"सच्चं भण गोदावरी..." - सातवाहन साम्राज्याच्या अफाट अभिमानाचा आणि प्राचीन दख्खनच्या वैभवाचा प्राकृत हुंकार

प्राचीन महाराष्ट्राचा आणि दख्खनच्या पठाराचा इतिहास समजून घेताना केवळ लढाया, किल्ले आणि राजांच्या वंशावळी अभ्यासून चालत नाही, तर त्या काळातील साहित्याच्या आणि भाषेच्या अंतरंगातही डोकावून पाहावे लागते. कोणत्याही महान साम्राज्याची खरी ओळख आणि त्यांची सामाजिक-सांस्कृतिक जाणीव त्यांच्या साहित्यातून आणि लोकभाषेतूनच सर्वाधिक स्पष्टपणे प्रतिबिंबित होते. "सच्चं भण गोदावरी, पुव्वसमुद्देण सहिआ?" ही केवळ एक सामान्य प्राकृत काव्यपंक्ती नाही, तर ती इसवी सनाच्या सुरुवातीच्या शतकांमध्ये संपूर्ण भारतावर आपला दबदबा निर्माण करणाऱ्या सातवाहन (शालिवाहन) साम्राज्याच्या सर्वोच्च आणि अफाट अभिमानाची एक जिवंत आणि धगधगती साक्ष आहे. ही गाथा म्हणजे प्राचीन महाराष्ट्राची लोकभाषा असलेल्या 'महाराष्ट्री प्राकृत' भाषेतील एक अत्यंत तेजस्वी आणि ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वपूर्ण अशी रचना आहे, जिचा थेट संबंध सातवाहन राजांच्या प्रबळ महत्त्वाकांक्षेशी आणि त्यांच्या अढळ आत्मविश्वासाशी जोडलेला आहे.

या ओळीचा पूर्ण अर्थ आणि तिचे गांभीर्य समजून घेण्यासाठी आपल्याला ही संपूर्ण गाथा आणि तिचा ऐतिहासिक संदर्भ समजून घेणे अत्यंत आवश्यक आहे. जैन साहित्यातील 'प्रबंधकोश' आणि 'चतुर्विंशतिप्रबंध' यांसारख्या प्राचीन ग्रंथांमध्ये या गाथेचा अत्यंत रंजक आणि सविस्तर उल्लेख आढळतो. या ग्रंथांनुसार मूळ प्राकृत गाथा खालीलप्रमाणे आहे:

"सच्चं भण गोदावरि ! पुव्वसमुद्देण साहिआ संती ।
सालाहणकुलसरिसं जइ ते कूले कुलं अस्थि ? ॥"

या महाराष्ट्री प्राकृत गाथेचा आधुनिक मराठीतील अर्थ अतिशय थेट आणि अंगावर काटा आणणारा आहे. या गाथेत एक राजा अत्यंत गर्वाने आणि अधिकाराने गोदावरी नदीला उद्देशून म्हणतो, "हे गोदावरी ! तू ज्या पूर्व समुद्राला जाऊन मिळतेस, त्या पूर्व समुद्राची शपथ घेऊन मला आज अगदी खरे सांग, की तुझ्या या विस्तीर्ण तीरावर आमच्या सातवाहन (शालिवाहन) कुळासारखे महान, पराक्रमी आणि वैभवशाली दुसरे एखादे कुळ आजपर्यंत अस्तित्वात आले आहे का?" हा केवळ एका कवीचा कल्पनाविलास नाही, तर एका चक्रवर्ती सम्राटाने निसर्गाला दिलेले हे एक खुले आणि अत्यंत प्रबळ असे आव्हान आहे.

ही ऐतिहासिक गाथा कुण्या सामान्य कवीने लिहिलेली नसून, ती स्वतः एका सातवाहन राजाच्या (संभवतः राजा हाल किंवा त्याच्या वंशातील एखादा प्रबळ राजा) मुखातून बाहेर पडलेली आहे, अशी आख्यायिका प्राचीन ग्रंथांमध्ये सांगितली जाते. प्रबंधांमधील कथेनुसार, एकदा सातवाहन राजाच्या पदरात एकाच दिवशी अनेक अत्यंत मोठे आणि अभूतपूर्व असे विजय पडले. त्याच्या एका अत्यंत शूर सेनापतीने एकाच दिवसात दोन मोठ्या शहरांवर विजय मिळवला, राज्याच्या सीमेवर एक अत्यंत मोठा आणि कधीही न संपणारा खजिना सापडला, आणि त्याच वेळी राणीला एक अत्यंत सुंदर आणि गुणवान पुत्ररत्न प्राप्त झाल्याची आनंदवार्ता राजदरबारात येऊन धडकली. ऐश्वर्य, संपत्ती, विजय आणि कुलदीपक अशा सर्वच आघाड्यांवर मिळालेल्या या अतुलनीय यशामुळे सातवाहन राजाला आपल्या सत्तेचा आणि सामर्थ्याचा प्रचंड मोठा अभिमान वाटू लागला. या 'मदोन्मादा'च्या आणि सत्तेच्या सर्वोच्च शिखरावर असल्याच्या भावनेतूनच राजा आपल्या घोड्यावर स्वार होऊन प्रतिष्ठानच्या (आजचे पैठण) जवळून वाहणाऱ्या गोदावरी नदीच्या तीरावर आला आणि त्याने अत्यंत भरदार आणि तारस्वरात गोदावरी नदीला हा खडा सवाल विचारला.

या गाथेमध्ये गोदावरी नदीलाच साक्ष का मानले आहे, याचे कारण प्राचीन महाराष्ट्राच्या भूगोलात आणि अर्थव्यवस्थेत दडलेले आहे. गोदावरी नदी ही केवळ पाण्याचा प्रवाह नसून ती दख्खनच्या पठाराची आणि विशेषतः प्राचीन सातवाहन साम्राज्याची मुख्य जीवनदायिनी आहे. सातवाहनांची राजधानी असलेले प्रतिष्ठाननगर याच गोदावरीच्या तीरावर वसलेले होते. त्र्यंबकेश्वरच्या सह्याद्रीच्या रांगांपासून उगम पावून थेट बंगालच्या उपसागराला (पूर्व समुद्राला) मिळेपर्यंतचा गोदावरीचा संपूर्ण विस्तीर्ण प्रवास हा सातवाहन साम्राज्याच्या सोनेरी पट्ट्यातूनच होत होता. गोदावरीने या राज्याचा उगम, त्यांचा संघर्ष, त्यांचा व्यापार आणि त्यांचे जागतिक स्तरावरील वैभव अत्यंत जवळून पाहिले होते. त्यामुळेच, राजाने कोणत्याही देवाला किंवा मानवाला न विचारता थेट गोदावरीलाच साक्ष मानले आणि तिला 'पूर्व समुद्राची शपथ' देऊन विचारले की, या संपूर्ण भूभागात आमच्याइतके प्रबळ कुळ तू कधी पाहिले आहेस का? हा प्रश्न म्हणजे एका अर्थाने सातवाहनांनी आपल्या साम्राज्याच्या भौगोलिक आणि राजकीय सीमेवर मारलेली एक अत्यंत ठळक आणि अढळ अशी मोहोर आहे.

या गाथेसोबतच 'चतुर्विंशतिप्रबंध'मध्ये आणखी एक अत्यंत प्रसिद्ध आणि याच अभिमानाची पुष्टी करणारी दुसरी प्राकृत गाथा जोडलेली आहे, जी सातवाहन साम्राज्याचे तत्कालीन राजकीय वजन स्पष्ट करते:

"उत्तरओ हिमवन्तो दाहिणओ सालवाहणो राया ।
समभारभरक्कन्ता तेण न पल्हत्थए पुहवी ॥"

याचा अर्थ असा आहे की, "या पृथ्वीच्या उत्तरेला जसा प्रचंड मोठा आणि वजनदार हिमालय पर्वत उभा आहे, तसाच दक्षिणेला हा महान शालिवाहन (सातवाहन) राजा उभा आहे. या दोघांच्या समान वजनामुळेच ही पृथ्वी आज अत्यंत समतोल अवस्थेत स्थिर आहे, अन्यथा ती केव्हाच एका बाजूला कलंडून गेली असती." हिमालयाच्या भौगोलिक उंचीची आणि भव्यतेची तुलना थेट सातवाहन राजाच्या राजकीय आणि सामरिक ताकदीशी करणे, हे प्राचीन भारतीय साहित्यातील अत्यंत दुर्मिळ आणि राजकीय जाणिवांचे सर्वोच्च उदाहरण मानले जाते. यावरून इसवी सनाच्या सुरुवातीच्या शतकांमध्ये सातवाहन साम्राज्य हे केवळ एक प्रादेशिक राज्य राहिले नव्हते, तर ते संपूर्ण भारतीय उपखंडातील एक अत्यंत प्रबळ आणि मध्यवर्ती सत्ताकेंद्र बनले होते, याची स्पष्ट प्रचिती येते.

भाषिक आणि साहित्यिक दृष्टिकोनातून विचार केल्यास, "सच्चं भण गोदावरी" ही गाथा 'महाराष्ट्री प्राकृत' भाषेचे सामर्थ्य आणि तिची लवचिकता अत्यंत सुंदरपणे अधोरेखित करते. आज आपण जी मराठी भाषा बोलतो, ती याच महाराष्ट्री प्राकृत भाषेच्या गर्भातून हजारो वर्षांच्या स्थित्यंतरानंतर जन्माला आलेली आहे. संस्कृत ही त्या काळी विद्वतजनांची आणि देवपूजेची भाषा मानली जात असली, तरी सामान्य जनतेच्या मनात भिनलेली, मातीचा गंध असलेली आणि थेट हृदयाला भिडणारी भाषा ही प्राकृतच होती. सातवाहन राजांनी या प्राकृत भाषेला केवळ राजदरबारात आश्रय दिला नाही, तर राजा हाल याने 'गाथा सप्तशती' सारख्या महान ग्रंथाचे संपादन करून तिला साहित्याच्या सर्वोच्च सिंहासनावर बसवले. ही विशिष्ट गाथा शृंगारिक नसून ती वीररस आणि राजस अभिमानाने ओतप्रोत भरलेली आहे. यातील 'सच्चं भण' (सत्य सांग), 'पुव्वसमुद्देण' (पूर्व समुद्राची) यांसारखे शब्द आजही आधुनिक मराठीतील शब्दांशी अत्यंत जवळचे नाते सांगताना दिसतात, ज्यामुळे दोन हजार वर्षांपूर्वीचा हा इतिहास आपल्या अधिक जवळचा आणि ओळखीचा वाटू लागतो. प्राचीन पुराभिलेख आणि लिपींचा अभ्यास करताना अशा गाथा म्हणजे तत्कालीन समाजाची मानसिकता समजून घेण्याचे अत्यंत प्रभावी माध्यम ठरतात.

थोडक्यात सांगायचे तर, "सच्चं भण गोदावरी, पुव्वसमुद्देण सहिआ?" ही केवळ जुन्या काळातील एक कविता नाही. तो प्राचीन महाराष्ट्राच्या छातीत दडलेला एक अत्यंत तेजस्वी आणि ऐतिहासिक हुंकार आहे. सातवाहन राजांनी ज्या विश्वासाने आणि ताकदीने गोदावरीला हा प्रश्न विचारला होता, तो विश्वास पोकळ नव्हता. त्यांनी खरोखरच दख्खनच्या पठारावर एक असे अभूतपूर्व आणि स्थिर साम्राज्य निर्माण केले होते, ज्याने शेकडो वर्षे व्यापार, कला, साहित्य आणि स्थापत्य या सर्वच क्षेत्रांत जागतिक स्तरावर आपले नाणे खणखणीत वाजवले. राजाचा तो तात्कालिक अभिमान किंवा गर्व नंतरच्या काळात कदाचित शांत झाला असेल, काळ पुढे सरकला आणि सातवाहनांचे ते अवाढव्य साम्राज्यही लयास गेले. परंतु, गोदावरी नदी आजही त्याच शांतपणे आणि संथपणे वाहत आहे. आणि जेव्हा जेव्हा आपण इतिहासाच्या पानांवरून या प्राकृत गाथेचे वाचन करतो, तेव्हा तीच गोदावरी नदी अत्यंत मूकपणे परंतु ठामपणे आपल्याला सांगत असते की, सातवाहन राजाने विचारलेला तो प्रश्न अगदी बरोबर होता; खरोखरच, प्राचीन भारताच्या इतिहासात त्यांच्यासारखे महान, प्रगत आणि महाराष्ट्राच्या अस्मितेला आकार देणारे दुसरे कुळ क्वचितच पाहायला मिळते. ही गाथा म्हणजे प्राचीन महाराष्ट्राचा एक न पुसता येणारा आणि अत्यंत गौरवशाली असा भाषिक शिलालेख आहे.

संदर्भ ग्रंथ आणि ऐतिहासिक साहित्य:

१. प्रबंधकोश - मूळ रचनाकार: राजशेखर सुरी. या प्राचीन जैन ग्रंथामध्ये सातवाहन राजाला मिळालेले विजय आणि त्यानंतर अभिमानाने त्याने गोदावरी नदीला विचारलेला प्रश्न व ही मूळ प्राकृत गाथा सविस्तरपणे दिलेली आहे.
२. चतुर्विंशतिप्रबंध - मूळ रचनाकार: मेरुतुंगाचार्य. या ग्रंथात शालिवाहन (सातवाहन) राजांच्या पराक्रमाचे आणि त्यांच्या अफाट सामर्थ्याचे वर्णन करणाऱ्या अनेक प्राकृत गाथांचे ऐतिहासिक संदर्भ पाहायला मिळतात. हिमालयाशी सातवाहन राजांची तुलना करणारी गाथा याच ग्रंथात आढळते.
३. हाल सातवाहनाची गाथासप्तशती - लेखक/संपादक: स. आ. जोगळेकर. महाराष्ट्री प्राकृत भाषेचे सौंदर्य, तत्कालीन सामाजिक परिस्थिती आणि सातवाहन काळातील साहित्याचा सखोल अभ्यास करण्यासाठी हा मराठीतील अत्यंत प्रमाण आणि महत्त्वाचा ग्रंथ मानला जातो.
४. सातवाहन आणि पश्चिमी क्षत्रप यांचा इतिहास आणि कोरीव लेख - लेखक: डॉ. वा. वि. मिराशी. सातवाहन साम्राज्याचा राजकीय विस्तार, त्यांचा इतिहास आणि त्यांच्या काळातील कोरीव शिलालेखांमधील प्राकृत भाषेचा अभ्यास करण्यासाठी हे एक उत्तम आणि संदर्भमूल्य असलेले पुस्तक आहे.
५. मराठी भाषेचा उद्गम आणि विकास - लेखक: कृ. पां. कुलकर्णी. 'महाराष्ट्री प्राकृत' भाषेपासून ते 'आधुनिक मराठी' भाषेची निर्मिती कशी झाली, तसेच या गाथेतील 'सच्चं भण' सारख्या प्राकृत शब्दांच्या उत्क्रांतीचे शास्त्रीय विश्लेषण या ग्रंथात सविस्तरपणे वाचायला मिळते.
६. प्राचीन महाराष्ट्राचा इतिहास - लेखक: डॉ. श. गो. कोलारकर. सातवाहन काळातील दख्खनचे वैभव, गोदावरी नदीच्या खोऱ्याचे भौगोलिक व राजकीय महत्त्व आणि तत्कालीन सांस्कृतिक जडणघडण समजून घेण्यासाठी हे पुस्तक अत्यंत उपयुक्त ठरते.
७. महाराष्ट्र राज्याची अधिकृत दर्शनिका (गॅझेटिअर) - इतिहास: प्राचीन काळ खंड - महाराष्ट्र शासनाच्या या अधिकृत खंडामध्ये सातवाहन घराण्याची वंशावळ, त्यांची राज्यव्यवस्था, प्राकृत भाषेला मिळालेला राजाश्रय आणि दख्खनच्या पठारावरील त्यांच्या प्रदीर्घ सत्तेचे सविस्तर वर्णन दिलेले आहे.