गाथासप्तशती: शृंगार, मानवी भावनांची गुंतागुंत आणि साहित्यातील एक अद्वितीय प्रयोग (बगग ३/३)

डॉ. रामचंद्र गोविंद चोथे आणि प्रा. शशांक रामचंद्र चोथे यांनी अत्यंत प्रासादिक भाषेत अनुवादित केलेल्या आणि 'नंदिनी पब्लिशिंग हाऊस'ने प्रकाशित केलेल्या 'रसिक महाराष्ट्र' या पुस्तकावर आधारित लेखमालेच्या या तिसऱ्या आणि अंतिम भागात आपण 'गाथासप्तशती' मधील एक अत्यंत नाजूक पण तितकाच महत्त्वाचा पैलू पाहणार आहोत. तो पैलू म्हणजे या काव्यात आलेला 'शृंगार' आणि मानवी नातेसंबंधांची गुंतागुंत. 

गाथासप्तशती हा केवळ इतिहासाचा अभ्यास करण्यासाठी निर्माण झालेला ग्रंथ नाही, तर तो मानवी भावनांचा एक अथांग आणि मुक्त आविष्कार आहे. जेव्हा आपण कोणत्याही प्राचीन साहित्याचा विचार करतो, तेव्हा आपल्या डोळ्यासमोर प्रामुख्याने धार्मिक ग्रंथ, तत्त्वज्ञान किंवा राजांच्या स्तुतीवर आधारित पोवाडे येतात. परंतु दोन हजार वर्षांपूर्वीच्या महाराष्ट्रात सातवाहन राजा हाल याने संकलित केलेला हा ग्रंथ तत्कालीन समाजाच्या अत्यंत खाजगी, भावनिक आणि शृंगारिक भावविश्वात आपल्याला घेऊन जातो.  सातवाहनांच्या काळात समाज अत्यंत प्रगत आणि सुखी होता. एखादे साम्राज्य सुस्थापित होऊन तिथे शांतता व समृद्धी नांदू लागली की, अशा वेळेस अनेक कलांना उत्तेजन मिळते. दैनंदिन जीवन अत्यंत सुखी व समाधानी होते आणि अशा परिस्थितीत शृंगारिक वाङ्मय न स्फुरते तर नवल. त्यामुळेच गाथासप्तशतीमधील अनेक गाथांत शृंगार आलेला आहे, तर काहीत सूचित शृंगार आहे. हा शृंगार अत्यंत तरल, नैसर्गिक आणि मानवी मर्यादांना साजेसा आहे. यामध्ये कृत्रिमता किंवा बडेजाव नाही, तर ग्रामीण जीवनातील सहजता आहे. प्रियकर आणि प्रेयसी यांच्यातील चोरट्या भेटी, विरह, रूसवा-फुगवा, आणि मिलनाची ओढ यांचे अत्यंत जिवंत चित्रण या गाथांमध्ये पाहायला मिळते.  

काही वाचकांना कदाचित यातील काही गाथांमधील वर्णन थोडे खटकू शकते. परंतु, कोणताही ऐतिहासिक ग्रंथ वाचताना आपण त्याकडे आजच्या आधुनिक मूल्यांच्या चष्म्यातून न पाहता, त्या काळातील सामाजिक चौकटीतून पाहिले पाहिजे. समाज शास्त्रज्ञांच्या मतानुसार पूर्वीपासून चालत आलेले नियोग पद्धतीचे अवशेष सातवाहन काळात अस्तित्वात होते आणि अशा प्रकारच्या संबंधांनादेखील तेव्हा समाज मान्यता होती. त्यामुळे या ग्रंथाकडे कोणत्याही पूर्वग्रहदूषीत व संकुचित दृष्टीकोनातून न पाहता, समग्र आणि प्रगल्भ दृष्टीने पाहण्याची नितांत आवश्यकता आहे. या गाथांमध्ये ग्रामीण कवींनी जे चितारले आहे, ते तत्कालीन समाजाचे वास्तव आहे. त्यात त्यांनी समाजाचे उणे-दुणे झाकण्याचा किंवा केवळ आदर्शाचे चित्र रंगवण्याचा कोणताही खोटा प्रयत्न केलेला नाही.  

या ग्रंथाचे आणखी एक मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे यामध्ये मानवी भावनांचा अत्यंत सूक्ष्म अभ्यास दिसून येतो. प्रेमात असलेली व्याकुळता, प्रिय व्यक्तीचा विरह, मत्सरापोटी येणारा राग आणि क्षमा या सर्व भावना कवींनी अत्यंत प्रभावीपणे मांडल्या आहेत. गाथांमधून प्रेम, दुःख, हर्ष, विरह या भावना यथार्थपणे चित्रीत झाल्या आहेत. पत्नी प्रवासाला गेलेल्या पतीची वाट पाहत असताना तिचे होणारे हाल, तिची कृश झालेली काया आणि तिचे मनोविश्व यांचे चित्रण अत्यंत हृदयस्पर्शी आहे. त्याचप्रमाणे, प्रियकरावर रागवणारी पण तो समोर येताच राग विसरून जाणारी प्रेयसी, किंवा चतुर दूतीच्या माध्यमातून आपला निरोप पाठवणारी स्त्री, या सर्व पात्रांमधून मानवी मनाची गुंतागुंत स्पष्ट होते. या गाथांमध्ये केवळ शब्दांचा खेळ नाही, तर मानवी मानसिकतेचे आणि विशेषतः स्त्री मनाचे अचूक आकलन आहे.  साहित्यातील एक अद्वितीय प्रयोग म्हणून गाथासप्तशतीकडे पाहिले पाहिजे. या ग्रंथाने नंतरच्या काळात आलेल्या अनेक श्रेष्ठ भारतीय कलाकृतींना मोठी प्रेरणा दिली आहे. 

गाथासप्तशतीनंतर पुढे कित्येक शतकांमध्ये भारतातल्या प्राकृत व संस्कृतातील अनेक मान्यवर कवींनी आपापल्या श्रेष्ठ कलाकृतींमध्ये गाथासप्तशतीचे अनुकरण केलेले आहे. हा ग्रंथ अद्वितीय मानला गेला पाहिजे कारण दुसऱ्या कोणत्याही ग्रंथाचे गाथासप्तशती इतके अनुकरण आजवर झालेले नाही. यावरून या ग्रंथाची उंची आणि त्याचा प्रभाव लक्षात येतो. डॉ. रामचंद्र चोथे आणि प्रा. शशांक चोथे यांनी हा ग्रंथ अनुवादित करून मराठी साहित्य विश्वावर एक मोठे ऋण ठेवले आहे. त्यांनी अतिशय काळजीपूर्वक आणि प्रामाणिक प्रयत्न करून, सहज, सुंदर, सोप्या व ओघवत्या भाषेत मराठी रसिकांना समजेल रुचेल अशा पद्धतीने हे काव्य रुपांतरीत केले आहे.  'रसिक महाराष्ट्र' हे पुस्तक वाचताना आपल्याला जाणवते की दोन हजार वर्षांपूर्वीचा तो महाराष्ट्र आजही आपल्यात जिवंत आहे. तो शेतकरी, ती वाट पाहणारी पत्नी, तो प्रेमळ निसर्ग हे सर्व काही आजही आपल्या अवतीभवती अस्तित्वात आहे. या गाथा महाराष्ट्री, मरहट्टी, मऱ्हाटी, मराठी भाषेत असल्यामुळे महाराष्ट्रातील प्रत्येक मराठी माणसाने याचा सार्थ अभिमान बाळगावयास हवा. हा ग्रंथ केवळ आपल्या भाषेचा जुना पुरावा नाही, तर तो आपल्या सांस्कृतिक, सामाजिक आणि भावनिक जडणघडणीचा एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि अविभाज्य भाग आहे. नंदिनी पब्लिशिंग हाऊस आणि या दोन्ही अनुवादकांनी या अमूल्य ठेव्याला पुन्हा एकदा नव्याने प्रकाशात आणले आहे. त्यामुळे या महान आणि रसाळ ग्रंथाचे वाचन करणे हे प्रत्येक मराठी माणसाचे, साहित्याच्या विद्यार्थ्याचे आणि इतिहासप्रेमीचे आद्य कर्तव्यच ठरते.  

संदर्भ: रसिक महाराष्ट्र, डॉ. रामचंद्र गोविंद चोथे आणि प्रा. शशांक रामचंद्र चोथे, नंदिनी पब्लिशिंग हाऊस