कोल्हापूरचा प्राचीन वारसा: ब्रह्मपुरी उत्खननातील ऐतिहासिक नाणेसंचय (भाग १)

महाराष्ट्राचा इतिहास केवळ मध्ययुगीन कालखंडातील गड-किल्ले आणि मराठा साम्राज्यापुरता मर्यादित नाही, तर त्याची पाळेमुळे प्राचीन काळातील अश्मयुग आणि त्यानंतरच्या प्रगत नागरी संस्कृतीपर्यंत अत्यंत खोलवर रुजलेली आहेत. महाराष्ट्राच्या या प्राचीन इतिहासाचा वेध घेताना कोल्हापूर शहराचे आणि तिथल्या पंचगंगा नदीच्या खोऱ्याचे महत्त्व अनन्यसाधारण ठरते. आज आपण कोल्हापूरला करवीर निवासिनी अंबाबाईचे पवित्र शक्तिपीठ, कुस्तीची पंढरी आणि एक आधुनिक औद्योगिक शहर म्हणून ओळखतो. परंतु, दोन हजार वर्षांपूर्वी हेच कोल्हापूर 'करहाटक' किंवा तत्कालीन प्राचीन व्यापारी मार्गांवरील एक अत्यंत गजबजलेले आणि समृद्ध आंतरराष्ट्रीय केंद्र होते. या प्राचीन कोल्हापूरचे हे लपलेले आणि विस्मृतीत गेलेले वैभव जगासमोर आणण्याचे सर्वात मोठे श्रेय पंचगंगा नदीच्या तीरावर असलेल्या 'ब्रह्मपुरी' टेकडीला आणि तिथे झालेल्या अत्यंत महत्त्वपूर्ण पुरातत्वीय उत्खननाला जाते. याच ब्रह्मपुरीच्या पोटात दडलेल्या 'नाणेसंचयाने' महाराष्ट्राच्या आणि विशेषतः दक्षिण भारताच्या प्राचीन इतिहासातील अनेक अंधारलेली पाने कायमची उजळून टाकली.

ब्रह्मपुरी ही पंचगंगा नदीच्या काठावर वसलेली एक नैसर्गिक टेकडी आहे. प्राचीन काळी जेव्हा नद्यांच्या खोऱ्यांमध्ये मानवी वसाहती निर्माण होत होत्या, तेव्हा पुराच्या पाण्यापासून संरक्षण मिळवण्यासाठी आणि सुरक्षिततेच्या दृष्टिकोनातून अशा उंचावरील टेकड्यांवर वसाहती करणे पसंत केले जात असे. ब्रह्मपुरी टेकडीवरही हजारो वर्षांपासून अशाच अनेक मानवी पिढ्या नांदल्या, त्यांची घरे उभी राहिली, ती पडली आणि त्यावर पुन्हा नवीन घरे बांधली गेली. काळाच्या ओघात या वसाहतींचे एकावर एक थर साचत गेले आणि त्यातूनच या टेकडीच्या पोटात इतिहासाचा एक अमूल्य खजिना गाडला गेला. विसाव्या शतकाच्या मध्यावर जेव्हा अभ्यासकांना या टेकडीच्या ऐतिहासिक महत्त्वाची जाणीव झाली, तेव्हा तिथे शास्त्रशुद्ध पद्धतीने उत्खनन करण्याचा निर्णय घेण्यात आला. पुण्यातील डेक्कन कॉलेजच्या पुरातत्त्व विभागातर्फे डॉ. हसमुख धीरजलाल संकलिया (एच. डी. संकलिया) आणि डॉ. मोरेश्वर गंगाधर दीक्षित यांसारख्या जागतिक कीर्तीच्या आणि अत्यंत निष्णात पुरातत्वशास्त्रज्ञांच्या नेतृत्वाखाली इसवी सन एकोणीसशे पंचेचाळीस-शेचाळीस (१९४५-४६) च्या दरम्यान ब्रह्मपुरी येथे अत्यंत बारकाईने उत्खनन करण्यात आले. या उत्खननाने केवळ कोल्हापूरचाच नव्हे, तर संपूर्ण दख्खनच्या पठाराचा इतिहास नव्याने लिहिण्यास भाग पाडले.

कोणत्याही पुरातत्वीय उत्खननामध्ये मातीची भांडी, मणी, घरांचे अवशेष, आणि हाडे यांसारख्या अनेक वस्तू सापडत असतात. या सर्व वस्तू तत्कालीन समाजजीवनाची आणि राहणीमानाची माहिती देतात. परंतु, जेव्हा एखाद्या उत्खननात प्राचीन 'नाणी' किंवा 'नाण्यांचा साठा' (नाणेसंचय) सापडतो, तेव्हा इतिहासकारांना सर्वाधिक आनंद होतो. कारण नाणी ही कोणत्याही ग्रंथापेक्षा किंवा दंतकथेपेक्षा अधिक विश्वासार्ह, अधिक अस्सल आणि कधीही न बदलणारा स्पष्ट पुरावा असतात. नाण्यांवर राजाचे नाव, त्याचे राजचिन्ह, लिपी आणि बऱ्याचदा त्याचा काळही कोरलेला असतो, ज्यामुळे इतिहासाची अचूक काल निश्चिती करणे अत्यंत सोपे जाते. ब्रह्मपुरीच्या या उत्खननामध्ये अभ्यासकांना अशाच प्राचीन नाण्यांचा एक प्रचंड मोठा आणि अत्यंत दुर्मिळ असा साठा सापडला. हा नाणेसंचय म्हणजे खऱ्या अर्थाने दोन हजार वर्षांपूर्वीच्या कोल्हापूरच्या आर्थिक, राजकीय आणि जागतिक व्यवहारांचा एक जिवंत आणि बोलका दस्तऐवज होता.

ब्रह्मपुरी येथे सापडलेल्या या नाणेसंचयाचे आणि त्यातील नाण्यांचे भौतिक स्वरूप अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण होते. उत्तर भारतात प्रामुख्याने सोने आणि चांदी यांसारख्या मौल्यवान धातूंची नाणी पाडण्याची पद्धत प्राचीन काळापासून चालत आलेली असली, तरी दख्खनच्या पठारावर आणि विशेषतः कोल्हापूर परिसरात सापडलेली ही नाणी 'शिसे' आणि 'पोटीन' या धातूंपासून बनवलेली होती. तांबे, जस्त आणि इतर काही धातूंचे मिश्रण करून पोटीन हा कठीण धातू तयार केला जात असे. तत्कालीन अर्थव्यवस्थेमध्ये सोने-चांदीचा वापर केवळ मोठ्या आंतरराष्ट्रीय व्यापारासाठी किंवा साठवणुकीसाठी मर्यादित होता. परंतु, सामान्य जनतेच्या दैनंदिन व्यवहारासाठी, बाजारातील खरेदी-विक्रीसाठी आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेला गती देण्यासाठी शिसे आणि पोटीनसारख्या मुबलक प्रमाणात उपलब्ध असलेल्या धातूंचा वापर अत्यंत हुशारीने आणि व्यापक प्रमाणावर केला गेला होता. शिशाची नाणी वजनाला जड असली तरी काळाच्या ओघात मातीत पडून राहिल्यामुळे त्यांच्यावर गंज चढला होता आणि ती मळकट दिसू लागली होती. तरीही, पुरातत्वशास्त्रज्ञांनी अत्यंत रासायनिक प्रक्रिया करून आणि संयमाने ही नाणी स्वच्छ केली, तेव्हा त्यावरील प्राचीन चिन्हे आणि ब्राह्मी लिपीतील अक्षरे स्पष्टपणे उलगडू लागली.

ब्रह्मपुरीच्या या नाण्यांवर कोरलेली चिन्हे ही तत्कालीन राजकीय सत्ता आणि त्यांच्या धार्मिक किंवा सांस्कृतिक ओळखीचे प्रतीक होती. या नाण्यांच्या एका बाजूला प्रामुख्याने एका विशिष्ट प्रकारच्या 'चैत्याचे' (डोंगराचे किंवा टेकडीचे प्रतीक) आणि त्यासोबत एका वृक्षाचे चित्र अत्यंत सुबकपणे कोरलेले आढळते. परंतु या नाण्यांचे सर्वात मोठे आणि संपूर्ण भारतीय नाणेशास्त्रात वेगळेपण दर्शवणारे वैशिष्ट्य म्हणजे या नाण्यांवर कोरलेले 'धनुष्य आणि बाण' हे चिन्ह. धनुष्यबाण हे प्राचीन काळापासून शौर्याचे आणि क्षात्रधर्माचे प्रतीक मानले गेले आहे. ज्या राजवंशाने ही नाणी चलनात आणली, त्यांनी आपले सामर्थ्य आणि आपली स्वतंत्र राजकीय ओळख प्रस्थापित करण्यासाठी या धनुष्यबाणाच्या चिन्हाचा वापर आपल्या अधिकृत राजमुद्रेसारखा केला होता. नाण्याच्या कडेला प्राचीन 'ब्राह्मी' लिपीमध्ये आणि 'प्राकृत' भाषेमध्ये राजाचे नाव आणि त्याची पदवी अत्यंत गोलाकार पद्धतीने कोरलेली होती. तत्कालीन काळात प्राकृत हीच सर्वसामान्यांची बोलीभाषा होती आणि ब्राह्मी ही संपूर्ण भारतभर चालणारी प्रमुख लिपी होती, त्यामुळे या नाण्यांवरील संदेश अत्यंत सहजपणे सामान्य जनतेपर्यंत पोहोचत असे.

या नाणेसंचयाने इतिहासकारांसमोर एक अत्यंत रोमांचक आणि नवीन रहस्य उभे केले. जेव्हा या नाण्यांवरील ब्राह्मी लिपीचे वाचन पूर्ण झाले, तेव्हा त्यावर ज्या राजांची नावे समोर आली, ती नावे भारतीय इतिहासातील पुराणांमध्ये किंवा इतर कोणत्याही लिखित ग्रंथामध्ये कधीही वाचायला मिळालेली नव्हती. पुराणांनी दख्खनच्या पठारावर राज्य करणाऱ्या फक्त 'सातवाहन' या एकाच महान राजवंशाचा उल्लेख केला होता. परंतु ब्रह्मपुरी येथे सापडलेल्या या धनुष्यबाण छाप असलेल्या नाण्यांवर 'वासिष्ठीपुत्र विळीवायकुर', 'माठरीपुत्र सिवाळकुर' आणि 'गौतमीपुत्र विळीवायकुर' अशी अत्यंत वेगळी आणि अपरिचित नावे होती. या राजांच्या नावाच्या शेवटी 'कुर' हा शब्द समान होता, ज्यावरून इतिहासकारांनी या राजवंशाला 'कुर घराणे' किंवा 'महारथी कुर' असे नाव दिले. या एका उत्खननामुळे आणि एका नाणेसंचयामुळे कोल्हापूरच्या परिसरावर राज्य करणाऱ्या एका अत्यंत स्वतंत्र, बलशाली आणि पूर्णपणे अज्ञात अशा राजवंशाचा अचानकपणे शोध लागला. ही भारतीय इतिहासातील एक प्रचंड मोठी क्रांती होती.

या कुर राजवंशाचा सातवाहनांशी काय संबंध होता? ते सातवाहनांचे मांडलिक होते की त्यांचे कट्टर राजकीय शत्रू होते? कोल्हापूर परिसरावर त्यांनी नेमके किती काळ राज्य केले आणि त्यांचे हे राज्य केवळ स्थानिक पातळीवर मर्यादित होते की त्यांचे आंतरराष्ट्रीय व्यापाराशीही काही घनिष्ट संबंध होते? ब्रह्मपुरीच्या या एका नाणेसंचयाने कोल्हापूरला थेट रोमच्या साम्राज्याशी कसे जोडून दिले, हे सर्व प्रश्न अत्यंत कुतूहल निर्माण करणारे आहेत. या कुर राजांचा उदय, त्यांचा सातवाहनांसोबत झालेला राजकीय संघर्ष, आणि ब्रह्मपुरीच्या याच उत्खननात सापडलेले आंतरराष्ट्रीय व्यापाराचे अत्यंत थक्क करणारे पुरातत्वीय पुरावे, यांचा सविस्तर आणि ऐतिहासिक आढावा आपण या लेखमालेच्या दुसऱ्या आणि अंतिम भागात घेणार आहोत. ब्रह्मपुरीची ही टेकडी केवळ मातीचा ढिगारा नसून, ती प्राचीन कोल्हापूरच्या सुवर्णयुगाची एक अत्यंत भक्कम आणि अखंड साक्ष देणारी एक ऐतिहासिक प्रयोगशाळा आहे, हे यातून स्पष्ट होते.