कोल्हापूरचा प्राचीन वारसा: ब्रह्मपुरी उत्खननातील ऐतिहासिक नाणेसंचय आणि जागतिक व्यापार (भाग २)

ब्रह्मपुरी टेकडीच्या पोटात सापडलेल्या नाणेसंचयाने कोल्हापूरच्या इतिहासाला एक अत्यंत अनपेक्षित आणि नाट्यमय वळण दिले. पहिल्या भागात आपण पाहिले की, या नाण्यांवरून 'कुर' नावाच्या एका पूर्णपणे अज्ञात राजवंशाचा शोध लागला. वासिष्ठीपुत्र विळीवायकुर, माठरीपुत्र सिवाळकुर आणि गौतमीपुत्र विळीवायकुर या तीन प्रमुख राजांची नावे या नाण्यांवरून प्रकाशात आली. या राजांच्या नावांचे एक मोठे आणि विशेष वैशिष्ट्य म्हणजे, तत्कालीन सातवाहन राजांप्रमाणेच हे राजेही आपल्या नावाआधी आपल्या आईचे नाव (मातृसत्ताक किंवा मातृवाचक पद्धत) अत्यंत आदराने लावत असत. या साम्यतेमुळे आणि ते ज्या भौगोलिक प्रदेशावर राज्य करत होते त्यावरून इतिहासकारांसमोर असा मोठा प्रश्न निर्माण झाला की, हे कुर राजे मूळचे कोण होते? बहुतांश भारतीय आणि पाश्चात्य इतिहासकारांच्या व अभ्यासकांच्या मते, कुर घराणे हे सुरुवातीला दख्खनच्या अवाढव्य पठारावर अधिराज्य गाजवणाऱ्या बलाढ्य सातवाहन साम्राज्याचेच एक अत्यंत निष्ठावान आणि ताकदवान मांडलिक घराणे असावे. सातवाहनांच्या वतीने ते तत्कालीन कोल्हापूर आणि आसपासच्या प्रदेशाचा (ज्याला त्यावेळी कुंतल देश किंवा करहाटक परिसर म्हटले जात असावे) प्रशासकीय आणि लष्करी कारभार पाहत असत. परंतु, राजकारणात कायमच महत्त्वाकांक्षा अत्यंत प्रबळ असते आणि तसेच काहीसे या कुर राजांच्या बाबतीतही घडल्याचे स्पष्ट दिसते. जेव्हा सातवाहन साम्राज्याची मध्यवर्ती सत्ता शकांच्या आक्रमणामुळे किंवा अंतर्गत राजकीय कलहामुळे थोडी कमकुवत झाली, तेव्हा या कुर राजांनी योग्य संधी साधून स्वतःला स्वतंत्र आणि सार्वभौम घोषित केले असावे. त्यांच्या नाण्यांवर अत्यंत ठळकपणे कोरलेले 'धनुष्यबाण' हे त्यांचे स्वतंत्र राजचिन्ह याच राजकीय बंडखोरीची आणि त्यांच्या क्षात्रवृत्तीची जिवंत साक्ष देते.

कुर राजांनी मिळवलेले हे स्वातंत्र्य आणि कोल्हापूरसारख्या मोक्याच्या व्यापारी केंद्रावरील त्यांचे वर्चस्व सातवाहन सम्राटांना निश्चितच कधीही मान्य होणारे नव्हते. त्यामुळे आपली सत्ता पुन्हा प्रस्थापित करण्यासाठी सातवाहन आणि कुर राजे यांच्यात कोल्हापूरच्या या सुपीक प्रदेशावर वर्चस्व मिळवण्यासाठी मोठा आणि प्रदीर्घ राजकीय संघर्ष झाला. या ऐतिहासिक संघर्षाचा अत्यंत स्पष्ट आणि निर्विवाद पुरावा याच ब्रह्मपुरीच्या नाणेसंचयाने जगाला दिला आहे. प्राचीन नाणेशास्त्रात एक अत्यंत महत्त्वाची, राजकीय वर्चस्व दाखवणारी आणि रंजक पद्धत प्रचलित होती, ती म्हणजे नाण्यांचे 'पुनरांकन'. जेव्हा एखादा राजा आपल्या शत्रूचा किंवा प्रतिस्पर्ध्याचा युद्धात पूर्णपणे पराभव करत असे, तेव्हा तो विजयी राजा पराभूत राजाची चलनात असलेली सर्व नाणी गोळा करत असे आणि त्यावर स्वतःचे नाव व स्वतःचे राजचिन्ह पुन्हा ठोकत असे. हे नवीन चिन्ह मूळ चिन्हावर अत्यंत प्रबळपणे उमटवले जात असे. ब्रह्मपुरीच्या उत्खननात अशी अनेक दुर्मिळ नाणी सापडली आहेत, ज्यावर कुर राजांच्या धनुष्यबाणाच्या चिन्हावर सातवाहन राजाने (विशेषतः महान गौतमीपुत्र सातकर्णी किंवा वासिष्ठीपुत्र पुळुमावी याने) आपले अधिकृत 'उज्जैनी चिन्ह' आणि हत्तीचे चित्र पुन्हा ठोकल्याचे अत्यंत स्पष्टपणे दिसून येते. एका नाण्यावरील हे पुनरांकन म्हणजे प्राचीन काळातील एका अत्यंत मोठ्या, भीषण आणि निर्णायक युद्धाचा जिवंत पुरावा आहे. यावरून हे ऐतिहासिक सत्य सिद्ध होते की, कुर राजांनी काही काळ कोल्हापूरवर स्वतंत्रपणे राज्य केले, परंतु अंतिमतः सातवाहन सम्राटांनी त्यांच्यावर पुन्हा एकदा निर्णायक लष्करी विजय मिळवला आणि कोल्हापूरला पुन्हा एकदा आपल्या अवाढव्य साम्राज्याला कायमस्वरूपी जोडून घेतले.

राजकीय आणि लष्करी सत्तासंघर्षाच्या पलीकडे जाऊन, ब्रह्मपुरीच्या या उत्खननाने कोल्हापूरच्या प्राचीन इतिहासातील जो दुसरा आणि सर्वाधिक थक्क करणारा अध्याय उलगडला, तो म्हणजे इथला अफाट आंतरराष्ट्रीय व्यापार. प्राचीन कोल्हापूर हे केवळ एक प्रशासकीय, धार्मिक किंवा लष्करी केंद्र अजिबात नव्हते, तर ते तत्कालीन जागतिक अर्थव्यवस्थेशी थेट जोडलेले एक अत्यंत गजबजलेले, समृद्ध आणि प्रगत महानगर होते. याच ब्रह्मपुरीच्या टेकडीवर नाण्यांसोबतच आणखी काही अशा अद्भुत वस्तू सापडल्या, ज्यांनी कोल्हापूरला थेट तत्कालीन बलाढ्य 'रोमन साम्राज्याशी' (Roman Empire) नेऊन जोडले. दोन हजार वर्षांपूर्वी सातवाहन आणि कुर राजांच्या काळात भारताचा पश्चिमेकडील देशांशी आणि विशेषतः रोमशी प्रचंड मोठा सागरी आणि भू-व्यापार चालत असे. या आंतरराष्ट्रीय व्यापाराचे अत्यंत गडद पडसाद ब्रह्मपुरीच्या उत्खननात अत्यंत स्पष्टपणे उमटलेले दिसतात. या उत्खननात तांब्या आणि काशापासून (Bronze) बनवलेल्या अनेक अत्यंत सुबक वस्तू सापडल्या, ज्या भारतीय बनावटीच्या नसून त्या स्पष्टपणे युरोपियन आणि रोमन शैलीच्या होत्या.

या रोमन वस्तूंमध्ये सर्वात मोठी आणि तत्कालीन अभ्यासकांमध्ये खळबळ उडवून देणारी वस्तू म्हणजे रोमन समुद्राचा देव 'पोसायडन' (Poseidon) याची एक अत्यंत सुंदर आणि रेखीव काशाची मूर्ती. कोल्हापूरसारख्या सह्याद्रीच्या कुशीत वसलेल्या शहरात युरोपियन समुद्राच्या देवाची मूर्ती सापडणे हा निश्चितच कोणताही योगायोग नव्हता. या सुबक मूर्तीसोबतच रोमन बनावटीचे अनेक सुंदर तांबे आणि पितळी घडे, अतिशय बारकाईने कलाकुसर केलेले आरसे, आणि मद्य पिण्यासाठी वापरले जाणारे विशेष प्रकारचे रोमन पेले किंवा वाईन जग उत्खननात मोठ्या प्रमाणावर मिळाले आहेत. याशिवाय, रोमन सम्राटांची प्रतिमा असलेले आणि चिकणमातीपासून बनवलेले पदकांसारखे अत्यंत आकर्षक 'बुले' (Bullae) या ठिकाणी मातीत सुरक्षित सापडले आहेत. ही पदके तत्कालीन व्यापारी आणि श्रीमंत नागरिक आपल्या गळ्यात अलंकार किंवा परदेशी व्यापाराचे प्रतीक म्हणून अत्यंत अभिमानाने घालत असत. अरेटाईन (Arretine) आणि सॅमियन (Samian) यांसारख्या लाल रंगाच्या, अत्यंत गुळगुळीत आणि उच्च दर्जाच्या रोमन खापरांचे तुकडेही या मातीत मोठ्या प्रमाणावर सापडले आहेत. या सर्व मौल्यवान आणि चैनीच्या वस्तू तत्कालीन रोमच्या बाजारपेठेतून मोठ्या जहाजांद्वारे भारताच्या पश्चिम किनाऱ्यावरील बंदरांवर (जसे की प्राचीन सोपारा, कल्याण, चौल, राजापूर किंवा गोव्याची बंदरे) येत असत. तिथून सह्याद्रीच्या घाटाचे अवघड मार्ग ओलांडून व्यापाऱ्यांच्या तांड्यांसोबत या वस्तू कोल्हापूरच्या या आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत अत्यंत सुरक्षितपणे पोहोचत असत.

हा आंतरराष्ट्रीय व्यापार केवळ एका बाजूने चालणारा नव्हता, तर तो भारतासाठी अत्यंत फायदेशीर असा दुतर्फा व्यापार होता. रोममधून जशा या विलासी वस्तू आणि मोठ्या प्रमाणावर सोन्याची नाणी भारतात येत होती, तसाच भारतातून आणि विशेषतः कोल्हापूर व आसपासच्या परिसरातून अत्यंत तलम सुती कापड, मसाल्याचे पदार्थ, मौल्यवान खडे, आणि हस्तिदंताच्या अप्रतिम वस्तू रोममध्ये मोठ्या प्रमाणावर निर्यात केल्या जात होत्या. या प्रचंड मोठ्या आणि आर्थिकदृष्ट्या अत्यंत फायदेशीर आंतरराष्ट्रीय व्यापारामुळेच प्राचीन कोल्हापूरमध्ये एका अत्यंत श्रीमंत, प्रगत आणि आधुनिक नागरी समाजाची निर्मिती झाली होती. ब्रह्मपुरी येथे सापडलेली काचेच्या मण्यांची मोठी कारखानदारी, विटांनी बांधलेली पक्की आणि सुरक्षित घरे तसेच सांडपाण्याची उत्तम व्यवस्था हे सर्व तत्कालीन आर्थिक सुबत्तेचेच एक मोठे प्रतीक आहे. परदेशी व्यापाऱ्यांचा इथला सततचा राबता, स्थानिक श्रेष्ठी (व्यापारी), कारागीर आणि परदेशी यवनांची होणारी मोठी देवाणघेवाण यामुळे प्राचीन कोल्हापूरचे स्वरूप आजच्या कोणत्याही मोठ्या 'कॉस्मोपॉलिटन' शहरापेक्षा अजिबात कमी नव्हते. वेगवेगळ्या भाषा बोलणारे लोक, वेगवेगळ्या संस्कृती आणि वेगवेगळ्या देशांची नाणी या एकाच ब्रह्मपुरीच्या टेकडीवर अत्यंत गुण्यागोविंदाने एकत्र नांदत होती.

थोडक्यात सांगायचे तर, डॉ. एच. डी. संकलिया आणि डॉ. मोरेश्वर दीक्षित यांनी अत्यंत शास्त्रशुद्ध पद्धतीने केलेल्या ब्रह्मपुरीच्या उत्खननामुळे कोल्हापूरच्या इतिहासाला एक अत्यंत देदीप्यमान, भक्कम आणि प्राचीन ओळख मिळाली. केवळ धार्मिक दंतकथांमध्ये किंवा पुराणांच्या श्लोकांमध्ये अडकलेल्या या शहराला या नाण्यांचा आणि रोमन वस्तूंचा एक अत्यंत ठोस पुरातत्वीय आधार मिळाला. कुर राजांच्या अज्ञात घराण्याचा अचानक लागलेला शोध असो, सातवाहनांसोबतचा त्यांचा प्रखर राजकीय आणि लष्करी संघर्ष असो, किंवा रोमन साम्राज्याशी चालणारा त्यांचा अफाट आंतरराष्ट्रीय व्यापार असो; ब्रह्मपुरीच्या या काळ्या मातीने हे सर्व अत्यंत सुरक्षितपणे आणि प्रामाणिकपणे आपल्या उदरात जपून ठेवले होते. आजही जेव्हा आपण कोल्हापूरच्या ऐतिहासिक 'टाऊन हॉल' संग्रहालयात जाऊन ब्रह्मपुरीतून मिळालेली ती शिशाची नाणी आणि त्या काशाच्या अद्भुत रोमन मूर्ती पाहतो, तेव्हा आपण केवळ हजारो वर्षांपूर्वीचा मृत भूतकाळ पाहत नसतो, तर आपण महाराष्ट्राच्या आणि विशेषतः करवीर नगरीच्या त्या अफाट आर्थिक आणि जागतिक दृष्टिकोनाचा अत्यंत सन्मान करत असतो. ब्रह्मपुरीचा हा नाणेसंचय आणि हे उत्खनन खऱ्या अर्थाने महाराष्ट्राच्या प्राचीन वैभवाचा एक अत्यंत लखलखीत, प्रेरणादायी आणि मार्गदर्शक असा दीपस्तंभ आहे.