विज्ञानाच्या आणि तंत्रज्ञानाच्या वेगाने बदलणाऱ्या जगात दररोज नवनवीन आणि आश्चर्यकारक शोध लागत आहेत. गेल्या काही वर्षांत आपण सर्वांनी कोविड-१९ या भयंकर महामारीचा अतिशय जवळून आणि वेदनादायक अनुभव घेतला आहे. कोविडच्या काळात संपूर्ण जगाने लॉकडाऊन, रुग्णालयांमधील बेड्सचा तुटवडा आणि औषधांसाठी होणारी वणवण पाहिली आहे. या एका विषाणूने जागतिक अर्थव्यवस्थेला आणि मानवी जीवनाला जो खोलवर धक्का दिला, त्यातून सावरण्यासाठी आजही जग धडपडत आहे. या संपूर्ण काळात एक गोष्ट अत्यंत स्पष्टपणे आणि प्रकर्षाने समोर आली ती म्हणजे, जेव्हा एखादा नवीन विषाणू प्राण्यांमधून माणसात प्रवेश करतो आणि अत्यंत वेगाने पसरू लागतो, तेव्हा मानवी वैद्यकीय व्यवस्था आणि आपले विज्ञान त्याच्यापुढे काही काळ तरी पूर्णपणे हतबल ठरते. विषाणू नेहमी स्वतःचे रूप बदलत असतात, ज्याला आपण वैद्यकीय भाषेत 'म्युटेशन' असे म्हणतो. या सतत बदलणाऱ्या रूपामुळे जुन्या लसी किंवा औषधे अनेकदा कुचकामी ठरतात आणि जगभरातील शास्त्रज्ञांना सातत्याने नवीन लसी शोधण्यासाठी धावाधाव करावी लागते. विषाणू आणि माणूस यांच्यातील ही लपाछपी किंवा हा जीवघेणा संघर्ष अनेक शतकांपासून सुरू आहे. परंतु, आता या महाभयंकर संघर्षात माणसाने एका अत्यंत प्रगत आणि शक्तिशाली शस्त्राचा वापर करायला अधिकृतरीत्या सुरुवात केली आहे, आणि ते शस्त्र म्हणजे 'कृत्रिम बुद्धिमत्ता' किंवा आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स.
बीबीसी न्यूजने नुकत्याच प्रकाशित केलेल्या एका अत्यंत महत्त्वपूर्ण आणि जगाला मोठा दिलासा देणाऱ्या बातमीनुसार, वैद्यकीय इतिहासात पहिल्यांदाच कृत्रिम बुद्धिमत्तेने संपूर्णपणे डिझाइन केलेली जगातील पहिली लस आता माणसांवर चाचणीसाठी वापरली जात आहे. हा केवळ एक वैद्यकीय शोध नसून ती भविष्यातील सर्व महामारींना कायमचे रोखण्याची एक अत्यंत मोठी आणि ऐतिहासिक क्रांती मानली जात आहे. ही नवीन आणि क्रांतिकारी लस नेमकी कशी वेगळी आहे आणि तिचे महत्त्व काय आहे, हे समजून घेण्यासाठी आपल्याला पारंपारिक लसी कशा काम करतात हे आधी समजून घेणे अत्यंत आवश्यक आहे.
साधारणपणे, जेव्हा एखादा नवीन विषाणू समाजात पसरतो, तेव्हा शास्त्रज्ञ त्या विशिष्ट विषाणूचा नमुना घेतात आणि त्यावर आधारित एक लस तयार करतात. ही लस आपल्या शरीरातील रोगप्रतिकारक शक्तीला त्या विशिष्ट विषाणूशी ओळख करून देते आणि त्याच्याशी लढायला शिकवते. हे अगदी शरीराला दिलेले एक प्रकारचे 'डमी ट्रेनिंग' किंवा सराव असतो. पण यात एक अत्यंत मोठी आणि गंभीर अडचण आहे. विषाणू हे अतिशय हुशार आणि चपळ असतात आणि ते सतत स्वतःच्या जनुकीय रचनेत बदल करत असतात. जेव्हा विषाणू स्वतःचे बाह्य रूप बदलतो किंवा स्वतःच्या 'स्पाइक प्रथिनांमध्ये' बदल घडवून आणतो, तेव्हा जुनी लस त्याला ओळखू शकत नाही आणि त्यामुळे ती लस त्याच्यावर फारशी प्रभावी ठरत नाही. याच कारणामुळे आपल्याला कोविडच्या नवनवीन व्हेरियंट्सच्या किंवा हिवाळ्यातील फ्लूच्या लसी दरवर्षी बदलाव्या लागतात किंवा त्यांचे नवीन अद्ययावत 'डोस' घ्यावे लागतात. केंब्रिज विद्यापीठातील या अफाट संशोधक टीमचे प्रमुख असलेल्या प्रोफेसर जोनाथन हिनी यांनी याच मोठ्या आणि जुन्या समस्येकडे संपूर्ण जगाचे लक्ष वेधले आहे. त्यांच्या मते, पारंपारिक आणि जुन्या पद्धतीमुळे आपण नेहमीच विषाणूच्या एक पाऊल मागे असतो. विषाणू आधी माणसांवर हल्ला करतो, तो आपले रूप बदलतो आणि मग आपण त्याच्या नव्या रूपावर लस शोधत बसतो. पण आता कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या अफाट विश्लेषणात्मक क्षमतेच्या मदतीने आपण विषाणूच्या एक पाऊल पुढे राहण्याचा, म्हणजेच 'अहेड ऑफ द कर्व्ह' (Ahead of the curve) जाण्याचा अत्यंत यशस्वी प्रयत्न करत आहोत. या नव्या तंत्रज्ञानामुळे आपण केवळ आजच्या अस्तित्वात असलेल्या विषाणूंपासून नाही, तर उद्या भविष्यात निर्माण होणाऱ्या आणि भयानक महामारी पसरवू शकणाऱ्या पूर्णपणे अज्ञात विषाणूंपासूनही मानवाचे अत्यंत भक्कम संरक्षण करू शकणार आहोत.
या अफाट आणि अत्यंत गुंतागुंतीच्या वैद्यकीय प्रक्रियेमध्ये कृत्रिम बुद्धिमत्तेने नेमकी काय आणि कशी भूमिका बजावली, हे पाहणे विज्ञानप्रेमींसाठी अत्यंत रंजक आणि अचंबित करणारे आहे. शास्त्रज्ञांनी जगभरातील विविध पाळत ठेवणाऱ्या आणि विषाणूंवर संशोधन करणाऱ्या कार्यक्रमांमधून गोळा केलेला प्रचंड मोठा आणि किचकट डेटा कृत्रिम बुद्धिमत्तेला पुरवला. या मोठ्या डेटामध्ये माणसांना संसर्ग करणाऱ्या कोरोना विषाणूंसोबतच प्राण्यांमध्ये (उदा. वटवाघुळ, डुक्कर) आढळणाऱ्या अनेक प्रकारच्या कोरोना विषाणूंच्या जनुकीय रचनांचा समावेश होता. हे असे घातक विषाणू आहेत जे सध्या केवळ प्राण्यांमध्ये अस्तित्वात आहेत, पण भविष्यात कोणत्याही क्षणी ते म्युटेशन होऊन माणसांमध्ये प्रवेश करू शकतात आणि नवीन महामारी आणू शकतात. या सर्व अवाढव्य माहितीचे मानवी मेंदूने विश्लेषण करणे जवळपास अशक्य आणि अत्यंत वेळखाऊ काम आहे. पण कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या महाकाय अल्गोरिदम्सनी या सर्व जनुकीय रचनांचे अत्यंत बारकाईने आणि केवळ काही वेळातच सखोल विश्लेषण केले. या अचूक विश्लेषणातून एआयने कोरोना विषाणूंच्या संपूर्ण कुटुंबातील एक अत्यंत सामायिक आणि मूळ धागा शोधून काढला जो विषाणू सहसा बदलत नाहीत. हा एक प्रकारे त्या विषाणूंचा सर्वात कमकुवत दुवा होता. या अचूक माहितीच्या आधारे कृत्रिम बुद्धिमत्तेने एक अत्यंत प्रगत असा 'सुपर-अँटीजेन' स्वतः डिझाइन केला. अँटीजेन हा कोणत्याही लसीचा तो मुख्य भाग असतो जो शरीरातील रोगप्रतिकारक शक्तीला बाहेरून आलेला धोका ओळखायला शिकवतो. एआयने तयार केलेला हा नवीन 'सुपर-अँटीजेन' इतका प्रगत आणि सर्वसमावेशक आहे की तो मानवी शरीराला संपूर्ण कोरोना कुटुंबाविरुद्ध एकत्रितपणे लढण्यासाठी तयार करतो. याचा अत्यंत सरळ आणि सोपा अर्थ असा की, उद्या जर या विषाणूने स्वतःमध्ये म्युटेशन घडवून आणले किंवा प्राण्यांमधून एखादा पूर्णपणे नवीन कोरोना विषाणू माणसात आला, तरीही ही एकच लस त्या सर्व प्रकारच्या विषाणूंवर अत्यंत प्रभावी ठरू शकेल.
कोणतेही नवीन वैद्यकीय औषध किंवा लस थेट बाजारात आणण्यापूर्वी तिच्या अनेक टप्प्यांवर अतिशय कडक, वैज्ञानिक आणि पारदर्शक चाचण्या होणे जागतिक नियमांनुसार बंधनकारक असते. केंब्रिज विद्यापीठाच्या या संशोधकांनी सुरुवातीला प्राण्यांवर या लसीच्या अत्यंत यशस्वी चाचण्या पूर्ण केल्या आणि त्यानंतर आता मानवी चाचण्यांना अधिकृत सुरुवात केली आहे. वैद्यकीय इतिहासात ही खऱ्या अर्थाने पहिलीच वेळ होती जेव्हा पूर्णपणे एका यंत्राने किंवा कृत्रिम बुद्धिमत्तेने स्वतः डिझाइन केलेला अँटीजेन थेट माणसांच्या शरीरात टोचण्यात आला. या लसीच्या पहिल्या टप्प्यातील क्लिनिकल ट्रायलमध्ये ३९ स्वयंसेवकांचा समावेश करण्यात आला होता. या पहिल्या टप्प्याचा मुख्य उद्देश हा लस माणसांसाठी पूर्णपणे सुरक्षित आहे की नाही आणि तिचे काही गंभीर दुष्परिणाम तर नाहीत ना, हे तपासणे हा होता. शास्त्रज्ञांच्या मते ही पहिली चाचणी अतिशय यशस्वी ठरली असून ही लस मानवी शरीरासाठी पूर्णपणे सुरक्षित असल्याचा निर्वाळा देण्यात आला आहे. आता या अत्यंत महत्त्वाच्या टप्प्यानंतर या संशोधनाचा दुसरा आणि अधिक विस्तृत टप्पा सुरू होत आहे, ज्यामध्ये सुमारे २०० स्वयंसेवकांचा सहभाग असेल. या दुसऱ्या टप्प्यातील व्यापक चाचणीतून ही लस मानवी शरीराच्या रोगप्रतिकारक शक्तीला किती उत्तम प्रकारे आणि किती वेगाने प्रशिक्षण देते, तसेच विविध प्रकारच्या विषाणूंविरुद्ध किती भक्कम संरक्षण निर्माण करते, याची अधिक सखोल आकडेवारी समोर येणार आहे. 'जर्नल ऑफ इन्फेक्शन' या अत्यंत सुप्रसिद्ध आणि प्रतिष्ठित वैद्यकीय मासिकात नुकत्याच प्रकाशित झालेल्या सुरुवातीच्या अहवालानुसार, या एआय लसीचा मानवी रोगप्रतिकारक शक्तीवर सकारात्मक पण सध्यातरी 'मर्यादित' प्रभाव दिसून आला आहे. तरीही, वैद्यकीय जगतात आणि जागतिक स्तरावरील संशोधकांमध्ये या पहिल्या यशस्वी प्रयोगामुळे एक प्रचंड मोठा उत्साह आणि आशेचे वातावरण निर्माण झाले आहे. या एका तंत्रज्ञानाने पूर्णपणे नवीन आणि अमर्याद शक्यतांचा एक अत्यंत मोठा मार्ग खुला केला आहे, जो भविष्यात अनेक जीवघेण्या आजारांवर मात करण्यासाठी अत्यंत उपयुक्त ठरणार आहे.
हे अफाट संशोधन केवळ कोरोना विषाणूंपुरते मर्यादित राहणारे नाही, तर हे संपूर्ण वैद्यकीय विज्ञानाचा मूळ पाया बदलणारे एक अत्यंत क्रांतिकारी आणि युगप्रवर्तक तंत्रज्ञान ठरणार आहे. प्रा. जोनाथन हिनी आणि त्यांची अत्यंत हुशार आणि समर्पित टीम याच कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर करून आता इबोला आणि हिवाळ्यातील इन्फ्लूएंझा किंवा फ्लू यांसारख्या अत्यंत घातक आणि वेगाने पसरणाऱ्या आजारांविरुद्ध अशाच प्रकारच्या 'युनिव्हर्सल' किंवा सर्वसमावेशक लसी बनवण्याच्या कामाला अत्यंत वेगाने लागली आहे. विचार करा, जर आपल्याला दरवर्षी फ्लूची नवीन लस घेण्याऐवजी किंवा नवीन औषधे शोधण्याऐवजी केवळ एकदाच अशी अचूक सुपर-लस मिळाली जी सर्व प्रकारच्या आणि भविष्यात येणाऱ्या फ्लूच्या नवीन विषाणूंवरही प्रभावीपणे काम करेल, तर त्यामुळे जगभरातील आरोग्य व्यवस्थेवरचा किती मोठा आर्थिक आणि मानसिक ताण कायमचा कमी होईल! हे नवीन तंत्रज्ञान म्हणजे केवळ आजारावर केलेला उपचार नसून, तो आजार समाजात निर्माण होण्यापूर्वीच त्याला मुळासकट संपवण्याची एक अत्यंत मोठी आणि भक्कम तयारी आहे. बीबीसीशी संवाद साधताना प्रा. हिनी यांनी अत्यंत स्पष्ट शब्दांत आणि अभिमानाने सांगितले की, हे संशोधन आणि हे ऐतिहासिक यश आमच्यासह सर्वांसाठीच खरोखरच आश्चर्यकारक आणि डोळे उघडणारे आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा मानवाच्या कल्याणासाठी आणि आरोग्यासाठी इतका विधायक, अचूक आणि जीवनदायी वापर होऊ शकतो, हे पाहून जगभरातील शास्त्रज्ञ खरोखरच अचंबित झाले आहेत. आपण आता भविष्यातील कोणत्याही महामारीच्या किंवा विषाणूच्या हल्ल्याच्या विरोधात लढण्यासाठी पूर्णपणे नवीन आणि अत्यंत मजबूत पाया रचत आहोत, ही संपूर्ण मानवजातीसाठी एका अत्यंत सुरक्षित आणि निरोगी भविष्याची एक मोठी नांदी आहे.
शेवटी, कृत्रिम बुद्धिमत्ता या तंत्रज्ञानाबद्दल समाजात अनेकदा भीती किंवा गैरसमज पसरवले जातात की यामुळे मानवाच्या नोकऱ्या जातील, हे तंत्रज्ञान माणसाची जागा घेईल किंवा भविष्यात हे तंत्रज्ञान मानवासाठी अत्यंत धोकादायक ठरेल. परंतु, वैद्यकीय क्षेत्रातील हा अत्यंत मोठा आणि ऐतिहासिक शोध या सर्व नकारात्मक विचारांना आणि भीतीला एक अत्यंत चोख, सकारात्मक आणि सडेतोड उत्तर आहे. कोणतेही तंत्रज्ञान कधीही चांगले किंवा वाईट नसते, तर त्याचा प्रत्यक्ष वापर कसा आणि कोणत्या हेतूने केला जातो यावर त्याचे अंतिम परिणाम ठरतात. केंब्रिज विद्यापीठाच्या शास्त्रज्ञांनी कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर करून जगातील पहिली लस तयार करणे, हे विज्ञानाच्या आणि मानवी प्रगतीच्या अवाढव्य इतिहासातील खऱ्या अर्थाने एक अत्यंत सुवर्णपान आहे. अर्थात, ही लस लगेच उद्या मेडिकलच्या दुकानात किंवा रुग्णालयांमध्ये सामान्य माणसांसाठी उपलब्ध होणार नाही, याचीही जाणीव आपल्याला ठेवली पाहिजे. याच्या आणखी अनेक मोठ्या मानवी चाचण्या, सखोल संशोधने आणि सरकारी मंजुरीच्या प्रक्रिया पूर्ण होणे बाकी आहे. प्रत्यक्ष सर्वसामान्यांसाठी ही लस पूर्णपणे उपलब्ध होण्यासाठी अजून काही वर्षांचा कालावधी नक्कीच लागू शकतो. परंतु, आपण मानवी कल्याणाच्या योग्य दिशेने आणि अत्यंत वेगाने पावले टाकत आहोत, हे या पहिल्या मानवी चाचणीवरून शंभर टक्के सिद्ध होते. येणाऱ्या काळात कृत्रिम बुद्धिमत्ता केवळ आपले संगणक, मोबाईल किंवा उद्योग चालवणार नाही, तर ती मानवाचे आयुष्य अधिक निरोगी, अत्यंत सुरक्षित आणि रोगमुक्त बनवण्यासाठी खऱ्या अर्थाने एक 'संजीवनी' म्हणून काम करेल, हे आता निश्चित झाले आहे. या एका जागतिक बातमीने संपूर्ण जगाला आणि आरोग्य व्यवस्थेला एक मोठा आणि अत्यंत सकारात्मक दिलासा दिला आहे की, उद्या जर निसर्गातून किंवा प्राण्यांमधून एखादा पूर्णपणे नवा आणि भयानक विषाणू निर्माण झालाच, तरीही मानवी बुद्धी आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता यांची एकत्रित ताकद त्याला वेळेत रोखण्यासाठी आणि पूर्णपणे नष्ट करण्यासाठी कायम सक्षम आणि सज्ज असेल. निसर्गाच्या आणि विज्ञानाच्या या अत्यंत गुंतागुंतीच्या लढाईत कृत्रिम बुद्धिमत्तेने आपल्याला एक अत्यंत भक्कम आणि विश्वासार्ह साथीदार मिळवून दिला आहे, आणि तंत्रज्ञान व वैद्यकीय शास्त्र यांच्यातील या नव्या युगाची ही एक खऱ्या अर्थाने सोनेरी आणि आश्वासक पहाट आहे.
--- तुषार भ. कुटे
