भारतीय भाषांची जननी: 'प्राकृत' आणि 'पाली'च्या समृद्ध प्रवासाची ऐतिहासिक गाथा

मानवी उत्क्रांतीच्या आणि हजारो वर्षांच्या प्रदीर्घ इतिहासात माणसाला मिळालेली सर्वात अमूल्य देणगी म्हणजे 'भाषा'. याच भाषेने मानवी संस्कृतीला एकमेकांशी संवाद साधण्याचे आणि विचारांची देवाणघेवाण करण्याचे एक प्रभावी माध्यम मिळवून दिले. जसजसा मनुष्य जगाच्या पाठीवर सर्वत्र पोहोचला, तसतशा भौगोलिक आणि सांस्कृतिक बदलानुसार तिथे नवनवीन भाषा विकसित होत गेल्या. आपल्या खंडप्राय भारताचा विचार केला, तर या भूमीत हजारो वर्षांपासून शेकडो भाषा आणि बोलीभाषा बोलल्या जात आहेत. आजही या देशाच्या कानाकोपऱ्यात प्रचंड भाषिक वैविध्य पाहायला मिळते. यातील बहुतांश भारतीय भाषांचा मूळ उगम हा दोन हजार वर्षांपूर्वी अस्तित्वात असलेल्या 'प्राकृत' आणि 'पाली' या भाषांमधून झालेला आहे. याच प्राचीन प्राकृत आणि पाली भाषांचा अत्यंत सविस्तर, अभ्यासपूर्ण इतिहास लेखक संजय सोनवणे यांनी त्यांच्या या पुस्तकातून वाचकांसमोर उलगडला आहे.

या पुस्तकाच्या सुरुवातीच्या प्रकरणांमध्ये लेखकाने सिंधू संस्कृती आणि संस्कृत भाषा यांच्यातील परस्परसंबंधांवर संशोधक वृत्तीने आणि विस्तृतपणे भाष्य केले आहे. सिंधू संस्कृती ही खऱ्या अर्थाने समग्र भारतीय संस्कृतीचा पाया मानली जाते. त्यामुळे भारतीय भाषांच्या उगमाचा शोध घ्यायचा असेल, तर सिंधू संस्कृतीतील भाषेवर सखोल संशोधन होणे नितांत गरजेचे आहे. दुर्दैवाने, आजही सिंधू संस्कृतीतील लिपी आणि भाषा कोणत्याही संशोधकाला किंवा अभ्यासकाला पूर्णपणे वाचता आलेली नाही. ज्या दिवशी ती लिपी उलगडेल, त्या दिवशी प्राचीन भारताच्या इतिहासातील अनेक रहस्ये आणि गुपिते जगासमोर येतील. अनेक भाषातज्ज्ञ आणि संशोधकांच्या मते, 'संस्कृत' ही कोणतीही नैसर्गिक बोलीभाषा नसून ती तत्कालीन विविध प्राकृत भाषांमधून जाणीवपूर्वक घडवलेली किंवा 'संस्कारित' केलेली भाषा आहे. हजारो वर्षांपूर्वी जे अफाट ज्ञान आणि साहित्य विविध प्राकृत भाषांमध्ये निर्माण झाले होते, तेच कालांतराने संस्कृत भाषेमध्ये अनुवादित केले गेले, असे अनेक तज्ज्ञांनी सप्रमाण सिद्ध केले आहे. आजच्या घडीलाही भारतातील जवळजवळ सर्वच भाषांवर प्राकृत भाषेचा गडद प्रभाव जाणवतो. आपली मायबोली मराठी ही देखील संस्कृतमधून उगम पावलेली नसून, 'महाराष्ट्री प्राकृत' हीच तिची खरी जननी आहे, हे वास्तव या पुस्तकातून अधिक स्पष्ट होते.

प्राचीन भारतामध्ये, विशेषतः देशाच्या उत्तरेकडील आणि मध्य भागामध्ये, सुमारे दोन हजार वर्षांपूर्वी प्राकृत भाषेचे अनेकविध प्रकार बोलले जात होते. यामध्ये प्रामुख्याने मागधी, अर्धमागधी, पैशाची, पाली, शौरसेनी, महाराष्ट्री, गांधारी आणि अपभ्रंश अशा विविध भाषांचा समावेश होता. या सर्व प्राकृत भाषांमध्ये निर्माण झालेल्या अथांग आणि समृद्ध साहित्याविषयी या पुस्तकात रंजक माहिती मिळते. यातील अनेक प्राचीन ग्रंथांची आणि साहित्यकृतींची नावेही आपण आजवर ऐकलेली नसतात, परंतु ते वाचताना तत्कालीन प्राकृत साहित्य किती प्रगल्भ होते याची प्रचिती पदोपदी येते. भारताच्या इतिहासात अनेक भाषा या विशिष्ट धर्मांशी किंवा तत्त्वज्ञानाशी घट्ट जोडल्या गेल्या आहेत. उदाहरणार्थ, संस्कृत ही प्रामुख्याने हिंदू धर्मातील प्राचीन धार्मिक कार्याची आणि कर्मकांडाची भाषा मानली गेली; तर बौद्ध धर्मातील जवळपास सर्वच मूळ आणि महत्त्वाचे साहित्य हे 'पाली' भाषेमध्ये रचलेले आढळते. तसेच, जैन धर्माचे विपुल साहित्य हे 'अर्धमागधी' भाषेत जतन केलेले आहे. याच कारणामुळे, जर एखाद्याला या धर्मांचा आणि त्यांच्या तत्त्वज्ञानाचा मुळातून अभ्यास करायचा असेल, तर त्याला या प्राचीन भाषांचे ज्ञान अवगत असणे अनिवार्य ठरते.

मुळात 'प्राकृत' या शब्दाचा अर्थच 'नैसर्गिक' किंवा 'निसर्गतः निर्माण झालेली भाषा' असा होतो. असे असले तरी, या सर्व नैसर्गिक भाषांना नियमबद्ध करणारे अनेक महान व्याकरणकारही भूतकाळात होऊन गेले. त्यांनी अत्यंत सूत्रबद्ध पद्धतीने या प्राकृत भाषांचे व्याकरण लिहून ठेवले आहे. या व्याकरणावरूनच या भाषांचे अंगभूत सौंदर्य, त्यांची लय आणि त्यांची समृद्धी आपल्या ध्यानात येते. आपल्या मराठी भाषेवर 'महाराष्ट्री प्राकृत' या भाषेचा जो ठळक प्रभाव आहे, तो लेखकाने विविध समर्पक उदाहरणांद्वारे अतिशय उत्तमरीत्या समजावून सांगितला आहे.

कोणतीही जिवंत भाषा ही एखाद्या खळखळणाऱ्या नदीसारखी नेहमी प्रवाही असते. काळानुसार ती सातत्याने बदलत राहते, स्वतःमध्ये नवनवे बदल घडवून आणते आणि इतर भाषांमधील नव्या शब्दांचा आपल्या शब्दसंग्रहात अत्यंत सहजतेने अंतर्भाव करत असते. याहूनही सर्वांत महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे, भाषा ही केवळ संवादाचे साधन नसून ती त्या त्या काळातील संस्कृतीची, परंपरांची आणि जीवनमूल्यांची खरी रक्षक असते. त्यामुळेच, जर आपल्याला मानवी इतिहासातील महत्त्वाच्या घटनांचा आणि मानवी वाटचालीचा खऱ्या अर्थाने ऊहापोह करायचा असेल, तर तत्कालीन भाषांचा सखोल अभ्यास होणे ही काळाची गरज आहे, हाच अत्यंत मोलाचा आणि प्रगल्भ विचार हे पुस्तक आपल्या मनात रुजवते.

--- तुषार भ. कुटे 

#मराठी #पुस्तक #परीक्षण #भाषा #प्राकृत  

 

शौरसेनी प्राकृत भाषा: भारतीय भाषिक परंपरेतील एक महत्त्वाचा आणि ऐतिहासिक दुवा

भारताचा भाषिक आणि सांस्कृतिक इतिहास अत्यंत प्राचीन, बहुआयामी आणि वैविध्यपूर्ण आहे. प्राचीन भारतात संस्कृत ही जरी विद्वानांची, राजदरबाराची आणि धर्मकार्याची प्रमुख भाषा असली, तरी संपूर्ण देशभरातील सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन संवादाचे मुख्य माध्यम 'प्राकृत' भाषाच राहिलेल्या आहेत. प्राकृत भाषांच्या मुख्य प्रकारांमध्ये महाराष्ट्री, मागधी, पैशाची आणि 'शौरसेनी' या भाषांचा अत्यंत प्रामुख्याने आणि आदराने समावेश होतो. यापैकी शौरसेनी प्राकृत ही एक अत्यंत महत्त्वाची, ऐतिहासिक आणि मध्यवर्ती इंडो-आर्यन भाषा मानली जाते. प्राचीन भारतातील 'शूरसेन' या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या जनपदात किंवा भौगोलिक प्रदेशात ही भाषा अत्यंत मोठ्या प्रमाणावर बोलली जात असे. आजच्या भौगोलिक रचनेचा विचार केल्यास, उत्तर प्रदेशातील मथुरा, वृंदावन आणि त्याच्या आजूबाजूचा जो 'मध्यदेश' म्हणून ओळखला जाणारा विस्तीर्ण प्रदेश आहे, तो शौरसेनी भाषेचा मूळ उगम आणि विस्ताराचा मुख्य भूभाग मानला जातो. भौगोलिकदृष्ट्या भारताच्या अगदी मध्यभागी असल्यामुळे आणि मथुरा हे प्राचीन काळातील एक अत्यंत मोठे व्यापारी व सांस्कृतिक केंद्र असल्यामुळे, या भाषेने तत्कालीन भाषिक आणि राजकीय जडणघडणीत अत्यंत महत्त्वाची आणि मध्यवर्ती भूमिका बजावली आहे.

शौरसेनी भाषेचे भारतीय साहित्यातील आणि विशेषतः प्राचीन संस्कृत नाटकांमधील योगदान अत्यंत अनन्यसाधारण आणि थक्क करणारे आहे. प्राचीन भारतीय साहित्य परंपरेत भरतमुनींच्या 'नाट्यशास्त्र' या महान ग्रंथाला खूप मोठे महत्त्व आहे. या ग्रंथात नाटकातील पात्रांनी त्यांच्या सामाजिक स्तरानुसार कोणत्या भाषांचा वापर करावा, याचे अत्यंत काटेकोर आणि समाजशास्त्रीय नियम घालून दिलेले आहेत. या नियमांनुसार, प्राचीन संस्कृत नाटकांमध्ये केवळ उच्चवर्णीय पुरुष, राजे, सेनापती आणि विद्वान ब्राह्मण हेच संस्कृत भाषेचा वापर करत असत. तर नाटकातील राण्या, इतर स्त्रिया, लहान मुले, विदूषक आणि समाजातील सर्वसामान्य वर्गाचे प्रतिनिधित्व करणारी पात्रे केवळ शौरसेनी प्राकृत भाषेतच संवाद साधत असत. महाकवी कालिदास, भास, शूद्रक आणि भवभूती यांच्यासारख्या महान संस्कृत नाटककारांच्या अजरामर साहित्यकृतींमध्ये शौरसेनी भाषेचा अत्यंत प्रभावी, जिवंत आणि व्यापक वापर झालेला आपल्याला सहज दिसून येतो. महाकवी कालिदासाच्या 'अभिज्ञानशाकुंतलम्' या जगप्रसिद्ध नाटकात शकुंतला आणि तिच्या मैत्रिणी ज्या अत्यंत रसाळ आणि गोड भाषेत बोलतात, ती शौरसेनी प्राकृतच आहे. नाटकातील हा भाषिक भेद तत्कालीन समाजातील भाषिक वास्तव, पुरुषसत्ताक संस्कृती आणि सामाजिक स्तर अत्यंत स्पष्टपणे दर्शवतो. यामुळेच तत्कालीन साहित्यिकांमध्ये शौरसेनीला आदराने 'नाटकांची प्राकृत' म्हणूनही एक विशेष ओळख प्राप्त झाली होती.

शौरसेनी भाषेचे दुसरे आणि अत्यंत महत्त्वाचे रूप म्हणजे 'जैन शौरसेनी' होय. जैन धर्माच्या अथांग साहित्यात, आणि विशेषतः 'दिगंबर' पंथाच्या अत्यंत पवित्र आणि प्राचीन ग्रंथांमध्ये या भाषेचा विपुल प्रमाणात आणि अत्यंत निष्ठेने वापर झालेला आहे. प्राचीन काळी जेव्हा जैन धर्माचा प्रसार मध्य भारतात आणि दक्षिण भारताकडे होऊ लागला, तेव्हा सर्वसामान्यांना त्यांचे तत्त्वज्ञान त्यांच्याच मातृभाषेत समजावून सांगण्यासाठी जैन आचार्यांनी शौरसेनी भाषेचा अत्यंत कल्पकतेने स्वीकार केला. दिगंबर जैन परंपरेतील 'षट्खंडागम' आणि 'कसायपाहुड' यांसारखे अत्यंत महत्त्वाचे, गुंतागुंतीचे आणि प्राचीन सिद्धान्त ग्रंथ याच जैन शौरसेनी भाषेत अत्यंत कुशलतेने रचले गेले आहेत. याशिवाय आचार्य कुंदकुंद यांच्यासारख्या महान जैन तत्त्ववेत्त्यांनी आपले 'समयसार', 'प्रवचनसार' आणि 'पंचास्तिकायसार' हे आध्यात्मिकदृष्ट्या श्रेष्ठ असलेले ग्रंथ याच भाषेत लिहिले आहेत. व्याकरण आणि रचनेच्या दृष्टीने जैन शौरसेनी ही नाटकांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या मूळ शौरसेनीपेक्षा थोडी वेगळी भासते, कारण प्रवासाच्या आणि विस्ताराच्या ओघात त्यात काही प्रमाणात महाराष्ट्री आणि अर्धमागधी प्राकृत भाषेचाही स्वाभाविक प्रभाव दिसून येतो. परंतु, धर्माचा आणि तत्त्वज्ञानाचा अत्यंत क्लिष्ट विचार तळागाळातील लोकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी लोकभाषेचा वापर करण्याची जी महान जैन परंपरा होती, तिचे सर्वात उत्कृष्ट आणि यशस्वी उदाहरण म्हणून जैन शौरसेनीकडे पाहिले जाते. यामुळेच एका सामान्य बोलीभाषेला एक अत्यंत मोठे आणि चिरंतन असे धार्मिक तसेच तात्त्विक अधिष्ठान प्राप्त झाले.

व्याकरण आणि भाषिक वैशिष्ट्यांचा अत्यंत बारकाईने विचार केल्यास, शौरसेनी ही संस्कृत भाषेच्या सर्वाधिक जवळची आणि तिच्याशी थेट नाते सांगणारी प्राकृत मानली जाते. प्राचीन भारतातील सुप्रसिद्ध प्राकृत व्याकरणकार वररुची याने आपल्या 'प्राकृतप्रकाश' या प्रामाणिक ग्रंथात शौरसेनीच्या व्याकरणाचे नियम अत्यंत सविस्तरपणे आणि सूत्रात्मक पद्धतीने स्पष्ट केले आहेत. त्याच्या मते, शौरसेनीचे मूळ हे संस्कृतमध्येच दडलेले आहे. ध्वनी परिवर्तनाच्या आणि भाषिक सुलभीकरणाच्या नैसर्गिक नियमांनुसार, संस्कृतमधील काही कठीण आणि जोड व्यंजनांचा शौरसेनीमध्ये अत्यंत मृदू उच्चार होतो. उदाहरणार्थ, संस्कृतमधील 'त' या कठोर व्यंजनाचा शौरसेनीमध्ये नेहमी 'द' असा उच्चार होतो, जसे की 'गत' या संस्कृत शब्दाचा शौरसेनीमध्ये 'गद' असा उच्चार होतो. तसेच, संस्कृतमधील 'थ' या व्यंजनाचे रूपांतर शौरसेनीमध्ये 'ध' मध्ये होते (जसे 'कथा' ऐवजी 'कधा'). यासोबतच संस्कृतमधील तिन्ही 'श', 'ष', 'स' या उष्म व्यंजनांपैकी शौरसेनीमध्ये प्रामुख्याने केवळ 'स' या एकाच दंत्य व्यंजनाचा वापर सर्वाधिक होतो. या नैसर्गिक भाषिक साधेपणामुळे, उच्चारणातील कमालीच्या सुलभतेमुळे आणि कानाला गोड वाटणाऱ्या नादामुळे ही भाषा तत्कालीन सर्वसामान्यांमध्ये अत्यंत लोकप्रिय आणि संवादाचे प्रमुख साधन बनली. संस्कृत व्याकरणाची आणि उच्चारांची काठीण्य पातळी कमी करून शब्दांना एक अत्यंत प्रवाही आणि नैसर्गिक रूप देण्याचे ऐतिहासिक काम शौरसेनीने केले.

भाषेच्या उत्क्रांतीच्या अखंड आणि प्रदीर्घ प्रवासात शौरसेनी प्राकृत ही कधीही एकाच जागी किंवा एकाच स्वरूपात थांबली नाही. इसवी सनाच्या पहिल्या सहस्रकाच्या उत्तरार्धात, जेव्हा भारतातील सर्वच प्राकृत भाषांमध्ये वेगाने बदल होऊ लागले आणि त्या अधिक प्रवाही होऊ लागल्या, तेव्हा मूळ शौरसेनी प्राकृतमधून 'शौरसेनी अपभ्रंश' या अत्यंत महत्त्वाच्या आणि नव्या भाषेचा जन्म झाला. अपभ्रंश म्हणजे मूळ भाषेचे थोडे अधिक सोपे, लवचिक आणि लोकव्यवहारातील थेट रूप होय. याच शौरसेनी अपभ्रंश भाषेने आधुनिक उत्तर भारतीय आणि मध्य भारतीय भाषांचा अत्यंत भक्कम पाया रचला. आज आपण आधुनिक भारतात ज्या प्रमुख आणि मोठ्या प्रमाणावर बोलल्या जाणाऱ्या भाषा पाहतो, जसे की हिंदी, ब्रजभाषा, बुंदेली, हरियाणवी, मारवाडी आणि काही प्रमाणात पंजाबी, या सर्व भाषांची खरी जननी ही शौरसेनी अपभ्रंश आणि पर्यायाने प्राचीन शौरसेनी प्राकृत हीच आहे. मध्ययुगीन काळात जेव्हा भक्ती चळवळीचा उदय झाला, तेव्हा संत सूरदास आणि मीराबाई यांच्यासारख्या महान संतांनी आपले अभंग आणि पदे ज्या 'ब्रज' भाषेत रचली, ती ब्रजभाषा शौरसेनीचीच थेट वारसदार आहे. शूरसेन जनपदाच्या या एका भाषेने संपूर्ण उत्तर आणि मध्य भारताच्या भाषिक नकाशाला हजारो वर्षे एक समान, जोडणारे आणि अत्यंत सुसंस्कृत असे रूप दिले आहे. त्यामुळे आजच्या आधुनिक हिंदी भाषेचा किंवा उत्तर भारतीय साहित्याचा उगम शोधताना भाषाशास्त्रज्ञांना आणि इतिहासकारांना अपरिहार्यपणे शौरसेनी प्राकृतच्याच ऐतिहासिक आणि समृद्ध अभ्यासाकडे वळावे लागते.

शौरसेनी प्राकृत भाषा ही केवळ इतिहासाच्या पानांवर नोंदलेली एक प्राचीन बोलीभाषा नव्हती, तर ती भारतीय संस्कृतीच्या, अथांग साहित्याच्या आणि प्रगल्भ तत्त्वज्ञानाच्या जडणघडणीतील एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि जिवंत दुवा होती. राजदरबारातील आणि धर्मकार्यातील संस्कृत भाषेच्या एकाधिकारशाहीला अत्यंत नम्रपणे, पण ठामपणे छेद देत, तिने नाटकांच्या माध्यमातून स्त्रियांच्या, वंचितांच्या आणि सर्वसामान्यांच्या भावभावनांना साहित्यात अत्यंत मानाचे स्थान आणि वाचा फोडली. दिगंबर जैन आचार्यांच्या पवित्र लेखणीतून तिने अत्यंत सखोल आणि प्रगल्भ असे अहिंसेचे तत्त्वज्ञान सामान्य लोकांच्या घराघरात पोहोचवले. आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, काळाच्या ओघात स्वतःमध्ये नैसर्गिक बदल घडवून आणत तिने आजच्या आधुनिक हिंदी आणि इतर उत्तर भारतीय भाषांना जन्म देऊन भारताचा भाषिक वारसा अखंड ठेवला. भारताच्या भाषिक विविधतेचा, सांस्कृतिक प्रगल्भतेचा आणि सामाजिक इतिहासाचा सर्वांगीण अभ्यास करायचा असेल, तर शौरसेनी प्राकृत भाषेचे हे बहुआयामी आणि ऐतिहासिक योगदान समजून घेणे अत्यंत आवश्यक आणि मार्गदर्शक ठरते.

संदर्भ ग्रंथांची सूची:
या विषयाच्या अधिक सविस्तर आणि शास्त्रशुद्ध अभ्यासासाठी काही अत्यंत महत्त्वाच्या संदर्भ ग्रंथांचा आधार घेता येतो. यामध्ये डॉ. प्र. न. जोशी यांनी लिहिलेला 'प्राकृत भाषेचा इतिहास' हा ग्रंथ प्राकृत भाषांच्या उगमासाठी अत्यंत उपयुक्त आहे. तसेच डॉ. वि. वा. करंबेळकर यांचा 'संस्कृत साहित्याचा सोपपत्तिक इतिहास' हा ग्रंथ संस्कृत नाटकांमधील शौरसेनीच्या वापराचे उत्तम विवेचन करतो. भाषाशास्त्रीय दृष्टिकोनासाठी डॉ. स. ग. मालशे यांचा 'भाषाविज्ञान परिचय' आणि हिंदीतील डॉ. जगदीशचंद्र जैन यांचा 'प्राकृत साहित्य का इतिहास' हे ग्रंथ मोलाचे आहेत. व्याकरण समजून घेण्यासाठी प्राचीन 'प्राकृतप्रकाश' (वररुची कृत) आणि जॉर्ज ग्रियर्सन यांचा जगप्रसिद्ध 'द लिंग्विस्टिक सर्व्हे ऑफ इंडिया' (The Linguistic Survey of India) हा ऐतिहासिक अहवाल अत्यंत महत्त्वाचा संदर्भ मानला जातो.

 

"सच्चं भण गोदावरी..." - सातवाहन साम्राज्याच्या अफाट अभिमानाचा आणि प्राचीन दख्खनच्या वैभवाचा प्राकृत हुंकार

प्राचीन महाराष्ट्राचा आणि दख्खनच्या पठाराचा इतिहास समजून घेताना केवळ लढाया, किल्ले आणि राजांच्या वंशावळी अभ्यासून चालत नाही, तर त्या काळातील साहित्याच्या आणि भाषेच्या अंतरंगातही डोकावून पाहावे लागते. कोणत्याही महान साम्राज्याची खरी ओळख आणि त्यांची सामाजिक-सांस्कृतिक जाणीव त्यांच्या साहित्यातून आणि लोकभाषेतूनच सर्वाधिक स्पष्टपणे प्रतिबिंबित होते. "सच्चं भण गोदावरी, पुव्वसमुद्देण सहिआ?" ही केवळ एक सामान्य प्राकृत काव्यपंक्ती नाही, तर ती इसवी सनाच्या सुरुवातीच्या शतकांमध्ये संपूर्ण भारतावर आपला दबदबा निर्माण करणाऱ्या सातवाहन (शालिवाहन) साम्राज्याच्या सर्वोच्च आणि अफाट अभिमानाची एक जिवंत आणि धगधगती साक्ष आहे. ही गाथा म्हणजे प्राचीन महाराष्ट्राची लोकभाषा असलेल्या 'महाराष्ट्री प्राकृत' भाषेतील एक अत्यंत तेजस्वी आणि ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वपूर्ण अशी रचना आहे, जिचा थेट संबंध सातवाहन राजांच्या प्रबळ महत्त्वाकांक्षेशी आणि त्यांच्या अढळ आत्मविश्वासाशी जोडलेला आहे.

या ओळीचा पूर्ण अर्थ आणि तिचे गांभीर्य समजून घेण्यासाठी आपल्याला ही संपूर्ण गाथा आणि तिचा ऐतिहासिक संदर्भ समजून घेणे अत्यंत आवश्यक आहे. जैन साहित्यातील 'प्रबंधकोश' आणि 'चतुर्विंशतिप्रबंध' यांसारख्या प्राचीन ग्रंथांमध्ये या गाथेचा अत्यंत रंजक आणि सविस्तर उल्लेख आढळतो. या ग्रंथांनुसार मूळ प्राकृत गाथा खालीलप्रमाणे आहे:

"सच्चं भण गोदावरि ! पुव्वसमुद्देण साहिआ संती ।
सालाहणकुलसरिसं जइ ते कूले कुलं अस्थि ? ॥"

या महाराष्ट्री प्राकृत गाथेचा आधुनिक मराठीतील अर्थ अतिशय थेट आणि अंगावर काटा आणणारा आहे. या गाथेत एक राजा अत्यंत गर्वाने आणि अधिकाराने गोदावरी नदीला उद्देशून म्हणतो, "हे गोदावरी ! तू ज्या पूर्व समुद्राला जाऊन मिळतेस, त्या पूर्व समुद्राची शपथ घेऊन मला आज अगदी खरे सांग, की तुझ्या या विस्तीर्ण तीरावर आमच्या सातवाहन (शालिवाहन) कुळासारखे महान, पराक्रमी आणि वैभवशाली दुसरे एखादे कुळ आजपर्यंत अस्तित्वात आले आहे का?" हा केवळ एका कवीचा कल्पनाविलास नाही, तर एका चक्रवर्ती सम्राटाने निसर्गाला दिलेले हे एक खुले आणि अत्यंत प्रबळ असे आव्हान आहे.

ही ऐतिहासिक गाथा कुण्या सामान्य कवीने लिहिलेली नसून, ती स्वतः एका सातवाहन राजाच्या (संभवतः राजा हाल किंवा त्याच्या वंशातील एखादा प्रबळ राजा) मुखातून बाहेर पडलेली आहे, अशी आख्यायिका प्राचीन ग्रंथांमध्ये सांगितली जाते. प्रबंधांमधील कथेनुसार, एकदा सातवाहन राजाच्या पदरात एकाच दिवशी अनेक अत्यंत मोठे आणि अभूतपूर्व असे विजय पडले. त्याच्या एका अत्यंत शूर सेनापतीने एकाच दिवसात दोन मोठ्या शहरांवर विजय मिळवला, राज्याच्या सीमेवर एक अत्यंत मोठा आणि कधीही न संपणारा खजिना सापडला, आणि त्याच वेळी राणीला एक अत्यंत सुंदर आणि गुणवान पुत्ररत्न प्राप्त झाल्याची आनंदवार्ता राजदरबारात येऊन धडकली. ऐश्वर्य, संपत्ती, विजय आणि कुलदीपक अशा सर्वच आघाड्यांवर मिळालेल्या या अतुलनीय यशामुळे सातवाहन राजाला आपल्या सत्तेचा आणि सामर्थ्याचा प्रचंड मोठा अभिमान वाटू लागला. या 'मदोन्मादा'च्या आणि सत्तेच्या सर्वोच्च शिखरावर असल्याच्या भावनेतूनच राजा आपल्या घोड्यावर स्वार होऊन प्रतिष्ठानच्या (आजचे पैठण) जवळून वाहणाऱ्या गोदावरी नदीच्या तीरावर आला आणि त्याने अत्यंत भरदार आणि तारस्वरात गोदावरी नदीला हा खडा सवाल विचारला.

या गाथेमध्ये गोदावरी नदीलाच साक्ष का मानले आहे, याचे कारण प्राचीन महाराष्ट्राच्या भूगोलात आणि अर्थव्यवस्थेत दडलेले आहे. गोदावरी नदी ही केवळ पाण्याचा प्रवाह नसून ती दख्खनच्या पठाराची आणि विशेषतः प्राचीन सातवाहन साम्राज्याची मुख्य जीवनदायिनी आहे. सातवाहनांची राजधानी असलेले प्रतिष्ठाननगर याच गोदावरीच्या तीरावर वसलेले होते. त्र्यंबकेश्वरच्या सह्याद्रीच्या रांगांपासून उगम पावून थेट बंगालच्या उपसागराला (पूर्व समुद्राला) मिळेपर्यंतचा गोदावरीचा संपूर्ण विस्तीर्ण प्रवास हा सातवाहन साम्राज्याच्या सोनेरी पट्ट्यातूनच होत होता. गोदावरीने या राज्याचा उगम, त्यांचा संघर्ष, त्यांचा व्यापार आणि त्यांचे जागतिक स्तरावरील वैभव अत्यंत जवळून पाहिले होते. त्यामुळेच, राजाने कोणत्याही देवाला किंवा मानवाला न विचारता थेट गोदावरीलाच साक्ष मानले आणि तिला 'पूर्व समुद्राची शपथ' देऊन विचारले की, या संपूर्ण भूभागात आमच्याइतके प्रबळ कुळ तू कधी पाहिले आहेस का? हा प्रश्न म्हणजे एका अर्थाने सातवाहनांनी आपल्या साम्राज्याच्या भौगोलिक आणि राजकीय सीमेवर मारलेली एक अत्यंत ठळक आणि अढळ अशी मोहोर आहे.

या गाथेसोबतच 'चतुर्विंशतिप्रबंध'मध्ये आणखी एक अत्यंत प्रसिद्ध आणि याच अभिमानाची पुष्टी करणारी दुसरी प्राकृत गाथा जोडलेली आहे, जी सातवाहन साम्राज्याचे तत्कालीन राजकीय वजन स्पष्ट करते:

"उत्तरओ हिमवन्तो दाहिणओ सालवाहणो राया ।
समभारभरक्कन्ता तेण न पल्हत्थए पुहवी ॥"

याचा अर्थ असा आहे की, "या पृथ्वीच्या उत्तरेला जसा प्रचंड मोठा आणि वजनदार हिमालय पर्वत उभा आहे, तसाच दक्षिणेला हा महान शालिवाहन (सातवाहन) राजा उभा आहे. या दोघांच्या समान वजनामुळेच ही पृथ्वी आज अत्यंत समतोल अवस्थेत स्थिर आहे, अन्यथा ती केव्हाच एका बाजूला कलंडून गेली असती." हिमालयाच्या भौगोलिक उंचीची आणि भव्यतेची तुलना थेट सातवाहन राजाच्या राजकीय आणि सामरिक ताकदीशी करणे, हे प्राचीन भारतीय साहित्यातील अत्यंत दुर्मिळ आणि राजकीय जाणिवांचे सर्वोच्च उदाहरण मानले जाते. यावरून इसवी सनाच्या सुरुवातीच्या शतकांमध्ये सातवाहन साम्राज्य हे केवळ एक प्रादेशिक राज्य राहिले नव्हते, तर ते संपूर्ण भारतीय उपखंडातील एक अत्यंत प्रबळ आणि मध्यवर्ती सत्ताकेंद्र बनले होते, याची स्पष्ट प्रचिती येते.

भाषिक आणि साहित्यिक दृष्टिकोनातून विचार केल्यास, "सच्चं भण गोदावरी" ही गाथा 'महाराष्ट्री प्राकृत' भाषेचे सामर्थ्य आणि तिची लवचिकता अत्यंत सुंदरपणे अधोरेखित करते. आज आपण जी मराठी भाषा बोलतो, ती याच महाराष्ट्री प्राकृत भाषेच्या गर्भातून हजारो वर्षांच्या स्थित्यंतरानंतर जन्माला आलेली आहे. संस्कृत ही त्या काळी विद्वतजनांची आणि देवपूजेची भाषा मानली जात असली, तरी सामान्य जनतेच्या मनात भिनलेली, मातीचा गंध असलेली आणि थेट हृदयाला भिडणारी भाषा ही प्राकृतच होती. सातवाहन राजांनी या प्राकृत भाषेला केवळ राजदरबारात आश्रय दिला नाही, तर राजा हाल याने 'गाथा सप्तशती' सारख्या महान ग्रंथाचे संपादन करून तिला साहित्याच्या सर्वोच्च सिंहासनावर बसवले. ही विशिष्ट गाथा शृंगारिक नसून ती वीररस आणि राजस अभिमानाने ओतप्रोत भरलेली आहे. यातील 'सच्चं भण' (सत्य सांग), 'पुव्वसमुद्देण' (पूर्व समुद्राची) यांसारखे शब्द आजही आधुनिक मराठीतील शब्दांशी अत्यंत जवळचे नाते सांगताना दिसतात, ज्यामुळे दोन हजार वर्षांपूर्वीचा हा इतिहास आपल्या अधिक जवळचा आणि ओळखीचा वाटू लागतो. प्राचीन पुराभिलेख आणि लिपींचा अभ्यास करताना अशा गाथा म्हणजे तत्कालीन समाजाची मानसिकता समजून घेण्याचे अत्यंत प्रभावी माध्यम ठरतात.

थोडक्यात सांगायचे तर, "सच्चं भण गोदावरी, पुव्वसमुद्देण सहिआ?" ही केवळ जुन्या काळातील एक कविता नाही. तो प्राचीन महाराष्ट्राच्या छातीत दडलेला एक अत्यंत तेजस्वी आणि ऐतिहासिक हुंकार आहे. सातवाहन राजांनी ज्या विश्वासाने आणि ताकदीने गोदावरीला हा प्रश्न विचारला होता, तो विश्वास पोकळ नव्हता. त्यांनी खरोखरच दख्खनच्या पठारावर एक असे अभूतपूर्व आणि स्थिर साम्राज्य निर्माण केले होते, ज्याने शेकडो वर्षे व्यापार, कला, साहित्य आणि स्थापत्य या सर्वच क्षेत्रांत जागतिक स्तरावर आपले नाणे खणखणीत वाजवले. राजाचा तो तात्कालिक अभिमान किंवा गर्व नंतरच्या काळात कदाचित शांत झाला असेल, काळ पुढे सरकला आणि सातवाहनांचे ते अवाढव्य साम्राज्यही लयास गेले. परंतु, गोदावरी नदी आजही त्याच शांतपणे आणि संथपणे वाहत आहे. आणि जेव्हा जेव्हा आपण इतिहासाच्या पानांवरून या प्राकृत गाथेचे वाचन करतो, तेव्हा तीच गोदावरी नदी अत्यंत मूकपणे परंतु ठामपणे आपल्याला सांगत असते की, सातवाहन राजाने विचारलेला तो प्रश्न अगदी बरोबर होता; खरोखरच, प्राचीन भारताच्या इतिहासात त्यांच्यासारखे महान, प्रगत आणि महाराष्ट्राच्या अस्मितेला आकार देणारे दुसरे कुळ क्वचितच पाहायला मिळते. ही गाथा म्हणजे प्राचीन महाराष्ट्राचा एक न पुसता येणारा आणि अत्यंत गौरवशाली असा भाषिक शिलालेख आहे.

संदर्भ ग्रंथ आणि ऐतिहासिक साहित्य:

१. प्रबंधकोश - मूळ रचनाकार: राजशेखर सुरी. या प्राचीन जैन ग्रंथामध्ये सातवाहन राजाला मिळालेले विजय आणि त्यानंतर अभिमानाने त्याने गोदावरी नदीला विचारलेला प्रश्न व ही मूळ प्राकृत गाथा सविस्तरपणे दिलेली आहे.
२. चतुर्विंशतिप्रबंध - मूळ रचनाकार: मेरुतुंगाचार्य. या ग्रंथात शालिवाहन (सातवाहन) राजांच्या पराक्रमाचे आणि त्यांच्या अफाट सामर्थ्याचे वर्णन करणाऱ्या अनेक प्राकृत गाथांचे ऐतिहासिक संदर्भ पाहायला मिळतात. हिमालयाशी सातवाहन राजांची तुलना करणारी गाथा याच ग्रंथात आढळते.
३. हाल सातवाहनाची गाथासप्तशती - लेखक/संपादक: स. आ. जोगळेकर. महाराष्ट्री प्राकृत भाषेचे सौंदर्य, तत्कालीन सामाजिक परिस्थिती आणि सातवाहन काळातील साहित्याचा सखोल अभ्यास करण्यासाठी हा मराठीतील अत्यंत प्रमाण आणि महत्त्वाचा ग्रंथ मानला जातो.
४. सातवाहन आणि पश्चिमी क्षत्रप यांचा इतिहास आणि कोरीव लेख - लेखक: डॉ. वा. वि. मिराशी. सातवाहन साम्राज्याचा राजकीय विस्तार, त्यांचा इतिहास आणि त्यांच्या काळातील कोरीव शिलालेखांमधील प्राकृत भाषेचा अभ्यास करण्यासाठी हे एक उत्तम आणि संदर्भमूल्य असलेले पुस्तक आहे.
५. मराठी भाषेचा उद्गम आणि विकास - लेखक: कृ. पां. कुलकर्णी. 'महाराष्ट्री प्राकृत' भाषेपासून ते 'आधुनिक मराठी' भाषेची निर्मिती कशी झाली, तसेच या गाथेतील 'सच्चं भण' सारख्या प्राकृत शब्दांच्या उत्क्रांतीचे शास्त्रीय विश्लेषण या ग्रंथात सविस्तरपणे वाचायला मिळते.
६. प्राचीन महाराष्ट्राचा इतिहास - लेखक: डॉ. श. गो. कोलारकर. सातवाहन काळातील दख्खनचे वैभव, गोदावरी नदीच्या खोऱ्याचे भौगोलिक व राजकीय महत्त्व आणि तत्कालीन सांस्कृतिक जडणघडण समजून घेण्यासाठी हे पुस्तक अत्यंत उपयुक्त ठरते.
७. महाराष्ट्र राज्याची अधिकृत दर्शनिका (गॅझेटिअर) - इतिहास: प्राचीन काळ खंड - महाराष्ट्र शासनाच्या या अधिकृत खंडामध्ये सातवाहन घराण्याची वंशावळ, त्यांची राज्यव्यवस्था, प्राकृत भाषेला मिळालेला राजाश्रय आणि दख्खनच्या पठारावरील त्यांच्या प्रदीर्घ सत्तेचे सविस्तर वर्णन दिलेले आहे.