मानवाच्या मेंदूच्या विकासासोबतच त्याची संशोधकवृत्ती देखील विकसित होत आलेली आहे. याच संशोधक वृत्तीमुळे आज आपण प्रगतीच्या मार्गावर वेगाने प्रवास करत आहोत. सतत जिज्ञासूपणे चिकित्सा करणे, नवं काही शोधण्याची आस धरणे, जीवनामध्ये सातत्याने नवनवीन अनुभवांचा भरणा करणे, अशा विविध प्रकारच्या वृत्ती मानवामध्ये दिसून येते. एका अर्थाने मनुष्यप्राणी हा जात्यात 'एक्सप्लोरर' आहे, असे आपण म्हणू शकतो. अशाच वेगळ्या वाटेने प्रवास करणाऱ्या एक्सप्लोरर लोकांची गोष्ट प्रीती छत्रे लिखित 'झपाटलेली पावलं' या पुस्तकामध्ये वाचायला मिळते.
एखाद्या गोष्टीचा शोध घ्यायचा म्हटलं की केवळ विज्ञानाचेच प्रयोग करावेत, असं नाही. 'इन्वेंशन' पेक्षा 'डिस्कवरी' प्रकारचा शोध घेणारी हजारो माणसे इतिहासामध्ये होऊन गेली. अगदी प्राचीन काळापासून विविध देशांचे शोध घेणारे, बेटांचा माग काढणारे जिज्ञासू लोक इतिहासामध्ये आपण पाहिले. परंतु आज देखील मोठ्या प्रमाणात असे लोक आधुनिक विज्ञानाची कास धरत संशोधनवृत्ती जोपासत जगाचा शोध घेत आहेत. हे वाचलं की आश्चर्यचकित व्हायला होतं. एखादी गोष्ट मला जाणून घ्यायचीच आहे आणि त्याकरता पाहिजे ते करायला मी तयार आहे, ही मानवी वृत्ती या पुस्तकातील माणसांच्या खऱ्याखुऱ्या गोष्टी आपल्याला सातत्याने दर्शवून देतात. या गोष्टीची सुरुवात होते ते शांततेचा आवाज ऐकणाऱ्या गार्डन हेम्पटन याच्यापासून. कोणीही न ऐकलेले हजारो आवाज जमा करायची त्याची वृत्ती. पृथ्वीतलावर अस्तित्वात असणारे सर्वाधिक आवाज त्याने ऐकले असावेत. या आवाजांना रेकॉर्ड करण्यासाठी त्याने त्याचे आयुष्य खर्च केले.
टारा रॉबर्ट्स ची गोष्ट यापेक्षा वेगळी आहे. आफ्रिकन गुलामांना अमेरिकेमध्ये नेत असताना शेकडो जहाजांना जलसमाधी मिळाली. याच जलसमाधी प्राप्त झालेल्या लोकांचा आणि त्यांच्या मुळाचा शोध घेण्याचे कार्य टारा आयुष्यभर करत राहिली. विशेष म्हणजे ती देखील अमेरिकन आणि मूळची आफ्रिकन वंशाचीच. आपल्या ध्येयाने झपाटलेल्या टाराने स्वतःचे मूळ देखील आफ्रिकेमध्ये शोधून काढले!
मध्य आशिया म्हणजे आधुनिक जगातील युद्धग्रस्त प्रदेश. आजही या प्रदेशांमध्ये युद्ध चालूच आहे. अशा सातत्याने भीतीच्या सावटाखाली असलेल्या प्रदेशांमध्ये विनोद कसा निर्माण होत असेल? खरोखर या ठिकाणी विनोदवीर असतील का? आणि महत्त्वाचं म्हणजे इथली माणसं विनोदातून मनोरंजन करत असतील का? अशा विविध प्रश्नांची उत्तरे शोधणारा लॅरी चार्ल्स हा देखील या पुस्तकांमध्ये आपल्याला भेटतो.
जगातील सर्वात लांब नदी म्हणजे नाईल नदी होय. या नदीच्या काठाकाठाने प्रवास करणाऱ्या लेविसन वूडची गोष्ट देखील निराळी आहे. केवळ नाईल नदीच नाही तर अफगाणिस्तानापासून भूतानपर्यंत पसरलेल्या हिमालयाची पदभ्रमंती देखील त्याने केली. मध्य अमेरिकेतल्या आठ देशांमधून ३००० किलोमीटरची पायपीट करणारा तो पहिलाच व्यक्ती होता. अरेबियन वाळवंटातून तंगडतोड करताना त्याला अनेक अनुभव आले. त्याच्यासारखाच आणखी एक व्यक्ती म्हणजे पॉल सेलोपेफ. आदिमानवाचा प्रवास मध्य आफ्रिकेतून जगभरातल्या अन्य खंडांमध्ये झाला, हे आतापर्यंत सिद्ध झालेले आहे. परंतु आदिमानव ज्या मार्गाने जगभरात पसरला त्याच मार्गावरून पॉल याने प्रवास करत 'आऊट ऑफ हिडन वॉक' पूर्ण केला होता.
मोरक्को या देशाची सर्वाधिक पदभ्रमंती करणारी एलिस मॉरिसन देखील या पुस्तकातून आपल्याला भेटते. एखादा भाग 'एक्सप्लोर' केल्यानंतर पुढे काय? या प्रश्नाचे उत्तर शोधून ती लगेच कामाला लागत असे. त्यातूनच तिने सहारा वाळवंटातील मोरोक्को या फारशा माहित नसलेल्या देशाची पूर्ण पदभ्रमंती केली.
डॅन ब्युटनर हा दीर्घायुषी माणसांच्या शोधामध्ये जगभर फिरतो आहे. विशेष म्हणजे ज्या भागांमध्ये जगात दीर्घायुषी माणसांची वस्ती त्याला सापडते. अशा भागांना त्यांनी ब्लू झोन म्हटले आहे. त्याच्या एकंदरीत अभ्यासातून मनुष्य दीर्घायुषी का होतात? या प्रश्नाचे उत्तर देखील त्याला सापडले.
भारतामध्ये उत्तरांचलमध्ये वन गुज्जर नावाची एक भटकी जमात आहे. भारतातील अन्य भटके लोक स्थिरावले परंतु वनगुज्जर अजूनही तसेच आहेत. त्यांच्या शोधार्थ भारतामध्ये आलेला भटक्या म्हणजे मायकल बेननाव्ह. त्याने या भटक्या जमातींसोबत हिमालयाची पायपीट केली. त्यांचे पूर्ण जीवन जाणून घेतले. आणि विशेष म्हणजे त्यांच्या समस्यांवर उपाय देखील शोधले होते.
साहसी वाटेने प्रवास करणाऱ्या भटक्यांमध्ये प्रामुख्याने पुरुष होते. परंतु स्त्रियांची संख्या नगण्य असली तरी त्या मागे नव्हत्या. अशाच स्त्रियांच्या पावलावर पाऊल ठेवून मार्गक्रमण करणारी एलीस वोर्टली हिची गोष्ट निश्चितच स्त्रियांसाठी प्रेरणादायी आहे. साहसी प्रवासासाठी तिने अन्य स्त्रियांचा खूप अभ्यास केला आणि त्यातूनच स्वतःचा मार्ग निवडून अगणित पदभ्रमंती केली होती.
जिमी नेल्सन हा भटक्या आदिम जमातींचा फोटो दस्तावेज करणारा बहाद्दर आहे. आधुनिक मानवी जीवनापासून अजूनही दूर असणाऱ्या अनेक आदिवासींमध्ये तो जाऊन राहिला. त्यांना जगासमोर आणण्याचे काम त्याने केले. खरंतर त्यांचे जीवन फोटोंमध्ये बंदिस्त करणे अवघड काम होते. पण अनुभवातून शिकत गेला. आणि आपल्या छायाचित्रांच्या माध्यमातून अनेक जमातींना एक्सप्लोर करण्याचे काम त्याने केले.
उत्तर ध्रुवाच्या जवळ असणाऱ्या आणि मध्यरात्रीच्या सूर्याचा प्रदेश म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या नॉर्वेमधील अतिउत्तर भागातून प्रवास करत थेट खंडाच्या दक्षिण टोकापर्यंत पायपीट करणारा ऍश भारद्वाज म्हणजे एक ठार वेडा भटक्याच. अनेक देश पादाक्रांत करत तिथल्या लोकांशी संवाद साधत, विविध प्रकारच्या संस्कृतींचा अभ्यास करत आणि बहुमोलाचा अनुभव गाठीशी बांधत या पठ्ठ्याने कित्येक महिने प्रवास करत उणे तापमानापासून चाळीस अंश तापमानांपर्यंत गरमी असणाऱ्या प्रदेशांमधून भटकंती केली. खरोखर हा अतिशय धाडसी भटक्या होता, असंच म्हणावं लागेल. मारिओ रिग्बी याने देखील आफ्रिका खंडातून दक्षिणोत्तर प्रवास केला होता. या प्रवासामध्ये त्याने आपल्या पूर्वजांची वस्तीस्थान मानल्या जाणाऱ्या आफ्रिका खंडातून अथक प्रवास केला होता.
स्त्री एक्सप्लोरर असणारी मिरेया मेयोर हिने तर प्रायमेट्स अर्थात माकडवंशीय प्राण्यांचा पूर्ण जगभर फिरून डेटाबेसच बनवला. विशेष म्हणजे ईशान्य मादागास्कर मधील अतिशय दुर्मिळ असणाऱ्या लिमर प्रजातीतल्या सर्वात लहान प्राण्याचा शोध देखील तिने लावला होता.
रेझा पक्रवान हा जन्माने इराणी तर कर्माने ब्रिटिश. त्याने सायकलच्या माध्यमातून नॉर्वे ते दक्षिण आफ्रिका अशी जगाला उभी गवसणी घातली. तर सेनेगल ते सोमालिया असा आफ्रिका खंडाला आडवा छेद देखील दिला. त्याच्या अंगात अनिश्चितते हिला तोंड देण्याची एक नशा होती. आणि ती नशा त्याने सायकलींच्या माध्यमातून पूर्ण केली.
भारतातील सर्वात जुनी संस्कृती ज्या नदीच्या नावावर आहे आणि ज्या नदीच्या नावावरूनच आपल्या देशाला इंडिया हे नाव पडले ती सिंधू नदी. या सिंधू नदीच्या काठावरील संस्कृती सर्वप्रथम एक्सप्लोर करण्याचे काम एलिस अल्बिनिया हिने केले. सिंधू नदी ज्या ठिकाणी अरबी समुद्राला मिळते त्या कराचीपासून प्रवास करत आणि पाकिस्तान, अफगाणिस्तान, भारत ते थेट तिबेटपर्यंत मार्गक्रमण करत तिने सिंधू नदी खऱ्या अर्थाने अनुभवली. एखादा पुरुष भटक्या देखील कदाचित अशा प्रकारचे कार्य करू शकणार नाही.
बांगलादेशातल्या वासफिया नाझरीनची गोष्ट अतिशय निराळी आहे. जन्मापासूनच दारिद्र्याने ग्रासलेल्या बांगलादेशामध्ये असलेली स्त्रियांवरील बंधने सर्वांनाच माहित आहेत. परंतु ती झुगारून वासफिया हिने सेव्हन समिट्स म्हणून ओळखली जाणारी सात खंडांमधील साथ सर्वोच्च शिखरे पादाक्रांत केली होती. असं करणारी ती पहिलीच बांगलादेशी व्यक्ती होय. याकरिता तिने दाखवलेली धडाडी, हिम्मत आणि मानसिक ताकद याला सलाम ठोकावासा वाटतो.
आपल्या अंगामध्ये असणाऱ्या जिज्ञासू वृत्तीला शमवण्यासाठी मनुष्य काय करू शकतो? याची उदाहरणे या पुस्तकामधून समोर येतात. खरंतर या बोधकथा आहेत. ज्या आपल्याला सातत्याने सांगतात की होय तुम्हाला हे करायचे आहे. त्यातून जे समाधान मिळते ते कितीही पैशाने विकत घेता येणार नाही. असेही वाटून जातं की आपण सर्वसामान्य लोकांप्रमाणे सरळधोपट मार्गावर प्रवास करतो आहोत. हा मार्ग सोडून वेगळ्या वाटेने जाणाऱ्या एक्सप्लोररशी दृष्टी किती वेगळी असावी. त्यांच्या अनुभवांनीच त्यांचे जीवन घडविले असावे.
--- तुषार भ. कुटे
