'शेफालिका': प्राचीन महाराष्ट्राचा सामाजिक आरसा आणि साहित्यातील सुवर्णपान (भाग ३/३)

'शेफालिका' या ग्रंथाच्या पहिल्या दोन भागांमध्ये आपण राजा हाल याची 'गाथासप्तशती', तिची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी आणि या ग्रंथात अत्यंत उत्कटतेने रंगवलेला ग्रामीण शृंगार व मानवी भावनांचा वेध घेतला. आता या अंतिम आणि तिसऱ्या भागामध्ये आपण या काव्यसंग्रहातून उलगडणारे तत्कालीन सामाजिक जीवन, रूढी-परंपरा, कौटुंबिक नातेसंबंध आणि एकूणच भारतीय साहित्याच्या विशाल पटावर या ग्रंथाचे असलेले अढळ स्थान याविषयी सविस्तर चर्चा करणार आहोत. साहित्याला समाजाचा आरसा म्हटले जाते, आणि 'शेफालिका'मधील प्रत्येक गाथा हा दोन हजार वर्षांपूर्वीच्या महाराष्ट्राचा एक अत्यंत पारदर्शी आणि बोलका आरसा आहे. यात केवळ नायक-नायिकांचे प्रेम नाही, तर एका संपूर्ण समाजव्यवस्थेचे, त्यांच्या साध्याभोळ्या जगण्याचे, त्यांच्या संघर्षाचे आणि त्यांच्या अंगभूत शहाणपणाचे अत्यंत विलोभनीय दर्शन घडते. 

या ग्रंथातून तत्कालीन ग्रामीण समाजव्यवस्थेची आणि कौटुंबिक नातेसंबंधांची अत्यंत स्पष्ट आणि सविस्तर कल्पना येते. सासू-सून, दीर-भावजय, नणंद-भावजय अशा अगदी घरगुती आणि जिव्हाळ्याच्या नात्यांमधील सूक्ष्म पदर या गाथांमधून उलगडले आहेत. एकत्रित कुटुंबपद्धती हा या समाजाचा मुख्य कणा होता. घरातील कर्त्या पुरुषाचा आब, सासूचा दबदबा आणि तरीही सुनेला मिळणारे मोकळे वातावरण याचे चित्रण अत्यंत स्वाभाविकपणे आले आहे. गावाचा कारभार पाहणारा 'ग्रामणी' म्हणजेच पाटील किंवा गावपुढारी हा या समाजव्यवस्थेतील एक अत्यंत महत्त्वाचा दुवा होता. पाटलाचा रुबाब, त्याची तरुण आणि सुंदर मुलगी किंवा सून यांच्याविषयी गावात असणारे आकर्षण, आणि पाटलाच्या शब्दाला गावात असलेला मान या सर्व गोष्टी तत्कालीन समाजजीवनावर मोठा प्रकाश टाकतात. अनेक गाथांमध्ये पाटलाच्या घरातील श्रीमंती आणि त्याच गावात राहणाऱ्या सामान्य शेतकऱ्याची गरिबी यांच्यातील तफावतही अत्यंत सूचकपणे दाखवून दिली आहे. पण ही गरिबी कुठेही दीनवाणी किंवा लाचार वाटत नाही, तर ती कष्टकऱ्यांची आणि स्वाभिमानाची गरिबी आहे, असाच संदेश यातून मिळतो. 

शेती आणि निसर्ग हा या सर्व ग्रामीण जीवनाचा मुख्य आधार आहे. पेरणी, कापणी, आणि मळणीच्या वेळची शेतकऱ्यांची लगबग, पावसाची आतुरतेने पाहिलेली वाट आणि पावसानंतर हिरवीगार झालेली शेती या सर्वांचे वर्णन या गाथांमध्ये ओतप्रोत भरलेले आहे. तत्कालीन सण-उत्सव, व्रत-वैकल्ये आणि लोकांच्या श्रद्धा यांचाही अत्यंत सुंदर वेध या काव्यात घेतला आहे. होळी किंवा फाल्गुनोत्सव, वसंत ऋतूचे आगमन, आणि दसऱ्याच्या वेळचे सीमोल्लंघन यांसारख्या सणांचे संदर्भ या गाथांमधून मिळतात. निसर्गाशी तादात्म्य पावून जगणारा हा समाज होता. गावाबाहेरचे मारुतीचे किंवा स्थानिक देवतेचे मंदिर, तिथे नवस बोलणाऱ्या आणि आपली गुपिते सांगणाऱ्या भोळ्याभाबड्या स्त्रिया, आणि शकुन-अपशकुन मानण्याची तत्कालीन पद्धत हे सर्व या काव्यातून अत्यंत जिवंतपणे उभे राहते. यावरून आपल्याला असे दिसून येते की, दोन हजार वर्षांपूर्वीचा हा समाज अत्यंत निसर्गाभिमुख, उत्सवप्रिय आणि साध्या-सरळ श्रद्धा असणारा होता.

'शेफालिका' किंवा मूळ 'गाथासप्तशती'चे आणखी एक अत्यंत मोठे आणि क्रांतिकारक वैशिष्ट्य म्हणजे या काव्यातून दिसणारे तत्कालीन स्त्रियांचे स्वातंत्र्य आणि त्यांचे समाजातील स्थान. संस्कृत साहित्यात अनेकदा स्त्रियांना दुय्यम किंवा केवळ राजवाड्याच्या भिंतीत अडकलेल्या दाखवले गेले असले तरी, या प्राकृत गाथांमधील स्त्री अत्यंत स्वतंत्र, स्वाभिमानी, धाडसी आणि स्वतःच्या भावना अत्यंत स्पष्टपणे व्यक्त करणारी आहे. ती केवळ चूल आणि मूल यात अडकलेली नाही, तर ती शेतावर पुरुषांच्या खांद्याला खांदा लावून राबणारी आहे. प्रेमात पुढाकार घेणारी, विरहात खंबीरपणे उभी राहणारी आणि प्रसंगी आपल्या भावना लपवण्यासाठी अत्यंत हुशारीने आणि गोड शब्दांत भुरळ घालणारी चतुर नायिका या गाथांमधून भेटते. अनेक गाथा तर तत्कालीन कवयित्रींनीच रचलेल्या आहेत, ज्यावरून त्या काळातील स्त्रियांच्या बौद्धिक आणि भाषिक विकासाची स्पष्ट साक्ष मिळते. स्त्री मनाचे इतके सूक्ष्म, सखोल आणि आदरयुक्त आकलन भारतीय साहित्यात इतरत्र क्वचितच पाहायला मिळते. राजा हाल याने स्त्रीला दिलेले हे सर्वोच्च मानाचे स्थान या ग्रंथाची महती वाढवते.

या प्राचीन आणि अमूल्य ठेव्याला आधुनिक मराठीत आणण्याचे जे महान कार्य कविवर्य राजा बढे आणि प्राध्यापक अरविंद मंगरुळकर यांनी केले, ते खरोखरच ऐतिहासिक आणि वंदनीय आहे. प्राध्यापक अरविंद मंगरुळकर यांनी प्रत्येक प्राकृत गाथेचा अत्यंत सोपा, सरळ आणि अचूक असा गद्यानुवाद दिला आहे. यामुळे मूळ गाथेचा नेमका अर्थ काय आहे आणि त्यामागील संदर्भ काय आहे, हे कोणत्याही सामान्य वाचकाला सहज समजते. मंगरुळकर यांच्या या अचूक आणि अभ्यासपूर्ण गद्यानुवादावरच राजा बढे यांनी आपल्या पद्यानुवादाची सुंदर आणि भव्य इमारत उभी केली आहे. राजा बढे यांनी वापरलेली भाषा, त्यांची सोपी वृत्ते आणि त्यांच्या शब्दांमधील नादमाधुर्य यामुळे या कविता थेट काळजाला भिडतात. 'ध्वनी' किंवा 'व्यंजना' हे उत्तम काव्याचे लक्षण मानले जाते, म्हणजेच जे शब्दांतून थेट सांगितले जात नाही, ते आपल्या मनात रुजवण्याची आणि सुचवण्याची ताकद. राजा बढे यांनी मूळ गाथांमधील हा 'ध्वनी' अत्यंत समर्थपणे मराठीत पकडला आहे. त्यांनी वापरलेले ग्रामीण शब्द, वाक्प्रचार आणि भाषेचा अस्सल गोडवा यामुळे 'शेफालिका' हा ग्रंथ आधुनिक मराठी साहित्यातील एक उत्कृष्ट आणि स्वतंत्र काव्यसंग्रह म्हणूनही शोभून दिसतो.

महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळाने एकोणीसशे चौऱ्याऐंशी साली या ग्रंथाची प्रथमावृत्ती प्रकाशित करून मराठी साहित्य विश्वावर अत्यंत मोठे उपकार केले आहेत. या ग्रंथाच्या निर्मितीत मु. रा. आचरेकर यांच्यासारख्या महान चित्रकाराने काढलेली सुंदर रेखाचित्रे या ग्रंथाच्या सौंदर्यात अधिकच भर घालतात. हे केवळ शब्दांचे पुस्तक न राहता ते एक दृश्य आणि श्राव्य असे संमिश्र कलादालन बनते. 'शेफालिका' हा ग्रंथ म्हणजे केवळ एका जुन्या पुस्तकाचे झालेले भाषांतर नाही, तर तो आपल्या पूर्वजांच्या सांस्कृतिक, भाषिक आणि सामाजिक वैभवाचा एक अत्यंत जिवंत आणि धडधडणारा दस्तावेज आहे. हा ग्रंथ आपल्याला आपल्या खऱ्या मुळांची ओळख करून देतो आणि आपला इतिहास केवळ तलवारीच्या पात्यावर नाही तर लेखणीच्या शाईतही तितकाच प्रगल्भ होता हे सिद्ध करतो.

दोन हजार वर्षांपूर्वीच्या त्या अज्ञात प्राकृत कवींनी आणि कवयित्रींनी मानवी जीवनातील जे शाश्वत सत्य, जे निसर्गाचे सौंदर्य आणि जे अकृत्रिम प्रेम आपल्या गाथांमधून मांडले, ते राजा बढे यांच्या प्रतिभावान लेखणीतून पुन्हा एकदा मराठीच्या अंगणात पारिजातकाच्या फुलांसारखे (शेफालिका) सुगंधित झाले आहे. काळ कितीही पुढे गेला, तंत्रज्ञान कितीही प्रगत झाले तरी मानवी भावनांचे मूळ रंग बदलत नाहीत, हीच मोठी शिकवण हा ग्रंथ आपल्याला देतो. हा पारिजातकाचा सुगंध असाच पिढ्यानपिढ्या मराठी साहित्यात दरवळत राहील आणि मराठी रसिकांना प्राचीन महाराष्ट्राच्या त्या वैभवशाली सुवर्णकाळाची कायम आठवण करून देत राहील, यात कोणतीही शंका नाही. ज्यांना महाराष्ट्राचा आत्मा समजून घ्यायचा आहे, त्यांनी 'शेफालिका' या ग्रंथाचे पारायण नक्कीच करायला हवे.