महाराष्ट्रातील शिलालेखांची वैभवशाली परंपरा: इतिहासाचे बोलके पाषाण

मानवी संस्कृतीच्या आणि विशेषतः राजकीय तसेच सामाजिक इतिहासाच्या पुनर्निर्मितीमध्ये भौतिक साधनांचे महत्त्व अनन्यसाधारण असते. या भौतिक साधनांमध्ये 'शिलालेख' हे सर्वात विश्वासार्ह, अस्सल आणि कालजयी साधन मानले जाते. शिलालेख म्हणजे दगडावर, कातळावर, मंदिरांच्या भिंतींवर किंवा गुहांमध्ये कोरलेला लिखित मजकूर. प्राचीन काळी कागद किंवा भूर्जपत्रांसारखी साधने मोठ्या प्रमाणावर उपलब्ध नव्हती आणि असली तरी ती निसर्गाच्या आघाताने किंवा कीटकांच्या प्रादुर्भावाने काळाच्या ओघात सहज नष्ट होऊ शकत होती. परंतु अत्यंत कठीण पाषाणावर कोरलेली ही अक्षरे हजारो वर्षे ऊन, वारा, पावसाचा मारा सहन करूनही आपला इतिहास अत्यंत प्रामाणिकपणे पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचवतात. महाराष्ट्राच्या भौगोलिक रचनेचा विचार केला, तर संपूर्ण राज्याला सह्याद्रीच्या पर्वतरांगांचे आणि काळ्याकभिन्न बेसॉल्ट खडकाचे एक प्रचंड मोठे नैसर्गिक वरदान लाभले आहे. याच नैसर्गिक देणगीमुळे प्राचीन काळापासून महाराष्ट्रात डोंगर कोरून लेणी आणि मंदिरे निर्माण करण्याची एक भव्य परंपरा उभी राहिली, आणि या वास्तूंच्या निर्मितीसोबतच महाराष्ट्रात शिलालेखांची एक अत्यंत वैभवशाली आणि अखंड परंपरा सुरू झाली.

मौर्य काळ आणि लिपीचा उगम

महाराष्ट्रातील शिलालेखांच्या परंपरेची खऱ्या अर्थाने सुरुवात मौर्य सम्राट अशोकाच्या काळापासून झाल्याचे दिसून येते. भारताच्या प्राचीन इतिहासात शिलालेखांद्वारे जनतेशी संवाद साधण्याची संकल्पना सम्राट अशोकाने अत्यंत प्रभावीपणे राबवली. ठाणे जिल्ह्याजवळील 'सोपारा' (प्राचीन शूर्पारक) येथे सापडलेला अशोकाचा शिलालेख हा महाराष्ट्रातील सर्वात जुन्या शिलालेखांपैकी एक मानला जातो. या काळामध्ये शिलालेखांसाठी प्रामुख्याने प्राचीन 'ब्राह्मी' लिपी आणि 'प्राकृत' भाषेचा वापर केला गेला. हीच ब्राह्मी लिपी पुढे भारतातील अनेक आधुनिक लिपींची जननी ठरली. सोपाऱ्यासारख्या आंतरराष्ट्रीय बंदर असलेल्या ठिकाणी शिलालेख कोरण्यामागे मौर्य साम्राज्याचा प्रशासकीय आणि धार्मिक संदेश व्यापारी वर्गापर्यंत पोहोचवण्याचा मुख्य उद्देश होता.

सातवाहन काळ: शिलालेखांचा सुवर्णकाळ

मौर्यानंतर महाराष्ट्राच्या इतिहासातील सर्वात देदीप्यमान कालखंड म्हणजे 'सातवाहन' साम्राज्याचा काळ होय. सातवाहनांच्या काळातच महाराष्ट्रातील शिलालेखांच्या परंपरेने खऱ्या अर्थाने एक सुवर्णकाळ अनुभवला. पुणे जिल्ह्यातील जुन्नर परिसरातील 'नाणेघाट' येथे असलेला राणी नागनिकेचा शिलालेख हा प्राचीन भारताच्या इतिहासातील एक मैलाचा दगड आहे. या प्रदीर्घ शिलालेखात सातवाहन राजांच्या वंशावळीची, त्यांनी केलेल्या अश्वमेध आणि राजसूय यज्ञांची, आणि त्यांनी दिलेल्या भरघोस दानाची सविस्तर माहिती कोरलेली आहे. विशेष म्हणजे प्राचीन भारतीय संख्याचिन्हांचा (अंकांचा) सर्वात जुना पुरावा याच नाणेघाटाच्या शिलालेखात पाहायला मिळतो.
सातवाहन काळातील दुसरा अत्यंत महत्त्वाचा शिलालेख म्हणजे नाशिकच्या पांडवलेण्यांमधील राजमाता गौतमी बलश्री हिची 'नाशिक प्रशस्ती'. आपला पुत्र आणि महान सातवाहन सम्राट गौतमीपुत्र सातकर्णी याच्या अफाट शौर्याचे, त्याच्या साम्राज्याच्या विस्ताराचे आणि त्याने शकांवर मिळवलेल्या विजयाचे अत्यंत ओजस्वी वर्णन या शिलालेखात केलेले आहे. 'त्रिसमुद्रतोयपीतवाहन' अशा शब्दांत गौतमीपुत्राचा गौरव याच ठिकाणी कोरलेला आहे. याव्यतिरिक्त कार्ला, भाजे, कान्हेरी आणि जुन्नर येथील गुहांमध्ये शेकडो छोटे-मोठे शिलालेख आढळतात. या शिलालेखांचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे, हे लेख केवळ राजांनीच कोरलेले नाहीत, तर तत्कालीन सामान्य जनता, व्यापारी श्रेणी, सुतार, लोहार, शेतकरी आणि भिक्खू यांनीही दिलेले दान या दगडांवर अत्यंत कृतज्ञतेने कोरून ठेवले आहे. यावरून तत्कालीन समाजातील आर्थिक सुबत्ता आणि सामान्य माणसाचे सामाजिक योगदान स्पष्ट होते.

वाकाटक, चालुक्य आणि राष्ट्रकूट काळ

सातवाहनांच्या अस्तानंतर महाराष्ट्रात वाकाटक आणि चालुक्य राजवटींचा उदय झाला. वाकाटक काळात अजिंठा येथील गुहांची निर्मिती मोठ्या प्रमाणावर झाली. अजिंठ्याच्या १६ व्या आणि १७ व्या गुहेमध्ये असलेले शिलालेख हे वाकाटक राजा हरिषेण आणि त्याचे मंत्री यांच्या कलासक्तीची साक्ष देतात. या काळातील शिलालेखांमध्ये प्राकृत भाषेची जागा हळूहळू 'संस्कृत' भाषेने घेण्यास सुरुवात केल्याचे दिसून येते. तसेच ब्राह्मी लिपीचे वळण बदलून तिला 'पेटीच्या आकाराची ब्राह्मी' असे स्वरूप प्राप्त झाले.
चालुक्य आणि राष्ट्रकूट काळात देवनागरी आणि कन्नड लिपीचा प्रभाव महाराष्ट्रातील शिलालेखांवर दिसू लागतो. वेरूळ येथील जगप्रसिद्ध कैलास लेण्यात असलेले राष्ट्रकूट राजा दंतिदुर्ग आणि कृष्ण (पहिला) यांचे शिलालेख हे तत्कालीन राजकीय विजयांचे आणि अप्रतिम वास्तुकलेचे बोलके पुरावे आहेत. या काळात दगडावरील शिलालेखांसोबतच तांब्याच्या पत्र्यांवर कोरले जाणारे 'ताम्रपट' देखील शासनाज्ञा देण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर वापरात येऊ लागले, परंतु मंदिरांवर आणि सार्वजनिक ठिकाणी कोरल्या जाणाऱ्या शिलालेखांचे महत्त्व कधीही कमी झाले नाही. कोकणातील शिलाहार राजांचे शिलालेखही या काळातील व्यापार आणि प्रशासनाची उत्तम माहिती देतात.

यादव काळ आणि मायमराठीचा उदय

महाराष्ट्राच्या शिलालेखांच्या परंपरेतील आणखी एक अत्यंत क्रांतिकारी टप्पा म्हणजे यादव काळ होय. या काळात शिलालेखांमधून संस्कृत आणि प्राकृत भाषेऐवजी सर्वसामान्यांची मातृभाषा असलेल्या 'मराठी' भाषेचा वापर अधिकृतपणे आणि मोठ्या अभिमानाने सुरू झाला. रायगड जिल्ह्यातील 'अक्षी' येथे सापडलेला इसवी सन १०१२ चा शिलालेख हा मराठी भाषेतील आद्य शिलालेखांपैकी एक मानला जातो. यानंतर कर्नाटक येथील श्रवणबेळगोळ येथील गोमटेश्वराच्या मूर्तीखाली कोरलेले 'श्रीचावुण्डराये करवियले' हे मराठी वाक्यही भाषिक इतिहासात अत्यंत मोलाचे आहे.
यादव काळात पंढरपूर येथे कोरलेला 'चौऱ्यांशीचा शिलालेख' हा वारकरी संप्रदायाच्या आणि विठ्ठल भक्तीच्या इतिहासातील एक अत्यंत महत्त्वाचा दस्तऐवज आहे. या शिलालेखात विठ्ठल मंदिराच्या जीर्णोद्धारासाठी ज्या ८४ भक्तांनी आर्थिक दान दिले, त्यांची नावे अत्यंत सुबकपणे कोरलेली आहेत. बीड जिल्ह्यातील आंबेजोगाई येथे असलेले खोलेश्वराचे शिलालेख हे देखील यादवकालीन प्रगल्भ मराठी भाषेचे, लष्करी मोहिमांचे आणि राजकीय इतिहासाचे उत्तम उदाहरण आहेत.

शिवकाळ ते पेशवेकाळ

छत्रपती शिवाजी महाराजांनी जेव्हा हिंदवी स्वराज्याची स्थापना केली, तेव्हा प्रशासकीय कामकाजासाठी कागदपत्रांचा, पत्रांचा आणि आज्ञापत्रांचा वापर मोठ्या प्रमाणावर सुरू झाला होता. तरीही, शिलालेखांची परंपरा पूर्णपणे थांबली नाही. गड-किल्ल्यांच्या निर्मितीच्या वेळी आणि मंदिरांच्या जीर्णोद्धाराच्या वेळी दगडावर लेख कोरण्याची प्रथा सुरूच राहिली. सिंधुदुर्ग किल्ल्याच्या बांधकामावेळी उभारलेला शिलालेख किंवा अनेक किल्ल्यांवर आढळणारे मारुतीच्या मूर्तीजवळील लेख हे शिवकालीन बांधकामाची सविस्तर माहिती देतात. या काळात प्रामुख्याने देवनागरी आणि मोडी लिपीचा वापर शिलालेखांसाठी केला गेला. पेशवे काळातही बारवा (पायऱ्यांच्या विहिरी), समाधी स्थळे, मंदिरे आणि नद्यांचे घाट बांधल्यानंतर तिथे संबंधितांच्या नावाचे आणि तारखेचे शिलालेख कोरण्याची पद्धत कायम होती.

महाराष्ट्रातील शिलालेखांची ही परंपरा म्हणजे केवळ जुन्या दगडांचा संग्रह नसून, तो दोन हजार वर्षांच्या राजकीय, सामाजिक, आर्थिक आणि भाषिक उत्क्रांतीचा सलग आणि जिवंत आलेख आहे. मौर्य, सातवाहन, वाकाटक, चालुक्य, राष्ट्रकूट, शिलाहार, यादव ते थेट मराठा साम्राज्यापर्यंतच्या प्रत्येक कालखंडाने सह्याद्रीच्या या काळ्या पाषाणावर आपला ठसा उमटवला आहे. महामहोपाध्याय डॉ. वासुदेव विष्णू मिराशी, डॉ. शोभना गोखले, डॉ. स. ग. तुळपुळे यांसारख्या अनेक थोर अभ्यासकांनी आपले संपूर्ण आयुष्य या शिलालेखांचे वाचन आणि संशोधन करण्यासाठी वेचले, ज्यामुळे आज आपल्याला आपला हा गौरवशाली इतिहास अत्यंत पुराव्यानिशी वाचता येत आहे.

आजच्या काळात निसर्गाचा आघात, प्रदूषण आणि मानवी हस्तक्षेपांमुळे यातील अनेक शिलालेख धोक्यात आले आहेत. ऐतिहासिक स्थळांवर विद्रूपीकरण करण्याच्या प्रवृत्तीमुळे अनेक प्राचीन लेख नष्ट होण्याच्या मार्गावर आहेत. या अत्यंत दुर्मिळ आणि ऐतिहासिक पाषाणांचे संवर्धन करणे, हे आता प्रत्येक नागरिकाचे आणि प्रशासनाचे आद्य कर्तव्य आहे. हे शिलालेख म्हणजे आपल्या पूर्वजांनी अत्यंत कष्टातून आपल्यासाठी राखून ठेवलेला अमूल्य ठेवा आहे, ज्याची जपणूक करणे हेच खऱ्या अर्थाने इतिहासाचे संवर्धन ठरेल.

संदर्भ ग्रंथ:

१. मिराशी, वा. वि., 'सातवाहन आणि पश्चिमी क्षत्रप यांचा इतिहास आणि कोरीव लेख', महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ.
२. मिराशी, वा. वि., 'शिलालेख आणि ताम्रपट', विदर्भ संशोधन मंडळ, नागपूर.
३. गोखले, शोभना, 'पुराभिलेखविद्या', कॉन्टिनेन्टल प्रकाशन, पुणे.
४. तुळपुळे, शं. गो., 'प्राचीन मराठी कोरीव लेख', पुणे विद्यापीठ प्रकाशन.
५. ढवळीकर, म. के., 'महाराष्ट्राची कुळकथा', राजहंस प्रकाशन.
६. मोरवंचीकर, रा. श्री., 'सातवाहनकालीन महाराष्ट्र', प्रतिमा प्रकाशन.