'शिरसवाडी': माणुसकीचा गहिवर आणि रहस्याची किनार असलेली एक अस्सल ग्रामीण कादंबरी

मराठी साहित्यामध्ये ग्रामीण पार्श्वभूमीवर आधारित अनेक दर्जेदार कादंबऱ्या लिहिल्या गेल्या आहेत, ज्यांनी वाचकांच्या मनावर एक वेगळाच ठसा उमटवला आहे. याच समृद्ध परंपरेतील एक महत्त्वाची आणि नव्याने आलेली कादंबरी म्हणजे लेखक गणेश बर्गे यांची 'शिरसवाडी'. सातारा जिल्ह्यातील खटाव तालुक्यात वसलेल्या 'शिरसवाडी' नावाच्या एका छोट्याशा आणि निसर्गरम्य गावाची ही गोष्ट आहे. एखाद्या रहस्यमय आणि उत्कंठावर्धक चित्रपटाच्या बाबतीत जसे म्हटले जाते की, "याची सुरुवात अजिबात चुकू नका आणि याचा शेवट कोणालाही सांगू नका," अगदी तशाच स्वरूपाची आणि वाचकाला शेवटपर्यंत खुर्चीला खिळवून ठेवणारी ही एक हृदयस्पर्शी कादंबरी आहे. 

शिरसवाडी हे तसे कमी लोकवस्तीचे, पण एकमेकांमध्ये गुंफलेले एक साधे गाव. या गावामध्ये एका पिता-पुत्रीची जोडी गुण्यागोविंदाने राहत असते. गावाच्या संथ आणि शांत प्रवाहाबरोबरच त्यांचे आयुष्य देखील अतिशय आनंदात आणि समाधानात व्यतीत होत असते. परंतु, नियतीच्या मनात काहीतरी वेगळेच वाढून ठेवलेले असते. अचानक एके दिवशी त्यांच्या या सुखी आयुष्यावर एक अवघड आणि भयानक प्रसंग कोसळतो. एका क्षणात त्यांच्या आयुष्याची वाट एका पूर्णपणे वेगळ्या आणि अंधाऱ्या दिशेने वळते. त्यांच्यावर दुःखाचा एक मोठा डोंगर कोसळतो. पण अशा या अटीतटीच्या आणि निराशेच्या वेळी, माणुसकीचा जिवंत झरा दाखवत संपूर्ण गाव त्यांच्या पाठीशी एका खंबीर पर्वतासारखे उभे राहते. येथूनच खऱ्या अर्थाने या कादंबरीच्या मुख्य नायकाची जीवनगाथा सुरू होते. त्याच्यावर आलेल्या अघटित संकटानंतर संपूर्ण गाव मिळून त्याचा कसा सांभाळ करू लागते, ही घटना आजच्या काळातही ग्रामीण भागातील माणुसकीचे आणि एकोप्याचे जिवंत दर्शन घडवते.

कादंबरीच्या मध्यभागात नायकाचा आणि गावाचा हा एकंदरीत प्रवास विविध दैनंदिन घटनांमधून अत्यंत बारकाईने चितारलेला आहे. हा प्रवास वाचताना अनेकदा तो अगदी सर्वसामान्य लोकांच्या रोजच्या जगण्यासारखाच भासत राहतो. कादंबरीची सुरुवात जितकी वेगवान आणि धक्के देणारी असते, त्या तुलनेत मध्यभागी कथानक थोडे संथ गतीने पुढे सरकत असल्याचे जाणवते. वाचताना कधी कधी असेही वाटून जाते की, लेखकाने काही अनावश्यक प्रसंग या कादंबरीत ओढून-ताणून आणले आहेत की काय? कादंबरी शेवटपर्यंत अशीच संथ राहणार का, अशी शंकाही वाचकाच्या मनात डोकावते. परंतु, जसजशी पाने उलटत जातात, तसतसे लक्षात येते की ते सर्व प्रसंग या कथेची आणि पुढील रहस्याची एक अत्यंत महत्त्वाची गरज होती.

शेवटाकडे झुकताना ही कादंबरी अचानक एक पूर्णपणे वेगळे आणि अनपेक्षित वळण घेते. आपण आतापर्यंत जे काही वाचले आहे आणि भूतकाळात ज्या घटना घडून गेल्या आहेत, त्या सर्वांचा वाचक म्हणून आपण नव्याने विचार करायला लागतो. त्या संथ वाटणाऱ्या घटनांमधून अचानक नवे संदर्भ आणि धागेदोरे खुले होऊ लागतात. आणि सरतेशेवटी एका अत्यंत अविश्वसनीय अशा रहस्यभेदाने या कादंबरीची सांगता होते, जी वाचकाला अक्षरशः सुन्न करून सोडते. हा अनपेक्षित धक्काच या कादंबरीचा खरा आत्मा आहे.

गणेश बर्गे यांचा कादंबरी लेखनाचा हा जरी पहिलाच प्रयत्न असला, तरी तो खऱ्या अर्थाने स्पृहणीय आणि दाद देण्यासारखा आहे. या कादंबरीचे सर्वात मोठे आणि उठून दिसणारे वैशिष्ट्य म्हणजे, यात वापरली गेलेली अस्सल सातारची बोलीभाषा. संपूर्ण कादंबरीमध्ये संवादाच्या रूपाने ही गावरान आणि रांगडी बोलीभाषा वाचायला मिळते, ज्यामुळे कथेतील पात्रांमध्ये आणि प्रसंगांमध्ये एक वेगळाच जिवंतपणा येतो. माणुसकी, नाती, नियतीचा खेळ आणि शेवटी येणारा अनपेक्षित धक्का यांचा सुरेख मेळ असणारी ही कथा प्रत्येक साहित्यप्रेमीने आवर्जून अनुभवावी अशीच आहे. ग्रामीण जीवनाचे इतके सुंदर आणि वास्तववादी चित्रण वाचकाला नक्कीच अंतर्मुख व्हायला भाग पाडते.

--- तुषार भ. कुटे 

#मराठी #पुस्तक #परीक्षण #शिरसवाडी