आणि वर्गात चमकतात. पण तूर्तास, आपण या अपवादात्मक विद्यार्थ्यांचा विचार बाजूला ठेवूया आणि आजच्या एका वेगळ्याच विदारक वास्तवाकडे वळूया.

जेव्हा व्यावसायिक आणि नोकरी मिळवून देणाऱ्या म्हणजेच करिअर ओरिएंटेड कोर्सेसच्या वर्गांमध्येही असेच शिक्षणाविषयी पूर्णपणे उदासीन असणारे 'लास्ट बेंचर्स' दिसतात, तेव्हा मात्र मनात आश्चर्याची आणि चिंतेची लाट उसळल्याशिवाय राहत नाही. आजकाल महाविद्यालयात तीन-चार वर्षे नुसता वेळ घालवून पदवीचा कागद कसातरी मिळवला जातो. यात खऱ्या अर्थाने ज्ञान किंवा शिक्षण किती असते? या प्रश्नाचे उत्तर न शोधलेलेच बरे. जेव्हा केवळ पदवीच्या प्रमाणपत्रावर नोकरी मिळत नाही, हे भीषण वास्तव समोर येते, तेव्हा नोकरीच्या आशेने हे विद्यार्थी अशा महागड्या करिअर ओरिएंटेड कोर्सेसला प्रवेश घेतात. निदान यातून तरी नोकरी मिळेल का, याची चाचपणी ते करू पाहतात. पण इथेही शिकण्याची भूक त्यांच्यात नसते. अनेकदा हे कोर्सेस करणे हा विद्यार्थ्यांचा स्वतःचा निर्णय नसून, तो पालकांचा अट्टहास असतो. बाहेरून एखादा कोर्स केल्यावर तरी आपल्या पाल्याला चांगली नोकरी मिळेल, या भाबड्या आशेपोटी पालक भक्कम फी भरून मुलांना तिथे प्रवेश घेण्यास भाग पाडतात. विद्यार्थ्यांची मानसिक तयारी किंवा आवड नसतानाही हे शिक्षण त्यांच्यावर एकप्रकारे लादले जाते. अशा परिस्थितीत, वर्गात मागच्या बाकावर बसून या कोर्सचे उरलेले महिने कसेबसे ढकलून वेळ कसा मारून नेता येईल, याचाच विचार हे विद्यार्थी करत असतात. हा केवळ वेळेचाच नाही, तर तरुणाईच्या अमूल्य ऊर्जेचा आणि पालकांच्या घामाच्या पैशांचाही अपव्यय ठरतो.

गेल्या काही वर्षांतील आपल्या शिक्षण व्यवस्थेची आणि समाजाची एकंदर स्थिती पाहिली, तर विद्यार्थ्यांमध्ये असा आळशी आणि बेजबाबदार दृष्टिकोन का बळावला आहे, याची सहज कल्पना येते. महाविद्यालयात कसलेही कष्ट न घेता सहजासहजी मिळणारे गुण, काहीही न करता मिळणारा फर्स्ट क्लास आणि कॉलेजची पायरी न चढताही हातात पडणाऱ्या पदव्या, यामुळे शिक्षणाचे गांभीर्यच कुठेतरी नष्ट झाले आहे. त्यातच, आपण स्वतः काहीही कमवले नाही तरी वडिलोपार्जित संपत्तीवर आपले उर्वरित आयुष्य आरामात निघून जाईल, असा एक चुकीचा समज आजच्या अनेक तरुणांच्या मनात खोलवर रुजला आहे. या सर्व गोष्टींची अंतिम परिणती म्हणजेच वर्गातील शेवटच्या बेंचवर बसून वेळकाढूपणा करणाऱ्या विद्यार्थ्यांच्या संख्येत होणारी वाढ. ज्या क्षेत्रात सध्या 'स्कोप' आहे किंवा जिथे सगळे जात आहेत, तिथेच मेंढरांसारखे डोळे झाकून जायचे, ही प्रवृत्ती अशीच वाढत राहिली तर भविष्यात मोठे नुकसान अटळ आहे.

यावर एकच प्रभावी उपाय आहे, तो म्हणजे स्वतःची आवड ओळखणे. ज्या क्षेत्रात खरोखरच आपली गती आणि आवड आहे, तिथे जर तरुणांनी आपली ऊर्जा पणाला लावली, तर हा वेळेचा, पैशांचा आणि बुद्धिमत्तेचा होणारा अफाट अपव्यय आपण नक्कीच थांबवू शकतो. या सर्व चुकीच्या प्रक्रियेत नेमका दोष कोणाचा आहे? पालकांच्या अवास्तव अपेक्षांचा की मुलांच्या आळशी आणि भरकटलेल्या मानसिकतेचा? याचा अत्यंत गांभीर्याने विचार आणि आत्मपरीक्षण आता या दोघांनीही करण्याची वेळ आली आहे.

--- तुषार भ. कुटे 

#education #india #ai #marathi

 

वैभवशाली देशाच्या विदारक लुटीची चित्तथरारक गाथा

प्राचीन भारताच्या अफाट वैभवाचे वर्णन करताना 'एकेकाळी आपल्या देशात सोन्याचा धूर निघत असे' अशी अत्यंत सार्थ म्हण वापरली जाते. हा केवळ एक वाक्प्रचार नव्हता, तर ती आपल्या देशाची खरीखुरी ओळख होती. प्राचीन आणि मध्ययुगीन काळात भारत इतका संपन्न आणि सुबत्त होता की, इथे सोने, हिरे, माणके आणि अमूल्य अलंकारांची अक्षरशः रेलचेल होती. जागतिक व्यापारामध्ये भारताचा मोठा दबदबा होता. तब्बल दोन हजार वर्षांपासून भारतीय साम्राज्ये युरोपीय देशांशी अत्यंत ताकदीने आणि बरोबरीच्या नात्याने व्यापार करत होती. तत्कालीन भारतीय राजे आणि युरोपीय सत्ताधीश संपत्ती तसेच सामर्थ्याच्या बाबतीत समान पातळीवर उभे होते. परंतु, तेराव्या शतकानंतर भारतावर झालेली परकीय आक्रमणे या वैभवशाली देशाच्या मुळावर उठली. विशेषतः या आक्रमणांनी भारतीयांच्या अथांग संपत्तीला जे भगदाड पाडले, ते कायमचेच! 'व्यापारी म्हणून आले आणि राज्यकर्ते बनले' हा इतिहासातील धडा आपण सर्वच जण शिकलो आहोत आणि तो या देशाच्या बाबतीत शब्दशः खरा ठरला.

युरोपीय राजसत्तांनी जगभरात वसाहतवादाचे जे विषारी बीज पेरले, त्यातूनच त्यांना इतर देशांवर आधी व्यापार आणि नंतर थेट राज्य करण्याची सोपी वाट सापडली. भारतीय साम्राज्यांकडे असणारी अफाट संपत्ती युरोपीय देशांच्या डोळ्यांत सतत भरत होती. याच संपत्तीची अभूतपूर्व लूट करण्यासाठी पोर्तुगीज, इंग्रज, डच, डॅनिश आणि फ्रेंच यांसारख्या सत्तांनी भारताच्या भूमीवर पाऊल ठेवले. त्यांनी अत्यंत पद्धतशीरपणे इथली राजकीय आणि सामाजिक व्यवस्था आपल्या ताब्यात घेतली. शतकानुशतके त्यांनी स्वतःच्या तुंबड्या भरण्याचे आणि भारताला कंगाल करण्याचे एकमेव काम अत्यंत निष्ठेने केले.

भारताच्या या अमानुष लुटीचा विदारक इतिहास मूळ ब्रिटिश लेखक रॉय मोग्झाम यांनी त्यांच्या 'द थेफ्ट ऑफ इंडिया' या गाजलेल्या पुस्तकात पुराव्यांनिशी मांडला आहे. याच महत्त्वाच्या पुस्तकाचा अत्यंत ओघवता आणि सहजसोपा मराठी अनुवाद लेखिका सरिता आठवले यांनी 'असा लुटला भारत' या नावाने केला आहे. इसवी सन १४९८ ते १७६५ या प्रदीर्घ कालखंडात युरोपीय राजसत्तांनी कोणत्या कपटी मार्गांनी आणि विविध कारणांनी भारतात शिरकाव केला, याचा थरारक आलेख या पुस्तकात वाचायला मिळतो. त्यांनी सुरुवातीला इथल्या राजकीय व सामाजिक परिस्थितीचा अचूक अंदाज घेतला. त्यानंतर आपल्याकडील आधुनिक तंत्रज्ञानाचा आणि कुटिल नीतीचा वापर करून त्यांनी भारतीयांना पद्धतशीरपणे वश केले. कालांतराने इथली अथांग संपत्ती जलमार्गाने युरोपात वाहून नेली. आज युरोपातील अनेक भव्य संग्रहालये केवळ भारतातून लुटून नेलेल्या याच मौल्यवान वस्तूंनी खच्चून भरलेली आहेत, हे वास्तव नाकारता येत नाही.

या पुस्तकाची सुरुवात पोर्तुगीजांच्या आक्रमक शिरकावाने होते. ब्राझीलसारख्या दक्षिण अमेरिकी देशांवर आक्रमण करून तिथे वसाहती स्थापन करणाऱ्या पोर्तुगालची हावरट नजर भारतावरही पडली. मूळचे मसाल्यांच्या व्यापाराचे निमित्त करून आलेल्या या पोर्तुगीजांनी भारतात केवळ व्यापारच केला नाही, तर आपल्या धर्माचा अत्यंत प्रखर आणि सक्तीचा प्रसारही केला. भारताच्या किनारपट्टीवर स्वतःच्या वसाहती आणि राज्यव्यवस्था निर्माण करून त्यांनी धर्मांतरासोबतच इथल्या अफाट संपत्तीवर निर्लज्जपणे डल्ला मारला. पोर्तुगीजांच्या पावलावर पाऊल ठेवत डच, फ्रेंच आणि डॅनिश लोकांनीही भारताच्या विविध भागांत आपल्या छोट्या-मोठ्या वसाहती स्थापन केल्या. सुदैवाने त्यांना संपूर्ण भारतावर एकहाती सत्ता गाजवता आली नाही. मात्र, ब्रिटिशांनी 'ईस्ट इंडिया कंपनी'च्या माध्यमातून अत्यंत धूर्तपणे संपूर्ण भारतावर आपले एकछत्री वर्चस्व प्रस्थापित केले आणि अक्षरशः बोटीच्या बोटी भरून इथली संपत्ती त्यांच्या मायदेशी नेली. छत्रपती शिवाजी महाराजांसारख्या द्रष्ट्या युगपुरुषाने या गोऱ्या शत्रूंचा कपटी कावा आणि त्यांचे छुपे हेतू आधीच अचूक ओळखले होते; परंतु दुर्दैवाने त्यांना प्रदीर्घ आयुष्य लाभले नाही, अन्यथा भारताचा इतिहास नक्कीच वेगळा असता.

अखेरीस गरिबी, पारतंत्र्य आणि लाचारी यांच्या दुष्टचक्रात अडकवून ब्रिटिशांनी भारतीयांवर शेकडो वर्षे निर्दयीपणे राज्य केले. त्यांनी रेल्वे किंवा टपाल यांसारख्या ज्या काही सुधारणा भारतात केल्या, त्या केवळ त्यांच्या स्वतःच्या सोयीसाठी आणि लुटीचा मार्ग सुकर करण्यासाठीच होत्या. या सुधारणांच्या बदल्यात त्यांनी त्याहून कितीतरी पटीने अधिक संपत्ती आपल्या देशातून ओरबाडून नेली. या सर्व अमानुष लुटीची अत्यंत धक्कादायक आणि संदर्भासहित कहाणी एका ब्रिटिश लेखकानेच सविस्तरपणे या पुस्तकात मांडली आहे, हे विशेष! पुस्तकात दिलेले लुटीचे आकडे वाचून आजच्या घडीलाही आपले डोळे विस्फारतात. कारण, त्यांनी लुटून नेलेली ती संपत्ती आजच्या काळात आपल्या देशातील अनेक प्रगत राज्यांच्या एकत्रित अर्थसंकल्पापेक्षाही कितीतरी मोठी आहे. भारताच्या इतिहासाचा अभ्यास करणाऱ्या आणि आपल्या वैभवशाली देशाच्या खऱ्या इतिहासाविषयी जागरूक असणाऱ्या प्रत्येक नागरिकाने आवर्जून वाचावी आणि अंतर्मुख होऊन विचार करावा, अशी ही अत्यंत महत्त्वाची गाथा आहे.

--- तुषार भ. कुटे 

#मराठी #पुस्तक #परीक्षण #इतिहास #भारत

 

एजंटिक एआय आणि औषधनिर्माणशास्त्र: औषध संशोधनाचे नवे स्वायत्त पर्व

औषधनिर्माणशास्त्र आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता एकत्र आल्यावर वैद्यकीय क्षेत्रात किती मोठा बदल घडू शकतो, याचे जिवंत उदाहरण म्हणजे 'एजंटिक एआय' होय. सामान्यतः बाजारात एखादे नवीन औषध येण्यासाठी साधारणपणे १० ते १२ वर्षांचा काळ आणि अब्जावधी रुपयांचा खर्च लागतो. हजारो रसायनांमधून योग्य ते रसायन शोधणे, त्याच्या चाचण्या घेणे ही प्रक्रिया अत्यंत किचकट असते. परंतु, एजंटिक एआयने आपल्या स्वायत्त निर्णयक्षमतेच्या जोरावर या संपूर्ण प्रक्रियेचा चेहरामोहरा बदलण्यास सुरुवात केली आहे. हे तंत्रज्ञान केवळ माहितीचे विश्लेषण करत नाही, तर मानवी शास्त्रज्ञांप्रमाणे स्वतः विचार करून औषध संशोधनाचा वेग अनेक पटींनी वाढवत आहे.

हे तंत्रज्ञान समजून घेण्यासाठी आपण एका साध्या प्रयोगाचे उदाहरण घेऊया. समजा, एखाद्या शास्त्रज्ञाला एका विशिष्ट प्रकारच्या विषाणूवर नवीन औषध शोधायचे आहे. जर आपण पारंपरिक एआय वापरले, तर ते शास्त्रज्ञाला फक्त जगभरातील उपलब्ध रसायनांची आणि जुन्या औषधांची यादी काढून देईल. याउलट, एजंटिक एआय एका हुशार डिजिटल शास्त्रज्ञासारखे काम करेल. ते त्या विषाणूची रचना स्वतः समजून घेईल, त्याच्यावर मात करू शकतील अशा नवीन रासायनिक रेणूंची स्वतःच कल्पना करेल, प्रयोगशाळेत ते रसायन कसे तयार करायचे याचा मार्ग ठरवेल आणि त्या औषधाचे संभाव्य दुष्परिणाम काय असू शकतात, याचे डिजिटल सिम्युलेशनही मानवी हस्तक्षेपाशिवाय पूर्ण करेल. म्हणजेच, हे तंत्रज्ञान संपूर्ण संशोधन प्रक्रियेत एका मार्गदर्शकाची भूमिका बजावते.

सध्या जागतिक पातळीवरील नामांकित औषधनिर्माण कंपन्यांमध्ये एजंटिक एआयचा वापर अतिशय वेगाने केला जात आहे. औषध संशोधनाच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात, म्हणजेच 'ड्रग डिस्कव्हरी' मध्ये याचा वाटा मोठा आहे. हे एआय एजंट्स स्वतःहून अब्जावधी रासायनिक संयुगांची तपासणी करतात आणि त्यातून नेमके कोणते रसायन रोगावर प्रभावी ठरू शकते, याचा अचूक अंदाज वर्तवतात. यामुळे रसायने शोधण्याचा कित्येक वर्षांचा काळ अवघ्या काही दिवसांवर आला आहे.

याशिवाय, क्लिनिकल ट्रायल्स म्हणजेच औषधांच्या मानवी चाचण्यांच्या नियोजनातही या तंत्रज्ञानाचा मोठा फायदा होत आहे. एजंटिक एआय रुग्णांचा वैद्यकीय इतिहास, त्यांची जनुकीय रचना आणि भौगोलिक पार्श्वभूमी तपासून कोणत्या रुग्णावर हे औषध अधिक प्रभावी ठरेल, अशा योग्य रुग्णांची निवड स्वतः करते. यामुळे चाचण्या यशस्वी होण्याची शक्यता वाढते. तसेच, औषध निर्मितीच्या कारखान्यांमध्ये औषधांची गुणवत्ता तपासणे, कच्च्या मालाचा पुरवठा नियंत्रित करणे आणि पॅकेजिंगमधील त्रुटी शोधून त्या स्वयंचलितपणे दुरुस्त करणे, या सर्व जबाबदाऱ्या आता एजंटिक एआय अत्यंत चोखपणे पार पाडत आहे.

भविष्यामध्ये औषधनिर्माणशास्त्र या क्षेत्रात एजंटिक एआयचे रूप अधिक प्रगत आणि आश्चर्यकारक असणार आहे. येत्या काळात 'सेल्फ-ड्रायव्हिंग लॅब्ज' ही संकल्पना प्रत्यक्षात येईल. या प्रयोगशाळांमध्ये मानवी शास्त्रज्ञांची उपस्थिती नसेल; तिथे केवळ एजंटिक एआय आणि रोबोटिक हात असतील. हे एआय स्वतः नवीन औषधाचा फॉर्म्युला तयार करेल, रोबोट्सना रासायनिक प्रयोग करण्याचे आदेश देईल, प्रयोगाचे निकाल पाहून त्यात स्वतःच सुधारणा करेल आणि अंतिम औषध तयार करेल.

या प्रगतीमुळे 'पर्सनलाइज्ड मेडिसिन' म्हणजेच प्रत्येक व्यक्तीच्या शरीराच्या गरजेनुसार स्वतंत्र औषध तयार करणे शक्य होईल. भविष्यात हे एआय एखाद्या व्यक्तीच्या डीएनए चा अभ्यास करून, फक्त त्याच व्यक्तीला लागू पडणारे आणि कोणतेही दुष्परिणाम न करणारे हक्काचे औषध काही तासांत तयार करून देऊ शकेल. कॅन्सर किंवा अल्झायमरसारख्या गंभीर आणि दुर्मिळ आजारांवर अत्यंत स्वस्त आणि प्रभावी औषधे शोधणे या तंत्रज्ञानामुळे येत्या काळात शक्य होणार आहे.

एजंटिक एआयच्या या वाढत्या विस्तारामुळे औषधनिर्माण आणि तंत्रज्ञान क्षेत्राच्या संगमावर नोकऱ्यांच्या अभूतपूर्व संधी निर्माण झाल्या आहेत. सध्या बहुराष्ट्रीय फार्मा कंपन्या आणि आयटी कंपन्यांमध्ये एआय ड्रग डिस्कव्हरी सायंटिस्ट (AI Drug Discovery Scientist) या पदासाठी मोठी मागणी आहे. हे तज्ज्ञ औषध संशोधनासाठी आवश्यक असणारे प्रगत एआय मॉडेल्स तयार करतात. यासोबतच, जीवशास्त्र आणि कॉम्प्युटर सायन्स या दोन्ही विषयांची जाण असणाऱ्या बायो-इन्फॉरमॅटिक्स इंजिनिअर्सची गरज कंपन्यांना मोठ्या प्रमाणावर भासत आहे.

तसेच, औषध संशोधनासाठी एआयला अचूक कमांड्स देणारे आणि वैज्ञानिक माहितीचे विश्लेषण करणारे बायो-प्रॉम्प्ट इंजिनीअर्स म्हणूनही अनेक तरुणांना आकर्षक पॅकेजच्या नोकऱ्या मिळत आहेत. क्लिनिकल ट्रायल्सचा डेटा सुरक्षितपणे हाताळण्यासाठी फार्मा डेटा अनॅलिस्ट आणि एआयने तयार केलेले औषध सरकारी नियमांमध्ये व मानकांनुसार योग्य आहे की नाही हे तपासण्यासाठी एआय रेग्युलेटरी कंम्प्लायन्स स्पेशालिस्ट सारख्या नवीन जबाबदाऱ्या कॉर्पोरेट क्षेत्रात निर्माण झाल्या आहेत. त्यामुळे ज्या युवकांकडे फार्मसी, केमिस्ट्री किंवा लाइफ सायन्सेस या पदवीसोबतच पायथॉन प्रोग्रामिंग, मशीन लर्निंग आणि डेटा सायन्सचे ज्ञान आहे, त्यांच्यासाठी हे क्षेत्र करिअरचे एक अत्यंत उज्ज्वल आणि सुरक्षित भविष्य मानले जात आहे.

चित्र: एआय निर्मित

--- तुषार भ. कुटे 

#AI #ArtificialIntelligence #Pharmacy #GenerativeAI #AgenticAI #MachineLearning #Technology #DataScience