एआयमुळे इन्फोसिस, टीसीएसच्या शेअर्समध्ये सलग तिसऱ्या सत्रात दिवशी घसरण सुरूच!

माहिती तंत्रज्ञान आणि सॉफ्टवेअर क्षेत्राचा गेल्या दोन दशकांचा इतिहास अत्यंत बारकाईने पाहिला, तर लक्षात येते की या भागाने भारताच्या अर्थव्यवस्थेला आणि रोजगार निर्मितीला एक प्रचंड मोठी गती दिली आहे. पुणे, बंगळुरू किंवा हैदराबादसारख्या शहरांमधून सुरू झालेला आणि विकसित झालेला हा तंत्रज्ञानाचा प्रवास आज जागतिक पातळीवर एक पूर्णपणे वेगळा आणि अभूतपूर्व असा टप्पा गाठत आहे. सॉफ्टवेअर डेव्हलपमेंट, मॅन्युअल टेस्टिंग, इन्फ्रास्ट्रक्चर मॅनेजमेंट आणि कस्टमर सपोर्ट यांसारख्या सेवांच्या माध्यमातून भारतीय आयटी कंपन्यांनी जगभरातील बहुराष्ट्रीय संस्थांमध्ये आपला एक मोठा आणि भक्कम दबदबा निर्माण केला होता. परंतु, आता हा सुवर्णकाळ आणि तंत्रज्ञानाचे वारे अत्यंत वेगाने बदलत आहेत. या बदलत्या काळाचे सर्वात मोठे, प्रभावी आणि काहीसे भीतीदायक हत्यार म्हणजे 'कृत्रिम बुद्धिमत्ता' किंवा आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स. तंत्रज्ञानाच्या या नव्या आणि प्रचंड मोठ्या लाटेचा थेट परिणाम आता केवळ रोजगार निर्मितीवर किंवा इंजिनिअर्सच्या भरतीवरच होत नाहीये, तर आता तो थेट देशातील शेअर बाजारावर आणि सर्वात मोठ्या आयटी कंपन्यांच्या आर्थिक गणितावर अत्यंत खोलवर आघात करू लागला आहे. 'द इकॉनॉमिक टाइम्स' आणि इतर प्रमुख जागतिक आर्थिक वृत्तसंस्थांनी नुकत्याच दिलेल्या अत्यंत महत्त्वपूर्ण आणि चिंताजनक बातमीनुसार, भारतीय शेअर बाजारात सलग तिसऱ्या सत्रात इन्फोसिस, टाटा कन्सल्टन्सी सर्व्हिसेस, विप्रो आणि एचसीएल टेक यांसारख्या दिग्गज आणि आघाडीच्या आयटी कंपन्यांच्या शेअर्समध्ये मोठी आणि लक्षणीय घसरण पाहायला मिळाली आहे. ही घसरण केवळ बाजारातील तात्पुरता किंवा रोजचा चढउतार नसून, त्यामागे 'एआय'च्या वाढत्या आणि आक्रमक प्रभावाची तसेच त्यामुळे निर्माण झालेल्या एका अत्यंत मोठ्या व्यावसायिक चिंतेची किनार आहे.

सध्याच्या शेअर बाजारातील आकडेवारीवर आणि इंडेक्सवर सविस्तर नजर टाकल्यास या संपूर्ण परिस्थितीचे आणि भीतीचे गांभीर्य अधिक स्पष्ट होते. बाजारातील निफ्टी आयटी या माहिती तंत्रज्ञान क्षेत्राचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या इंडेक्समध्ये नुकतीच एकाच सत्रात दोन टक्क्यांहून अधिक मोठी घसरण झाली आहे. तंत्रज्ञानाच्या आणि अर्थशास्त्राच्या विश्लेषकांसाठी सर्वात धक्कादायक बाब म्हणजे, डिसेंबर २०२४ मध्ये याच आयटी इंडेक्सने जो ऐतिहासिक सर्वोच्चांक गाठला होता, तिथून आता तो तब्बल चाळीस टक्क्यांनी (४०%) खाली आला आहे. या सलग आणि तीव्र घसरणीमध्ये टीसीएस आणि इन्फोसिससारख्या जागतिक स्तरावर विस्तारलेल्या कंपन्यांना खूप मोठा आर्थिक फटका बसला आहे. परदेशी आणि देशांतर्गत गुंतवणूकदारांमध्ये सध्या आयटी क्षेत्राच्या भविष्याविषयी एक प्रकारची मोठी भीती आणि अनिश्चितता पसरली आहे. याचे प्रमुख आणि तात्कालिक कारण म्हणजे अमेरिकेसारख्या अत्यंत मोठ्या आणि भारतीय आयटीसाठी जीवनदायी असलेल्या बाजारपेठेतून येणाऱ्या नफ्यात आणि नवीन तंत्रज्ञान प्रकल्पांच्या मागणीत झालेली लक्षणीय आणि अनपेक्षित घट. जागतिक पातळीवरील महाकाय कंपन्या आणि कॉर्पोरेट क्लायंट्स आता आपले तंत्रज्ञान बजेट किंवा खर्च मंजूर करताना अत्यंत सावधगिरी बाळगत आहेत. अनेक मोठे विदेशी क्लायंट्स त्यांचे पारंपरिक तंत्रज्ञान प्रकल्प, जुन्या सिस्टीमचे देखभाल खर्च आणि आउटसोर्सिंगचे बजेट वेगाने कमी करत आहेत. तोच वाचलेला अब्जावधी डॉलर्सचा पैसा ते आता 'एआय इन्फ्रास्ट्रक्चर', अत्याधुनिक डेटा सेंटर्स, एनव्हिडियासारख्या कंपन्यांच्या प्रगत चिप्स आणि स्वयंचलित प्लॅटफॉर्म्स उभारण्याकडे अतिशय आक्रमकपणे वळवत आहेत.

या संपूर्ण आर्थिक अस्थिरतेच्या आणि बाजारातील पडझडीच्या मुळाशी 'जनरेटिव्ह एआय' आणि नव्याने उदयाला आलेले 'एजंटिक एआय'ने  निर्माण केलेले अत्यंत मोठे आणि अभूतपूर्व असे तांत्रिक आव्हान आहे. अनेक वर्षांपासून प्रगत तंत्रज्ञान, मशीन लर्निंग आणि डेटा सायन्सच्या क्षेत्रात सखोल अभ्यास आणि काम करताना हे अत्यंत स्पष्टपणे जाणवते की, भारतीय आयटी क्षेत्राचे आजवरचे अवाढव्य यश हे प्रामुख्याने 'लेबर आर्बिट्रेज' या एकाच व्यावसायिक तत्त्वावर उभे होते. लेबर आर्बिट्रेज म्हणजेच स्वस्त आणि मोठ्या प्रमाणावर उपलब्ध असलेल्या कुशल मानवी मनुष्यबळाचा वापर करून परदेशी कंपन्यांची कामे कमी खर्चात करून देणे. कोणत्याही मोठ्या विदेशी बँकेला किंवा विमा कंपनीला एखादे नवीन सॉफ्टवेअर बनवायचे असेल किंवा जुन्या सॉफ्टवेअरमधील त्रुटी दूर करायच्या असतील, तर त्यासाठी लागणारे शेकडो सॉफ्टवेअर इंजिनिअर्स भारतीय कंपन्या अत्यंत सहजतेने पुरवत असत. ज्याला आयटीच्या भाषेत 'बिलिबल अवर्स' किंवा मानवी श्रमाचे तास म्हटले जाते, त्यावरच या सर्व आयटी कंपन्यांचा अवाढव्य नफा आणि त्यांची प्रगती ठरत असे. पण आता ओपनएआय, गुगल आणि अँथ्रोपिकसारख्या कंपन्यांनी बाजारात आणलेली नवनवीन आणि अतिशय प्रगत एंटरप्राइझ एआय मॉडेल्स तसेच 'क्लॉड'सारख्या अत्यंत वेगवान आणि अचूक प्रणालींमुळे ही संपूर्ण 'मानव-केंद्री' व्यवस्थाच मोठ्या धोक्यात आली आहे. जे कोडिंग, मॅन्युअल टेस्टिंग किंवा मोठ्या प्रमाणावरील डेटा एंट्रीचे काम करण्यासाठी पूर्वी पन्नास ते शंभर इंजिनिअर्सची मोठी फौज लागायची, तेच काम आता ही नवीन एआय टूल्स केवळ एका प्रगत सूचनेच्या अर्थात प्रॉम्प्टच्या मदतीने अत्यंत कमी वेळात आणि मानवी चुकांशिवाय पूर्ण करू लागली आहेत. याचा सर्वात मोठा आणि थेट फटका आयटी कंपन्यांच्या 'महसूल वाढीला' बसत आहे. यामुळे साहजिकच विदेशी क्लायंट्स आता भारतीय कंपन्यांकडे अत्यंत आक्रमकपणे सेवांच्या दरामध्ये मोठी कपात करण्याची मागणी करू लागले आहेत. जर एआयच्या मदतीने काम इतक्या वेगाने आणि अचूक होत असेल, तर आम्ही पूर्वीइतके जास्त पैसे आणि मोठ्या टीम्सचा खर्च का उचलावा, हा त्यांचा अत्यंत साधा, रास्त आणि व्यावहारिक प्रश्न आहे, ज्याचे समाधानकारक उत्तर देणे आयटी कंपन्यांना आता अवघड जात आहे.

गुंतवणूकदारांच्या या वाढत्या चिंतेत आणखी मोठी भर पडली ती 'ओपनएआय'ने नुकत्याच बाजारात केलेल्या एका अत्यंत मोठ्या आणि महत्त्वाकांक्षी घोषणेमुळे. उपलब्ध माहितीनुसार, चॅटजीपीटीची निर्मिती करणाऱ्या ओपनएआयने तब्बल चार अब्ज डॉलर्सची महाकाय गुंतवणूक करून एक नवीन आणि स्वतंत्र कंपनी सुरू करण्याची योजना आखली आहे. या नवीन उपक्रमाचा मुख्य उद्देश हा जागतिक संस्थांच्या आणि मोठ्या कॉर्पोरेट्सच्या अंतर्गत कामकाजात प्रत्यक्ष 'एआय इंजिनिअर्स' किंवा डिजिटल कामगार तैनात करून त्यांच्या सॉफ्टवेअर डेव्हलपमेंटचा वेग अनेक पटींनी वाढवणे हा आहे. या एका धडक बातमीमुळे आणि कृतीमुळे भारतीय आयटी क्षेत्राच्या पारंपारिक आउटसोर्सिंग मॉडेलसमोर आणि त्यांच्या भविष्यातील अस्तित्वासमोर एक अत्यंत मोठे आणि गडद प्रश्नचिन्ह उभे राहिले आहे. एचएसबीसी आणि इतर अनेक मोठ्या आंतरराष्ट्रीय आर्थिक ब्रोकरेज संस्थांनी आपल्या ताज्या अहवालांमध्ये असा स्पष्ट आणि कठोर इशारा दिला आहे की, जोपर्यंत जागतिक पातळीवरील एआयचा हा प्रचंड वेगवान प्रसार, प्रगत हार्डवेअरमधील गुंतवणूक आणि क्लाउड इन्फ्रास्ट्रक्चरवरील खर्च थोडा संथ होत नाही, तोपर्यंत भारतीय आयटी क्षेत्रातील शेअर्स गुंतवणूकदारांच्या पुन्हा पसंतीस उतरणे किंवा त्यांनी जुनी उच्चांकी पातळी गाठणे अत्यंत कठीण आहे. पारंपरिक आयटी सेवांची, जसे की मॅन्युअल सिस्टीम इंटिग्रेशन किंवा लेगसी ॲप्लिकेशन सपोर्ट यांची मागणी आता जागतिक स्तरावर हळूहळू पण निश्चितपणे कमी होत चालली आहे. त्याच वेळी, या कंपन्यांनी नवीन 'एआय-ड्रिव्हन' सेवांची जागा अजूनही पूर्णपणे आणि प्रभावीपणे प्रस्थापित केलेली नाही. यामुळे जुने काम जाणे आणि नवीन काम पूर्ण क्षमतेने न मिळणे, हा सध्याचा मधला संक्रमणाचा काळ भारतीय आयटी क्षेत्रासाठी अत्यंत आव्हानात्मक आणि वेदनादायी बनला आहे.

केवळ कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा आक्रमक आणि वाढता प्रभाव हेच शेअर बाजारातील या मोठ्या पडझडीचे एकमेव कारण नक्कीच नाही. या तांत्रिक बदलांसोबतच सध्या अस्तित्वात असलेली जागतिक भूराजकीय आणि व्यापक आर्थिक परिस्थितीही याला तेवढीच कारणीभूत आहे. परदेशी संस्थात्मक गुंतवणूकदारांनी गेल्या काही महिन्यांत भारतीय शेअर बाजारातून अत्यंत मोठ्या प्रमाणावर, म्हणजे तब्बल ५३ अब्ज डॉलर्सची प्रचंड मोठी गुंतवणूक काढून घेतली आहे. मध्यपूर्वेतील सध्याची अत्यंत स्फोटक आणि युद्धजन्य परिस्थिती, कच्च्या तेलाच्या वाढत्या आणि अस्थिर किमती, तसेच अमेरिकेतील आणि युरोपमधील महागाईचे न सुटणारे आकडे यामुळे संपूर्ण जागतिक अर्थव्यवस्थेत एक प्रकारचे भीतीचे आणि मंदीचे सावट निर्माण झाले आहे. या सर्व जागतिक संकटांचा एकत्रित परिणाम म्हणून विदेशी कंपन्यांनी आपले माहिती तंत्रज्ञानावरील नवीन आणि मोठे खर्च अत्यंत वेगाने कमी केले आहेत किंवा ते अनिश्चित काळासाठी लांबणीवर टाकले आहेत. जेव्हा जागतिक पातळीवर गुंतवणूकदारांची जोखीम घेण्याची क्षमता कमी होते आणि बाजारात नकारात्मक भावना वाढते, तेव्हा त्याचा पहिला आणि सर्वात मोठा फटका भारतासारख्या विकसनशील देशाच्या आयटी सेवा क्षेत्राला बसतो, हे तंत्रज्ञान विश्वाचा आजवरचा इतिहास सांगतो.

परंतु, या संपूर्ण निराशाजनक, भीतीदायक आणि नकारात्मक चित्रात एक अत्यंत मोठा आणि महत्त्वाचा आशेचा किरण नक्कीच दडलेला आहे. तंत्रज्ञानाचा आणि विज्ञानाचा विकास हा कधीही एका जागी थांबणारा किंवा मागे जाणारा नसतो, तो केवळ काळानुसार आपले स्वरूप आणि दिशा बदलत असतो. जेव्हा विसाव्या शतकाच्या अखेरीस 'वाय-टू-के' (Y2K) चे जागतिक संकट आले होते, किंवा जेव्हा जागतिक स्तरावर इंटरनेट आणि क्लाउड कम्प्युटिंगची मोठी क्रांती झाली होती, तेव्हाही भारतीय आयटी क्षेत्र आता पूर्णपणे संपेल अशी मोठी आणि निराधार भीती अनेकांनी व्यक्त केली होती. पण या क्षेत्राने आपल्या अफाट क्षमतेने नेहमीच स्वतःला बदलत्या काळानुसार अत्यंत चपळतेने सामावून घेतले आहे आणि प्रत्येक संकटाचे संधीत रूपांतर केले आहे. आज शेअर बाजारात दिसणारी ही पडझड ही खऱ्या अर्थाने तंत्रज्ञानाच्या एका नव्या, प्रगत आणि अधिक बुद्धिमान युगाची केवळ एक सुरुवात आहे. जे सॉफ्टवेअर इंजिनिअर्स, डेटा ॲनालिस्ट आणि आयटी कंपन्या केवळ पारंपरिक कोडिंग, जुन्या पद्धतीचे मॅन्युअल टेस्टिंग किंवा साध्या मेंटेनन्सच्या कामांवर पूर्णपणे अवलंबून राहतील, त्यांच्यासाठी भविष्यात नोकरी टिकवणे आणि बाजारात आपले अस्तित्व राखणे अत्यंत कठीण जाणार आहे, हे त्रिकालबाधित सत्य आहे. पण ज्या कंपन्या आणि जे व्यावसायिक स्वतःला 'एमएलऑप्स' (MLOps), 'डेटा इंजिनिअरिंग', 'लार्ज लँग्वेज मॉडेल्सचे फाइन-ट्युनिंग' आणि 'एजंटिक एआय' सारख्या अद्ययावत आणि अत्यंत गुंतागुंतीच्या तंत्रज्ञानाशी लवकरात लवकर जोडून घेतील, त्यांच्यासाठी जगभरात रोजगाराच्या आणि प्रगतीच्या नवीन, अफाट आणि अत्यंत फायदेशीर संधींची दारे कायमची खुली होणार आहेत. कोणतीही प्रगत एआय प्रणाली शून्यातून विकसित करणे, त्यांच्यातील मानवी पूर्वग्रह आणि तांत्रिक त्रुटी दूर करणे, आणि अत्यंत मोठ्या व गुंतागुंतीच्या डेटासेटवर त्यांचे अचूक व्यावसायिक प्रशिक्षण करणे यासाठी उच्च दर्जाच्या मानवी बुद्धिमत्तेची आणि प्रदीर्घ तांत्रिक अनुभवाची जगाला नेहमीच आणि अत्यंत मोठ्या प्रमाणावर गरज लागणार आहे.

शेअर बाजारातील ही सध्याची घसरण आणि आयटी दिग्गजांच्या शेअर्समधील पडझड हा भारतीय तंत्रज्ञान क्षेत्रासाठी एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि वेळेवर मिळालेला धोक्याचा इशारा आहे. भारतीय माहिती तंत्रज्ञान क्षेत्राला आता आपल्या यशाच्या 'कॉस्ट आर्बिट्रेज' म्हणजेच केवळ स्वस्त आणि मोठ्या प्रमाणावरील मजुरीच्या मानसिकतेतून कायमचे बाहेर पडावे लागेल. येणाऱ्या काळात 'इनोव्हेशन आर्बिट्रेज' म्हणजेच जागतिक दर्जाची नवनिर्मिती, सखोल संशोधन आणि थेट एआय उत्पादनांची  निर्मिती करण्याच्या दिशेने अत्यंत वेगाने आणि ठामपणे पावले टाकावी लागतील. भारतातील तंत्रज्ञान महाविद्यालयातून बाहेर पडणाऱ्या नवीन आणि होतकरू विद्यार्थ्यांनी, तसेच सध्या या क्षेत्रात काम करणाऱ्या लाखो अनुभवी व्यावसायिकांनी आता एआय तंत्रज्ञानाला आपला शत्रू मानून घाबरण्याऐवजी, त्याला स्वतःचे काम अधिक सुकर आणि अचूक बनवणारे एक प्रगत हत्यार बनवायला तातडीने शिकले पाहिजे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता हे नक्कीच एक जुन्या पद्धतींना विस्कळीत करणारे आणि मोठे बदल घडवून आणणारे अत्यंत प्रगत तंत्रज्ञान आहे, पण ते योग्य प्रकारे आणि नैतिकतेने वापरल्यास मानवी क्षमतेला आणि बौद्धिक विकासाला अनेक पटींनी वाढवणारे एक अफाट आणि शक्तिशाली माध्यमही आहे. त्यामुळे, इन्फोसिस, टीसीएस, विप्रो सारख्या जागतिक दर्जाच्या कंपन्या आणि त्यांच्यावर अवलंबून असलेले संपूर्ण भारतीय आयटी क्षेत्र या अत्यंत मोठ्या तांत्रिक वादळाचा कसा यशस्वी सामना करतात आणि जागतिक मंचावर स्वतःला 'एआय-फर्स्ट' कंपन्या म्हणून कसे नव्याने प्रस्थापित करतात, हे पाहणे येणाऱ्या काही वर्षांत केवळ गुंतवणूकदारांसाठीच नाही, तर तंत्रज्ञान विश्वातील प्रत्येक विद्यार्थ्यासाठी आणि अभ्यासकासाठी अत्यंत कुतूहलाचे, मार्गदर्शक आणि मोठे शिकण्यासारखे ठरणार आहे.

--- तुषार भ. कुटे 
विदा वैज्ञानिक, मितू रिसर्च, पुणे.