करिअरच्या शर्यतीतील 'लास्ट बेंचर्स' आणि शिक्षणाचे वास्तव

वर्गातील शेवटचा बेंच हा माझ्यासाठी नेहमीच एका प्रचंड कुतूहलाचा आणि अभ्यासाचा विषय राहिला आहे. सर्वसाधारणपणे असा एक सार्वत्रिक समज आहे की, ज्या विद्यार्थ्यांना शिक्षकांचा धाक नको असतो आणि ज्यांना अभ्यासापासून चार हात लांब राहायचे असते, त्यांचा हक्काचा अड्डा म्हणजे हा वर्गातला शेवटचा बेंच. बहुतांश शिक्षकांचेही या मताशी नक्कीच एकमत होईल. अर्थात, या समजाला काही सकारात्मक अपवादही आहेतच. मी स्वतः अशी अनेक मुले पाहिली आहेत, जी अगदी शेवटच्या बेंचवर बसूनही शिक्षणाविषयी प्रचंड उत्सुकता दाखवतात आणि वर्गात चमकतात. पण तूर्तास, आपण या अपवादात्मक विद्यार्थ्यांचा विचार बाजूला ठेवूया आणि आजच्या एका वेगळ्याच विदारक वास्तवाकडे वळूया.

जेव्हा व्यावसायिक आणि नोकरी मिळवून देणाऱ्या म्हणजेच करिअर ओरिएंटेड कोर्सेसच्या वर्गांमध्येही असेच शिक्षणाविषयी पूर्णपणे उदासीन असणारे 'लास्ट बेंचर्स' दिसतात, तेव्हा मात्र मनात आश्चर्याची आणि चिंतेची लाट उसळल्याशिवाय राहत नाही. आजकाल महाविद्यालयात तीन-चार वर्षे नुसता वेळ घालवून पदवीचा कागद कसातरी मिळवला जातो. यात खऱ्या अर्थाने ज्ञान किंवा शिक्षण किती असते? या प्रश्नाचे उत्तर न शोधलेलेच बरे. जेव्हा केवळ पदवीच्या प्रमाणपत्रावर नोकरी मिळत नाही, हे भीषण वास्तव समोर येते, तेव्हा नोकरीच्या आशेने हे विद्यार्थी अशा महागड्या करिअर ओरिएंटेड कोर्सेसला प्रवेश घेतात. निदान यातून तरी नोकरी मिळेल का, याची चाचपणी ते करू पाहतात. पण इथेही शिकण्याची भूक त्यांच्यात नसते. अनेकदा हे कोर्सेस करणे हा विद्यार्थ्यांचा स्वतःचा निर्णय नसून, तो पालकांचा अट्टहास असतो. बाहेरून एखादा कोर्स केल्यावर तरी आपल्या पाल्याला चांगली नोकरी मिळेल, या भाबड्या आशेपोटी पालक भक्कम फी भरून मुलांना तिथे प्रवेश घेण्यास भाग पाडतात. विद्यार्थ्यांची मानसिक तयारी किंवा आवड नसतानाही हे शिक्षण त्यांच्यावर एकप्रकारे लादले जाते. अशा परिस्थितीत, वर्गात मागच्या बाकावर बसून या कोर्सचे उरलेले महिने कसेबसे ढकलून वेळ कसा मारून नेता येईल, याचाच विचार हे विद्यार्थी करत असतात. हा केवळ वेळेचाच नाही, तर तरुणाईच्या अमूल्य ऊर्जेचा आणि पालकांच्या घामाच्या पैशांचाही अपव्यय ठरतो.

गेल्या काही वर्षांतील आपल्या शिक्षण व्यवस्थेची आणि समाजाची एकंदर स्थिती पाहिली, तर विद्यार्थ्यांमध्ये असा आळशी आणि बेजबाबदार दृष्टिकोन का बळावला आहे, याची सहज कल्पना येते. महाविद्यालयात कसलेही कष्ट न घेता सहजासहजी मिळणारे गुण, काहीही न करता मिळणारा फर्स्ट क्लास आणि कॉलेजची पायरी न चढताही हातात पडणाऱ्या पदव्या, यामुळे शिक्षणाचे गांभीर्यच कुठेतरी नष्ट झाले आहे. त्यातच, आपण स्वतः काहीही कमवले नाही तरी वडिलोपार्जित संपत्तीवर आपले उर्वरित आयुष्य आरामात निघून जाईल, असा एक चुकीचा समज आजच्या अनेक तरुणांच्या मनात खोलवर रुजला आहे. या सर्व गोष्टींची अंतिम परिणती म्हणजेच वर्गातील शेवटच्या बेंचवर बसून वेळकाढूपणा करणाऱ्या विद्यार्थ्यांच्या संख्येत होणारी वाढ. ज्या क्षेत्रात सध्या 'स्कोप' आहे किंवा जिथे सगळे जात आहेत, तिथेच मेंढरांसारखे डोळे झाकून जायचे, ही प्रवृत्ती अशीच वाढत राहिली तर भविष्यात मोठे नुकसान अटळ आहे.

यावर एकच प्रभावी उपाय आहे, तो म्हणजे स्वतःची आवड ओळखणे. ज्या क्षेत्रात खरोखरच आपली गती आणि आवड आहे, तिथे जर तरुणांनी आपली ऊर्जा पणाला लावली, तर हा वेळेचा, पैशांचा आणि बुद्धिमत्तेचा होणारा अफाट अपव्यय आपण नक्कीच थांबवू शकतो. या सर्व चुकीच्या प्रक्रियेत नेमका दोष कोणाचा आहे? पालकांच्या अवास्तव अपेक्षांचा की मुलांच्या आळशी आणि भरकटलेल्या मानसिकतेचा? याचा अत्यंत गांभीर्याने विचार आणि आत्मपरीक्षण आता या दोघांनीही करण्याची वेळ आली आहे.

--- तुषार भ. कुटे 

#education #india #ai #marathi