सातवाहन काळामध्ये केवळ राजकीय स्थैर्य किंवा आर्थिक भरभराटच झाली नाही, तर कला, स्थापत्य, आणि साहित्याच्या क्षेत्रातही अभूतपूर्व प्रगती झाली. या प्रगतीचा सर्वात मोठा आणि अविनाशी पुरावा म्हणजे या काळात कोरले गेलेले शिलालेख होत. मानवी इतिहास आणि संस्कृतीची नोंद ठेवण्यासाठी पूर्वी भूर्जपत्रे, ताडपत्रे किंवा लाकडाचा वापर केला जात असे. परंतु ही साधने काळाच्या ओघात आणि निसर्गाच्या आघाताने अत्यंत सहज नष्ट होणारी होती. यावर कायमस्वरूपी उपाय म्हणून आणि आपले विचार, राजकन्यांचे दान, राजांचे विजय तसेच सामान्य जनतेची श्रद्धा हजारो वर्षे टिकावी या उदात्त उद्देशाने सातवाहन काळात दगडांवर म्हणजेच पाषाणावर शिलालेख कोरण्याची एक अत्यंत विकसित आणि भव्य परंपरा सुरू झाली. हे शिलालेख प्रत्यक्ष पाषाणावर कसे कोरले जात होते, याची तांत्रिक प्रक्रिया समजून घेणे म्हणजे तत्कालीन प्रगत विज्ञान आणि कलाकुसरीला दिलेली एक मोठी मानवंदना ठरते.
शिलालेख कोरण्याच्या प्रक्रियेतील सर्वात पहिली आणि अत्यंत महत्त्वाची पायरी म्हणजे योग्य जागेची आणि योग्य प्रकारच्या दगडाची अचूक निवड करणे. सातवाहन साम्राज्याचा बहुतांश विस्तार हा दख्खनच्या पठारावर आणि विशेषतः सह्याद्रीच्या पर्वतरांगांमध्ये पसरलेला होता. सह्याद्रीचा खडक हा काळाकभिन्न आणि अत्यंत कठीण असा 'बेसॉल्ट' (Basalt) प्रकारचा खडक आहे. हा खडक कोरण्यासाठी प्रचंड कठीण असला, तरी एकदा त्यावर कोरीव काम केले की ते हजारो वर्षे सुरक्षित आणि अबाधित राहते, हे तत्कालीन शिल्पकारांनी आणि तंत्रज्ञांनी अचूक ओळखले होते. शिलालेख कोरण्यासाठी प्रामुख्याने ज्या गुहा किंवा लेणी खोदली जात होती, त्यांच्या प्रवेशद्वारावर, दर्शनी भागावर किंवा भव्य स्तंभांवर विशिष्ट जागा निश्चित केली जात असे. नाणेघाट, कार्ला, भाजे, नाशिक, कान्हेरी यांसारख्या अत्यंत गजबजलेल्या आंतरराष्ट्रीय व्यापारी मार्गांवर हे लेख जाणीवपूर्वक कोरले जात असत. यामागील मुख्य उद्देश हा होता की तिथून ये-जा करणाऱ्या प्रत्येक प्रवाशाला, व्यापाऱ्याला आणि भिक्खूंना राजाचा किंवा दात्याचा तो संदेश सहज वाचता यावा. दगडाची निवड केल्यानंतर ती खडबडीत जागा पूर्णपणे तासून, घासून गुळगुळीत आणि अत्यंत सपाट केली जात असे. खडबडीत दगडावर अक्षरे व्यवस्थित उमटत नाहीत, त्यामुळे पृष्ठभाग तयार करण्याचे हे सुरुवातीचे काम अत्यंत जिकिरीचे, कष्टाचे आणि वेळखाऊ असायचे.
पृष्ठभाग तयार झाल्यानंतर थेट दगडावर घाव घालण्यास किंवा कोरण्यास कधीही सुरुवात केली जात नसे. पाषाणावर काम करताना कोणतीही चूक झाल्यास ती दुरुस्त करणे किंवा खोडणे जवळजवळ अशक्य असते. त्यामुळे शिलालेख कोरण्यापूर्वी एक अत्यंत शिस्तबद्ध आणि नियोजित प्रक्रिया राबवली जात असे. सुरुवातीला जो मजकूर दगडावर कोरला जायचा आहे, तो तत्कालीन विद्वानांकडून किंवा राजाच्या दरबारी असलेल्या अधिकृत लेखकांकडून भूर्जपत्रावर, ताडपत्रावर किंवा कापडावर लिहून घेतला जात असे. सातवाहन काळात प्रामुख्याने सर्वसामान्यांची 'प्राकृत' भाषा आणि प्राचीन 'ब्राह्मी' लिपीचा वापर मोठ्या प्रमाणावर केला जात असे. हा कच्चा मसुदा तयार झाल्यानंतर तो मुख्य शिल्पकाराकडे सुपूर्द केला जायचा. त्यानंतर शिल्पकार किंवा त्याचे अत्यंत कुशल कामगार दगडाच्या त्या गुळगुळीत पृष्ठभागावर रंग किंवा खडूच्या साहाय्याने ती ब्राह्मी अक्षरे हुबेहूब रेखाटत असत. अक्षरांचा आकार, दोन ओळींमधील समान अंतर आणि एकूण मजकुराची भौमितिक मांडणी याचे अत्यंत अचूक गणित याच वेळी आखले जात असे. नाणेघाटातील राणी नागनिकेचा शिलालेख किंवा नाशिक येथील गौतमी बलश्रीचा प्रदीर्घ शिलालेख पाहिला, तर त्यांच्या ओळींमधील विलक्षण समानता आणि अक्षरांचे वळणदार स्वरूप तत्कालीन लेखकांच्या या अचूक नियोजनाची आणि पूर्वतयारीची स्पष्ट साक्ष देते.
प्रत्यक्ष कोरीव कामाला सुरुवात करताना तत्कालीन प्रगत धातुशास्त्राचा आणि लोहारकामाचा अत्यंत मोठा वाटा होता. बेसॉल्टसारखा अतिशय कठीण खडक फोडण्यासाठी आणि त्यावर अत्यंत नाजूक अक्षरे कोरण्यासाठी अतिशय मजबूत, टोकदार आणि धारदार हत्यारांची आवश्यकता होती. सातवाहन काळात लोखंडाचा आणि विशिष्ट प्रकारच्या पोलादाचा वापर मोठ्या प्रमाणावर आणि प्रगत स्वरूपात सुरू झाला होता. शिलालेख कोरण्यासाठी वेगवेगळ्या आकारांच्या आणि जाडीच्या लोखंडी छिन्नी आणि विविध वजनांच्या हातोड्यांचा वापर अत्यंत कुशलतेने केला जात असे. रंगाने आखलेल्या अक्षरांच्या बाह्यरेषेवरून अत्यंत कौशल्याने आणि नियंत्रित ताकदीने हातोड्याचे घाव घालून छिन्नीच्या साहाय्याने पाषाण कोरला जात असे. सातवाहन काळात प्रामुख्याने 'उत्कीर्ण' म्हणजेच दगडाच्या पृष्ठभागाच्या आत खोलगट जाणारी अक्षरे कोरण्याची पद्धत सर्वाधिक वापरली गेली. छिन्नीचा एक चुकीचा घाव संपूर्ण पाषाणाला तडा देऊ शकत होता किंवा एखाद्या अक्षराचा मूळ अर्थच बदलू शकत होता. त्यामुळे हे अत्यंत नाजूक काम करणारे रूपकार, पाषाण घडवणारे शैलवढकी आणि शिल्पकार हे अत्यंत संयमी, दीर्घकाळ प्रशिक्षित झालेले आणि उच्च दर्जाचे कलावंत असत. एकाग्रता आणि हातातील ताकदीवर नियंत्रण हे त्यांच्या कलेचे मुख्य गमक होते.
संपूर्ण लेख पाषाणावर कोरून झाल्यानंतर त्याची अत्यंत बारकाईने तपासणी आणि साफसफाई केली जात असे. कोरलेल्या खोलगट अक्षरांमध्ये साचलेली दगडाची भुकटी आणि कचरा विशिष्ट साधनांनी साफ करून त्या अक्षरांना अधिक उठावदार आणि सुस्पष्ट बनवले जात असे. काही अभ्यासकांच्या आणि पुरातत्वशास्त्रज्ञांच्या मते, ही कोरलेली अक्षरे अंधाऱ्या गुहांमध्ये किंवा दुरूनही स्पष्ट दिसावीत आणि वाचता यावीत, यासाठी त्यांच्या खोलगट भागामध्ये नैसर्गिक लाल रंग किंवा चुन्याचे पांढरे मिश्रण जाणीवपूर्वक भरले जात असावे. आज हजारो वर्षांनंतर ते रंग जरी ऊन-पावसाने निघून गेले असले, तरी छिन्नीने कोरलेली ती खोलगट अक्षरे मात्र आजही आपल्याला स्पष्टपणे वाचता येतात. या कोरीव कामाचे आणखी एक सामाजिक वैशिष्ट्य म्हणजे, केवळ राजे, राण्या किंवा राजघराण्यातील व्यक्तीच नाही, तर तत्कालीन सामान्य शेतकरी, लोहार, सुतार, व्यापारी श्रेणी आणि सामान्य भिक्खू यांनीही आपले छोटे-मोठे दान या दगडांवर कोरून ठेवले आहे. प्रत्येकाच्या आर्थिक कुवतीनुसार या शिलालेखांचा आकार आणि अक्षरांची खोली कमी-जास्त असलेली आपल्याला लेण्यांमध्ये दिसते. परंतु त्यामागील कोरीव कामाची तांत्रिक पद्धत आणि अक्षरांचे वळण मात्र संपूर्ण सातवाहन साम्राज्यात जवळपास एकसमान असल्याचेच दिसून येते.
सातवाहन काळातील शिलालेख कोरण्याची ही अफाट प्रक्रिया केवळ एक यांत्रिक किंवा मजुरीचे काम नव्हते. ती एक अत्यंत उच्च दर्जाची कला, प्रगत भाषाशास्त्र आणि तत्कालीन प्रगत तंत्रज्ञानाचा एक अतिशय सुंदर आणि परिपूर्ण संगम होती. दगडाची शास्त्रशुद्ध निवड करण्यापासून ते त्यावर छिन्नीचा शेवटचा घाव घालण्यापर्यंत प्रत्येक टप्प्यावर प्रचंड मेहनत, अफाट बुद्धिमत्ता आणि संयम पणाला लावला जात असे. आज आपण जेव्हा या प्राचीन लेण्यांमध्ये जाऊन ते शिलालेख पाहतो, तेव्हा केवळ तो निर्जीव दगड किंवा ती अक्षरे न पाहता, त्यामागे दडलेले त्या अनामिक शिल्पकारांचे आणि लेखकांचे अफाट कष्ट आपण समजून घेतले पाहिजेत. त्यांच्या याच निस्सीम कष्टांमुळे आणि पाषाणासारख्या अढळ आणि अविनाशी माध्यमाच्या निवडीमुळे आज दोन हजार वर्षांनंतरही आपल्याला आपला इतिहास, आपली प्राकृत भाषा आणि आपल्या पूर्वजांचा तो गौरवशाली वारसा अत्यंत पुराव्यानिशी उलगडता येत आहे. हे शिलालेख खऱ्या अर्थाने तत्कालीन महाराष्ट्राच्या प्रगत संस्कृतीचे, साहित्याचे आणि तंत्रज्ञानाचे अजरामर आणि अत्यंत बोलके साक्षीदार म्हणून आज आपल्यासमोर दिमाखात उभे आहेत.
संदर्भ:
१. मिराशी, वा. वि., 'सातवाहन आणि पश्चिमी क्षत्रप यांचा इतिहास आणि कोरीव लेख', महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ, मुंबई.
२. गोखले, शोभना, 'पुराभिलेखविद्या', कॉन्टिनेन्टल प्रकाशन, पुणे.
३. मोरवंचीकर, रा. श्री., 'सातवाहनकालीन महाराष्ट्र', परिमल प्रकाशन.
४. तुळपुळे, शं. गो., 'प्राचीन मराठी कोरीव लेख', पुणे विद्यापीठ प्रकाशन, पुणे.
५. ढवळीकर, म. के., 'महाराष्ट्राची कुळकथा', राजहंस प्रकाशन, पुणे.
६. देशपांडे, स. रा., 'प्राचीन भारतीय लिपी आणि नाणेशास्त्र', स्नेहवर्धन प्रकाशन, पुणे.
७. बर्जेस, जेम्स, 'Epigraphia Indica' (विशिष्ट खंड ज्यात नाशिक, नाणेघाट आणि कार्ला लेण्यांच्या शिलालेखांचे विश्लेषण आहे), Archaeological Survey of India.
८. महाराष्ट्र शासनाचे अधिकृत गॅझेटिअर (Gazetteers of Maharashtra) - ऐतिहासिक आणि पुरातत्व खंड.
९. संकेतस्थळ: Archaeological Survey of India (ASI) अधिकृत वेबसाईट.
१०. संकेतस्थळ: इन्स्टिट्यूट ऑफ एन्शियंट इंडियन स्टडीज (विविध संशोधन लेख आणि अहवाल).
No comments:
Post a Comment
to: tushar.kute@gmail.com