वैभवशाली देशाच्या विदारक लुटीची चित्तथरारक गाथा

प्राचीन भारताच्या अफाट वैभवाचे वर्णन करताना 'एकेकाळी आपल्या देशात सोन्याचा धूर निघत असे' अशी अत्यंत सार्थ म्हण वापरली जाते. हा केवळ एक वाक्प्रचार नव्हता, तर ती आपल्या देशाची खरीखुरी ओळख होती. प्राचीन आणि मध्ययुगीन काळात भारत इतका संपन्न आणि सुबत्त होता की, इथे सोने, हिरे, माणके आणि अमूल्य अलंकारांची अक्षरशः रेलचेल होती. जागतिक व्यापारामध्ये भारताचा मोठा दबदबा होता. तब्बल दोन हजार वर्षांपासून भारतीय साम्राज्ये युरोपीय देशांशी अत्यंत ताकदीने आणि बरोबरीच्या नात्याने व्यापार करत होती. तत्कालीन भारतीय राजे आणि युरोपीय सत्ताधीश संपत्ती तसेच सामर्थ्याच्या बाबतीत समान पातळीवर उभे होते. परंतु, तेराव्या शतकानंतर भारतावर झालेली परकीय आक्रमणे या वैभवशाली देशाच्या मुळावर उठली. विशेषतः या आक्रमणांनी भारतीयांच्या अथांग संपत्तीला जे भगदाड पाडले, ते कायमचेच! 'व्यापारी म्हणून आले आणि राज्यकर्ते बनले' हा इतिहासातील धडा आपण सर्वच जण शिकलो आहोत आणि तो या देशाच्या बाबतीत शब्दशः खरा ठरला.

युरोपीय राजसत्तांनी जगभरात वसाहतवादाचे जे विषारी बीज पेरले, त्यातूनच त्यांना इतर देशांवर आधी व्यापार आणि नंतर थेट राज्य करण्याची सोपी वाट सापडली. भारतीय साम्राज्यांकडे असणारी अफाट संपत्ती युरोपीय देशांच्या डोळ्यांत सतत भरत होती. याच संपत्तीची अभूतपूर्व लूट करण्यासाठी पोर्तुगीज, इंग्रज, डच, डॅनिश आणि फ्रेंच यांसारख्या सत्तांनी भारताच्या भूमीवर पाऊल ठेवले. त्यांनी अत्यंत पद्धतशीरपणे इथली राजकीय आणि सामाजिक व्यवस्था आपल्या ताब्यात घेतली. शतकानुशतके त्यांनी स्वतःच्या तुंबड्या भरण्याचे आणि भारताला कंगाल करण्याचे एकमेव काम अत्यंत निष्ठेने केले.

भारताच्या या अमानुष लुटीचा विदारक इतिहास मूळ ब्रिटिश लेखक रॉय मोग्झाम यांनी त्यांच्या 'द थेफ्ट ऑफ इंडिया' या गाजलेल्या पुस्तकात पुराव्यांनिशी मांडला आहे. याच महत्त्वाच्या पुस्तकाचा अत्यंत ओघवता आणि सहजसोपा मराठी अनुवाद लेखिका सरिता आठवले यांनी 'असा लुटला भारत' या नावाने केला आहे. इसवी सन १४९८ ते १७६५ या प्रदीर्घ कालखंडात युरोपीय राजसत्तांनी कोणत्या कपटी मार्गांनी आणि विविध कारणांनी भारतात शिरकाव केला, याचा थरारक आलेख या पुस्तकात वाचायला मिळतो. त्यांनी सुरुवातीला इथल्या राजकीय व सामाजिक परिस्थितीचा अचूक अंदाज घेतला. त्यानंतर आपल्याकडील आधुनिक तंत्रज्ञानाचा आणि कुटिल नीतीचा वापर करून त्यांनी भारतीयांना पद्धतशीरपणे वश केले. कालांतराने इथली अथांग संपत्ती जलमार्गाने युरोपात वाहून नेली. आज युरोपातील अनेक भव्य संग्रहालये केवळ भारतातून लुटून नेलेल्या याच मौल्यवान वस्तूंनी खच्चून भरलेली आहेत, हे वास्तव नाकारता येत नाही.

या पुस्तकाची सुरुवात पोर्तुगीजांच्या आक्रमक शिरकावाने होते. ब्राझीलसारख्या दक्षिण अमेरिकी देशांवर आक्रमण करून तिथे वसाहती स्थापन करणाऱ्या पोर्तुगालची हावरट नजर भारतावरही पडली. मूळचे मसाल्यांच्या व्यापाराचे निमित्त करून आलेल्या या पोर्तुगीजांनी भारतात केवळ व्यापारच केला नाही, तर आपल्या धर्माचा अत्यंत प्रखर आणि सक्तीचा प्रसारही केला. भारताच्या किनारपट्टीवर स्वतःच्या वसाहती आणि राज्यव्यवस्था निर्माण करून त्यांनी धर्मांतरासोबतच इथल्या अफाट संपत्तीवर निर्लज्जपणे डल्ला मारला. पोर्तुगीजांच्या पावलावर पाऊल ठेवत डच, फ्रेंच आणि डॅनिश लोकांनीही भारताच्या विविध भागांत आपल्या छोट्या-मोठ्या वसाहती स्थापन केल्या. सुदैवाने त्यांना संपूर्ण भारतावर एकहाती सत्ता गाजवता आली नाही. मात्र, ब्रिटिशांनी 'ईस्ट इंडिया कंपनी'च्या माध्यमातून अत्यंत धूर्तपणे संपूर्ण भारतावर आपले एकछत्री वर्चस्व प्रस्थापित केले आणि अक्षरशः बोटीच्या बोटी भरून इथली संपत्ती त्यांच्या मायदेशी नेली. छत्रपती शिवाजी महाराजांसारख्या द्रष्ट्या युगपुरुषाने या गोऱ्या शत्रूंचा कपटी कावा आणि त्यांचे छुपे हेतू आधीच अचूक ओळखले होते; परंतु दुर्दैवाने त्यांना प्रदीर्घ आयुष्य लाभले नाही, अन्यथा भारताचा इतिहास नक्कीच वेगळा असता.

अखेरीस गरिबी, पारतंत्र्य आणि लाचारी यांच्या दुष्टचक्रात अडकवून ब्रिटिशांनी भारतीयांवर शेकडो वर्षे निर्दयीपणे राज्य केले. त्यांनी रेल्वे किंवा टपाल यांसारख्या ज्या काही सुधारणा भारतात केल्या, त्या केवळ त्यांच्या स्वतःच्या सोयीसाठी आणि लुटीचा मार्ग सुकर करण्यासाठीच होत्या. या सुधारणांच्या बदल्यात त्यांनी त्याहून कितीतरी पटीने अधिक संपत्ती आपल्या देशातून ओरबाडून नेली. या सर्व अमानुष लुटीची अत्यंत धक्कादायक आणि संदर्भासहित कहाणी एका ब्रिटिश लेखकानेच सविस्तरपणे या पुस्तकात मांडली आहे, हे विशेष! पुस्तकात दिलेले लुटीचे आकडे वाचून आजच्या घडीलाही आपले डोळे विस्फारतात. कारण, त्यांनी लुटून नेलेली ती संपत्ती आजच्या काळात आपल्या देशातील अनेक प्रगत राज्यांच्या एकत्रित अर्थसंकल्पापेक्षाही कितीतरी मोठी आहे. भारताच्या इतिहासाचा अभ्यास करणाऱ्या आणि आपल्या वैभवशाली देशाच्या खऱ्या इतिहासाविषयी जागरूक असणाऱ्या प्रत्येक नागरिकाने आवर्जून वाचावी आणि अंतर्मुख होऊन विचार करावा, अशी ही अत्यंत महत्त्वाची गाथा आहे.

--- तुषार भ. कुटे 

#मराठी #पुस्तक #परीक्षण #इतिहास #भारत