एकच नाव आणि अगदी एकाच धाटणीची कथा असणाऱ्या दोन वेगवेगळ्या कादंबऱ्या तुम्ही कधी वाचल्या आहेत का? जर तुमचे उत्तर नकारात्मक असेल, तर मराठी साहित्यातील सुमती क्षेत्रमाडे लिखित 'महाश्वेता' आणि प्रसिद्ध कन्नड लेखिका सुधा मूर्ती लिखित 'महाश्वेता' या दोन कादंबऱ्यांविषयी तुम्ही नक्कीच जाणून घ्यायला हवे.
दोन्ही कादंबऱ्यांचे मुख्य कथानक एकाच अक्षाभोवती फिरते. या दोन्ही कादंबऱ्यांची नायिका ही अतिशय सुंदर, रूपवान आणि सर्व गुणसंपन्न अशी आहे. तिच्या याच सौंदर्यामुळे आणि गुणांमुळे एका अत्यंत गरीब घरातून आलेली असूनही, तिचा विवाह एका अत्यंत श्रीमंत आणि प्रस्थापित घरातील मुलाशी मोठ्या थाटामाटात संपन्न होतो. कोणालाही हेवा वाटेल आणि दृष्ट लागेल अशा एका परिपूर्ण संसाराची ती सुरुवात करते. सर्व काही सुरळीत सुरू असतानाच, अचानक एके दिवशी तिच्या अंगावर पांढऱ्या रंगाचे कोड उठायला सुरुवात होते आणि तिचे संपूर्ण आयुष्यच मुळासकट हादरून जाते.
नेमक्या याच नाजूक आणि कठीण प्रसंगी तिचा पती तिच्यासोबत नसतो. आपल्या अंगावर आलेले हे कोड पतीला कसे सांगावे, या द्विधा मनःस्थितीत ती अडकलेली असतानाच, ही गोष्ट तिच्या सासरी आणि विशेषतः तिच्या सासूला समजते. यानंतर सासरी जो काही भयानक कोलाहल आणि मानसिक छळ सुरू होतो, त्यातून अखेरीस या नायिकेला घराबाहेर काढले जाते आणि तिला पुन्हा आपल्या माहेरी परतावे लागते. या संपूर्ण वादळात तिचा पती कुठेही तिच्या पाठीशी उभा असलेला दिसत नाही. तो तिच्याशी कोणताही संपर्क ठेवत नाही. अशा या भीषण एकाकीपणातच ही 'महाश्वेता' स्वतःच्या अस्तित्वाचा संघर्ष करायला आणि भविष्याचा नवा मार्ग शोधायला सज्ज होते. कालांतराने तिच्या पतीला आपल्या चुकीची उपरती होते, परंतु तोपर्यंत पुलाखालून बरेच पाणी वाहून गेलेले असते आणि वेळ निघून गेलेली असते. या सर्व कटू अनुभवांतून आणि संघर्षातून प्रगल्भ झालेली ही नायिका आता स्वतःच्या आयुष्याकडे एका पूर्णपणे नवीन आणि स्वतंत्र दृष्टिकोनातून पाहत असते. सुमती क्षेत्रमाडे आणि सुधा मूर्ती या दोघींच्याही कादंबऱ्या याच समान कथासूत्रावर आधारलेल्या आहेत.
मराठी भाषेतील ज्येष्ठ परंतु प्रसिद्धीच्या झोतापासून नेहमी दूर राहिलेल्या लेखिका सुमती क्षेत्रमाडे यांनी १९६० च्या दशकात ही 'महाश्वेता' कादंबरी लिहिली. या कादंबरीतील मुख्य नायिकेचे नाव 'सुधा' असे आहे. ती घरातली सर्वात लहान सून असते. अंगावर कोड उठल्यामुळे जेव्हा तिला सासरहून हाकलले जाते, तेव्हा ती माहेरी येते. मात्र, तिथे तिची सावत्र आई तिला क्षणभरही टिकू देत नाही. सासर आणि माहेर अशा दोन्ही ठिकाणांहून निराधार झालेली सुधा अखेर बनारसला निघून जाते. या अनोळखी शहरात तिला अनेक बरे-वाईट अनुभव येतात, विविध प्रसंगांना ती सामोरी जाते आणि या सर्व प्रवासात ती खऱ्या अर्थाने 'स्वतःला' शोधू लागते.
या कादंबरीवर १९६० च्या दशकातील सामाजिक परिस्थितीचा आणि तत्कालीन मानसिकतेचा स्पष्ट प्रभाव जाणवतो. सुमतीबाईंनी ही कादंबरी अत्यंत ओघवत्या आणि प्रवाही शैलीत लिहिली आहे. त्यांची वाक्यरचना आणि शब्दांची निवड इतकी अचूक आणि चपखल आहे की, एकदा हे पुस्तक हातात घेतले की ते पूर्ण वाचल्याशिवाय खाली ठेवावेसे वाटत नाही. सुमती क्षेत्रमाडे यांची ही 'महाश्वेता' पूर्णतः एका वेगळ्या आणि प्रगल्भ विचारांची मांडणी करते.
अगदी याच कथासूत्रावर ज्येष्ठ कन्नड लेखिका सुधा मूर्ती यांची कादंबरी बेतलेली आहे. त्यांच्या कादंबरीतील नायिकेचे नाव 'अनुपमा' असे आहे. लग्नानंतर काहीच महिन्यांत तिचा पती कामानिमित्त दोन वर्षांसाठी परदेशी निघून जातो. याच काळात अनुपमाच्या अंगावर पांढरे डाग येऊ लागतात आणि आपले सौंदर्य हळूहळू नष्ट होत आहे, याची तिला जाणीव होते. ती आपल्या पतीला पत्रे लिहून ही गोष्ट सांगते, परंतु तिच्या पत्रांना तो कोणताही प्रतिसाद देत नाही. सासरहून निराधार झाल्यावर ती स्वतःचा नवा मार्ग शोधण्यासाठी थेट मुंबईसारख्या महानगराची वाट धरते. तिथे ती स्वतःच्या पायावर खंबीरपणे उभी राहते आणि आपल्या अस्तित्वाचा नव्याने शोध घेते. सुधा मूर्ती यांची ही कादंबरी सुमती क्षेत्रमाडे यांच्या कादंबरीच्या तुलनेत निम्म्याच पानांची, म्हणजेच आकाराने लहान आहे. मूळ कन्नड भाषेत असलेल्या या कादंबरीचा मराठीत अतिशय सुरेख असा भावानुवाद करण्यात आला आहे. त्यामुळे ती वाचताना कुठेही परकेपणा जाणवत नाही आणि ती वाचकांना शेवटपर्यंत खिळवून ठेवण्यात पूर्णपणे यशस्वी ठरते.
या दोन्ही कादंबऱ्या एकाच कथासूत्रावर आधारित असल्या तरी त्या आपापल्या जागी स्वतंत्र आणि वाचकांना भुरळ घालणाऱ्या आहेत. दोन्ही लेखिकांना आपल्या नायिकेच्या माध्यमातून जो स्त्री-सक्षमीकरणाचा आणि स्वयंपूर्णतेचा संदेश वाचकांपर्यंत पोहोचवायचा आहे, तो प्रभावीपणे पोहोचतो. विशेष म्हणजे, या दोन्ही कादंबऱ्यांच्या निर्मितीमध्ये जवळपास ४० वर्षांचे मोठे अंतर आहे. मराठीतील सुमती क्षेत्रमाडे यांची कादंबरी आधी, तर कन्नडमधील सुधा मूर्ती यांची कादंबरी त्यानंतर चार दशकांनी प्रसिद्ध झाली. काळ बदलला तरी स्त्रीच्या वाट्याला येणारा संघर्ष आणि त्यातून फिनिक्स पक्ष्यासारखी भरारी घेण्याची तिची जिद्द तीच आहे, हेच यातून अधोरेखित होते. आता या दोन्ही साहित्यकृती वाचून त्यामागचे साम्य आणि वेगळेपण समजून घेत, वाचकांनीच आपला स्वतंत्र अभिप्राय ठरवणे अधिक योग्य ठरेल.
या दोन्हीपैकी तुम्ही कोणती 'महाश्वेता' आधी वाचण्यास पसंती द्याल, की तुम्ही यातील एखादी कादंबरी आधीच वाचली आहे?
मराठी भाषेतील ज्येष्ठ परंतु प्रसिद्धीच्या झोतापासून नेहमी दूर राहिलेल्या लेखिका सुमती क्षेत्रमाडे यांनी १९६० च्या दशकात ही 'महाश्वेता' कादंबरी लिहिली. या कादंबरीतील मुख्य नायिकेचे नाव 'सुधा' असे आहे. ती घरातली सर्वात लहान सून असते. अंगावर कोड उठल्यामुळे जेव्हा तिला सासरहून हाकलले जाते, तेव्हा ती माहेरी येते. मात्र, तिथे तिची सावत्र आई तिला क्षणभरही टिकू देत नाही. सासर आणि माहेर अशा दोन्ही ठिकाणांहून निराधार झालेली सुधा अखेर बनारसला निघून जाते. या अनोळखी शहरात तिला अनेक बरे-वाईट अनुभव येतात, विविध प्रसंगांना ती सामोरी जाते आणि या सर्व प्रवासात ती खऱ्या अर्थाने 'स्वतःला' शोधू लागते.
या कादंबरीवर १९६० च्या दशकातील सामाजिक परिस्थितीचा आणि तत्कालीन मानसिकतेचा स्पष्ट प्रभाव जाणवतो. सुमतीबाईंनी ही कादंबरी अत्यंत ओघवत्या आणि प्रवाही शैलीत लिहिली आहे. त्यांची वाक्यरचना आणि शब्दांची निवड इतकी अचूक आणि चपखल आहे की, एकदा हे पुस्तक हातात घेतले की ते पूर्ण वाचल्याशिवाय खाली ठेवावेसे वाटत नाही. सुमती क्षेत्रमाडे यांची ही 'महाश्वेता' पूर्णतः एका वेगळ्या आणि प्रगल्भ विचारांची मांडणी करते.
अगदी याच कथासूत्रावर ज्येष्ठ कन्नड लेखिका सुधा मूर्ती यांची कादंबरी बेतलेली आहे. त्यांच्या कादंबरीतील नायिकेचे नाव 'अनुपमा' असे आहे. लग्नानंतर काहीच महिन्यांत तिचा पती कामानिमित्त दोन वर्षांसाठी परदेशी निघून जातो. याच काळात अनुपमाच्या अंगावर पांढरे डाग येऊ लागतात आणि आपले सौंदर्य हळूहळू नष्ट होत आहे, याची तिला जाणीव होते. ती आपल्या पतीला पत्रे लिहून ही गोष्ट सांगते, परंतु तिच्या पत्रांना तो कोणताही प्रतिसाद देत नाही. सासरहून निराधार झाल्यावर ती स्वतःचा नवा मार्ग शोधण्यासाठी थेट मुंबईसारख्या महानगराची वाट धरते. तिथे ती स्वतःच्या पायावर खंबीरपणे उभी राहते आणि आपल्या अस्तित्वाचा नव्याने शोध घेते. सुधा मूर्ती यांची ही कादंबरी सुमती क्षेत्रमाडे यांच्या कादंबरीच्या तुलनेत निम्म्याच पानांची, म्हणजेच आकाराने लहान आहे. मूळ कन्नड भाषेत असलेल्या या कादंबरीचा मराठीत अतिशय सुरेख असा भावानुवाद करण्यात आला आहे. त्यामुळे ती वाचताना कुठेही परकेपणा जाणवत नाही आणि ती वाचकांना शेवटपर्यंत खिळवून ठेवण्यात पूर्णपणे यशस्वी ठरते.
या दोन्ही कादंबऱ्या एकाच कथासूत्रावर आधारित असल्या तरी त्या आपापल्या जागी स्वतंत्र आणि वाचकांना भुरळ घालणाऱ्या आहेत. दोन्ही लेखिकांना आपल्या नायिकेच्या माध्यमातून जो स्त्री-सक्षमीकरणाचा आणि स्वयंपूर्णतेचा संदेश वाचकांपर्यंत पोहोचवायचा आहे, तो प्रभावीपणे पोहोचतो. विशेष म्हणजे, या दोन्ही कादंबऱ्यांच्या निर्मितीमध्ये जवळपास ४० वर्षांचे मोठे अंतर आहे. मराठीतील सुमती क्षेत्रमाडे यांची कादंबरी आधी, तर कन्नडमधील सुधा मूर्ती यांची कादंबरी त्यानंतर चार दशकांनी प्रसिद्ध झाली. काळ बदलला तरी स्त्रीच्या वाट्याला येणारा संघर्ष आणि त्यातून फिनिक्स पक्ष्यासारखी भरारी घेण्याची तिची जिद्द तीच आहे, हेच यातून अधोरेखित होते. आता या दोन्ही साहित्यकृती वाचून त्यामागचे साम्य आणि वेगळेपण समजून घेत, वाचकांनीच आपला स्वतंत्र अभिप्राय ठरवणे अधिक योग्य ठरेल.
या दोन्हीपैकी तुम्ही कोणती 'महाश्वेता' आधी वाचण्यास पसंती द्याल, की तुम्ही यातील एखादी कादंबरी आधीच वाचली आहे?
#मराठी #पुस्तक #परीक्षण #कादंबरी #महाश्वेता
No comments:
Post a Comment
to: tushar.kute@gmail.com