महाराष्ट्राच्या साहित्यिक आणि सांस्कृतिक परंपरेला हजारो वर्षांचा अत्यंत वैभवशाली इतिहास लाभलेला आहे. या प्रदीर्घ परंपरेतील एक अत्यंत मौल्यवान आणि महत्त्वाचा ग्रंथ म्हणजे 'गाथासप्तशती'. याच प्राचीन आणि मूळ महाराष्ट्री प्राकृत भाषेतील ग्रंथाचे अत्यंत रसाळ, लालित्यपूर्ण आणि पद्यमय असे आधुनिक मराठीत केलेले रूपांतर म्हणजे 'शेफालिका' हा ग्रंथ होय. महाराष्ट्र राज्य साहित्य संस्कृती मंडळाने फेब्रुवारी एकोणीसशे चौऱ्याऐंशी मध्ये या ग्रंथाची प्रथमावृत्ती प्रकाशित केली असून, या प्रकाशनाने आधुनिक मराठी साहित्यात एक अत्यंत मोलाची भर घातली आहे. या ग्रंथाचे पद्यानुवाद म्हणजेच मूळ गाथांचे मराठी कवितेत रूपांतर करण्याचे महत्त्वपूर्ण कार्य महाराष्ट्राचे लाडके आणि सुप्रसिद्ध कवी कै. राजा बढे यांनी केले आहे. तर याच ग्रंथाचा गद्यानुवाद म्हणजेच सोप्या भाषेतील सरळ अर्थ प्राध्यापक अरविंद मंगरुळकर यांनी दिला आहे. या दोन दिग्गजांच्या संगमातून तयार झालेला हा ग्रंथ म्हणजे मराठी साहित्यप्रेमींसाठी एक मोठी पर्वणीच आहे. या ग्रंथामध्ये प्राचीन महाराष्ट्राचे जे अस्सल, रांगडे आणि मोहक चित्र रेखाटले आहे, ते समजून घेणे अत्यंत रंजक आणि उद्बोधक ठरते.
'शेफालिका' या ग्रंथाचा मूळ आधार असलेल्या 'गाथासप्तशती' या ग्रंथाची निर्मिती सातवाहन वंशातील 'हाल' या राजाने केली आहे. सातवाहन घराणे हे महाराष्ट्राच्या इतिहासातील पहिले मोठे आणि प्रबळ राजघराणे मानले जाते. इसवी सन पूर्व दोनशे तीस ते इसवी सन दोनशे तीस या सुमारे चारशे साठ वर्षांच्या प्रदीर्घ काळात सातवाहनांनी महाराष्ट्रावर अत्यंत समर्थपणे राज्य केले. या राजांच्या काळात महाराष्ट्राचा सर्वांगीण विकास झाला. व्यापार, कला, संगीत, नृत्य आणि वास्तुकला या सर्वच क्षेत्रांत त्यांनी मोठी प्रगती साधली. विशेष म्हणजे, या राजांनी तत्कालीन संस्कृत भाषेच्या बरोबरीनेच सर्वसामान्यांची भाषा असलेल्या 'प्राकृत' भाषेला मोठा राजाश्रय आणि उत्तेजन दिले. राजा हाल हा स्वतः एक मोठा कवी आणि साहित्याचा रसिक होता. त्याच्या दरबारात अनेक विद्वान आणि कवींचा नेहमीच राबता असे.
प्राचीन भारतात विद्वान आणि राजदरबाराची भाषा म्हणून संस्कृतला मोठा मान असला तरी, सामान्य जनतेची आणि बहुजन समाजाची रोजच्या व्यवहाराची भाषा ही प्राकृतच होती. त्या काळात शौरसेनी, मागधी, पैशाची आणि महाराष्ट्री अशा अनेक प्राकृत भाषा प्रचलित होत्या. या सर्व भाषांमध्ये 'महाराष्ट्री प्राकृत' ही भाषा अत्यंत गोड आणि लवचिक मानली जात असे. सुप्रसिद्ध संस्कृत कवी दंडी याने तर महाराष्ट्री प्राकृत भाषेला सर्वोत्तम प्राकृत भाषा म्हणून गौरवले आहे. याच महाराष्ट्री प्राकृत भाषेचे आणि आपल्या आधुनिक मराठी भाषेचे अत्यंत जवळचे आणि अतूट असे नाते आहे. किंबहुना, महाराष्ट्री प्राकृत हीच आजच्या मराठीची जननी मानली जाते. त्यामुळे या भाषेत रचलेल्या आणि गायलेल्या गाथांचे संकलन करून राजा हाल याने केवळ साहित्याचीच नव्हे, तर महाराष्ट्राच्या भाषिक अस्मितेची एक अत्यंत मोठी आणि ऐतिहासिक सेवा करून ठेवली आहे. असे म्हटले जाते की, त्या काळात प्राकृत भाषेत कविता रचण्याची एक मोठी लाटच आली होती. अगदी राजापासून ते सामान्य रंकापर्यंत सर्वजण प्राकृतमध्ये गाथा रचत असत. राजा हाल याने स्वतः अत्यंत चोखंदळपणे या कोट्यवधी गाथांच्या अफाट काव्यसागरातून उत्कृष्ट अशा सातशे गाथांची निवड केली आणि त्यांचा एक सुंदर संग्रह तयार केला. 'प्रबंधचिंतामणी' या ग्रंथामध्ये असाही एक उल्लेख आढळतो की, राजा हाल याने स्वतःच्या कोशासाठी काही निवडक गाथा दहा कोटी मुद्रा इतकी अत्यंत मोठी संपत्ती देऊन विकत घेतल्या होत्या. यावरून तत्कालीन समाजात कवींना आणि साहित्याला किती मोठा राजाश्रय आणि सन्मान होता, याची आपल्याला स्पष्ट कल्पना येते.
हा मूळ ग्रंथ महाराष्ट्रातील राजाने लिहिलेला असूनही अनेक वर्षे या ग्रंथाची माहिती प्रत्यक्ष महाराष्ट्रालाच नव्हती, हे एक मोठे आश्चर्य आहे. हा प्राचीन ग्रंथ पुन्हा एकदा प्रकाशात आणण्याचे ऐतिहासिक श्रेय रावसाहेब विश्वनाथ नारायण मंडलीक यांना दिले पाहिजे. त्यांनी अठराशे त्र्याहत्तर मध्ये मुंबईच्या रॉयल एशियाटिक सोसायटीपुढे 'शालिवाहन आणि शालिवाहन सप्तशती' हा निबंध वाचला आणि रसिकांना हा ग्रंथराज ज्ञात करून दिला. या ग्रंथातील काव्याचा पहिला परिचय श्री. राजाराम शास्त्री भागवत यांनी आपल्या 'प्राकृत भाषेची विचिकित्सा' या पुस्तकातून मराठी रसिकांना करून दिला. जर्मन पंडित डॉ. वेबर याने अठराशे सत्तर मध्ये गाथासप्तशतीचे पहिले मुद्रण लाइप्सिग येथे केले. मात्र मराठी वाचकांना गाथा सप्तशतीसंबंधी संपूर्ण माहिती आणि सर्व गाथांचे मराठी भाषांतर उपलब्ध करून देण्याचे खरे श्रेय श्री. स. आ. जोगळेकर यांना जाते. त्यांनी एकोणीसशे छप्पन्न साली 'हाल सातवाहनाची गाथासप्तशती' हा अत्यंत अभ्यासपूर्ण ग्रंथ लिहून मोठे संशोधन कार्य केले. याच साहित्य परंपरेचा एक अत्यंत सुंदर आणि पद्यमय पुढचा टप्पा म्हणजे राजा बढे यांनी साकारलेली 'शेफालिका'.
हाल राजाने संकलित केलेल्या या गाथा म्हणजे प्राचीन महाराष्ट्राच्या लोकजीवनाचा एक जिवंत आणि बोलका आरसाच आहेत. या गाथांमध्ये राजवाड्यांमधील कृत्रिम जीवन किंवा राजांच्या लढायांचे वर्णन नाही, तर त्यात तत्कालीन ग्रामीण समाजाचे, त्यांच्या साध्याभोळ्या जीवनाचे आणि विशेषतः मानवी भावनांचे अत्यंत हळुवार चित्रण केले आहे. या ग्रंथातील मुख्य रस हा 'शृंगार' आहे. परंतु हा शृंगार कुठेही उथळ किंवा बीभत्स न होता तो अत्यंत सूचक आणि मनोहारी पद्धतीने मांडलेला आहे. खेड्यातील शेतकरी, त्याच्या शेतावर काम करणाऱ्या तरुण-तरुणी, त्यांच्यात फुलणारे नैसर्गिक प्रेम, विरहाची हुरहूर, नद्यांचे काठ आणि निसर्गाचे विविध ऋतूंनुसार बदलणारे रूप हे सर्व या गाथांमधून अतिशय उत्कटतेने उलगडते. या गाथा वाचताना आपल्याला तब्बल दोन हजार वर्षांपूर्वीचा महाराष्ट्र कसा होता, तिथे राहणाऱ्या सामान्य माणसांच्या भावभावना कशा होत्या, हे अगदी जवळून अनुभवता येते. मानवी मनाचे मूळ स्वभाव आणि स्त्री-पुरुषांमधील आकर्षण हे कालौघात कसे बदलत नाही, हेच या गाथा सिद्ध करतात.
कविवर्य राजा बढे यांनी या प्राचीन प्राकृत काव्याचे मराठीत पद्यमय रूपांतर करण्याचे जे शिवधनुष्य पेलले, ते खरोखरच कौतुकास्पद आहे. राजा बढे हे त्यांच्या मधाळ आणि प्रासादिक काव्यरचनेसाठी संपूर्ण महाराष्ट्रात प्रसिद्ध होते. 'माझिया माहेरा जा' किंवा 'हसले मनि चांदणे' यांसारख्या त्यांच्या कविता आजही घरोघरी आवडीने गायल्या जातात. अशा या रसिक कवीने 'गाथासप्तशती'तील प्राकृत शब्दांचा आणि त्यातील ग्रामीण शृंगाराचा मूळ आत्मा अजिबात न हरवू देता, त्याला आधुनिक मराठी कवितेचा अत्यंत सुंदर साज चढवला आहे. त्यांनी या भाषांतरित ग्रंथाला 'शेफालिका' असे अत्यंत सूचक आणि गोड नाव दिले. 'शेफालिका' म्हणजे पारिजातकाचे किंवा प्राजक्ताचे फूल. पारिजातकाचे फूल जसे रात्रीच्या वेळी आपला मंद आणि मोहक सुगंध सर्वत्र दरवळत ठेवते, तसेच या प्राचीन गाथांचे सौंदर्य आणि माधुर्य रसिकांच्या मनात कायम दरवळत राहावे, हा या नामकरणामागील हेतू असावा असे स्पष्ट जाणवते. राजा बढे यांनी केवळ शब्दांचे भाषांतर केले नाही, तर त्यांनी त्या प्राचीन भावनांशी पूर्णपणे एकरूप होऊन हे काव्य नव्याने मराठीत जिवंत केले आहे.
या उत्कृष्ट ग्रंथाच्या निर्मितीमध्ये महाराष्ट्र राज्य साहित्य संस्कृती मंडळाचा सहभाग अत्यंत मोलाचा आहे. मंडळाने अनेक अडचणींवर मात करून हा ग्रंथ रसिकांसमोर आणला. केवळ कवितांचा अनुवाद करून न थांबता, प्रत्येक गाथेचा मूळ प्राकृत श्लोक, त्याची संस्कृत छाया, त्याचा प्राध्यापक मंगरुळकर यांनी केलेला सोपा गद्यानुवाद आणि शेवटी राजा बढे यांनी केलेली पद्यरचना, अशी अत्यंत शास्त्रशुद्ध आणि वाचनीय मांडणी या ग्रंथात करण्यात आली आहे. या सर्व गोष्टींमुळे कोणत्याही सामान्य वाचकाला मूळ प्राकृत भाषेचा अर्थ लागणे अत्यंत सोपे झाले आहे. या ग्रंथाचे आणखी एक मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे यामध्ये सुप्रसिद्ध चित्रकार मु. रा. आचरेकर यांनी काढलेली सुंदर रेखाचित्रे. राजा बढे यांनी शब्दांच्या माध्यमातून जी सुंदर चित्रे उभी केली, त्यांना आचरेकरांच्या कुंचल्याने एक विलक्षण दृश्यरूप प्राप्त करून दिले आहे.
थोडक्यात सांगायचे तर, 'शेफालिका' हा केवळ एक भाषांतरित कवितासंग्रह नसून, तो महाराष्ट्राच्या प्राचीन आणि आधुनिक सांस्कृतिक परंपरेला जोडणारा एक अत्यंत भक्कम सुवर्णसेतू आहे. राजा हाल याने दोन सहस्रकांपूर्वी जे साहित्यिक बीज प्राकृत भाषेत रोवले होते, त्याचा राजा बढे यांच्या प्रतिभेतून मराठी भाषेत झालेला हा एक सुंदर आणि सुगंधित वृक्ष आहे. या ग्रंथाच्या प्रस्तावनेत प्राध्यापक त्र्यंबक कृष्णराव टोपे यांनी नमूद केल्याप्रमाणे, जर आज सातवाहन राजा हाल महाराष्ट्रात परत आला, तर त्याला राजा बढे यांच्या रूपाने आपला एक 'समानधर्मा' सापडल्याचा मोठा आनंद नक्कीच होईल. या पहिल्या भागात आपण या ग्रंथाची पार्श्वभूमी, त्याचे मूळ स्वरूप आणि त्याच्या निर्मितीची ऐतिहासिक प्रक्रिया समजून घेतली. या महान ग्रंथाच्या अंतरंगात नेमके काय दडले आहे, त्यातल्या शृंगाराचे आणि ग्रामीण जीवनाचे रंग कवीने कसे उलगडले आहेत, याविषयीची अधिक सविस्तर आणि रंजक माहिती आपण या लेखमालेच्या दुसऱ्या भागात पाहणार आहोत.
प्राचीन भारतात विद्वान आणि राजदरबाराची भाषा म्हणून संस्कृतला मोठा मान असला तरी, सामान्य जनतेची आणि बहुजन समाजाची रोजच्या व्यवहाराची भाषा ही प्राकृतच होती. त्या काळात शौरसेनी, मागधी, पैशाची आणि महाराष्ट्री अशा अनेक प्राकृत भाषा प्रचलित होत्या. या सर्व भाषांमध्ये 'महाराष्ट्री प्राकृत' ही भाषा अत्यंत गोड आणि लवचिक मानली जात असे. सुप्रसिद्ध संस्कृत कवी दंडी याने तर महाराष्ट्री प्राकृत भाषेला सर्वोत्तम प्राकृत भाषा म्हणून गौरवले आहे. याच महाराष्ट्री प्राकृत भाषेचे आणि आपल्या आधुनिक मराठी भाषेचे अत्यंत जवळचे आणि अतूट असे नाते आहे. किंबहुना, महाराष्ट्री प्राकृत हीच आजच्या मराठीची जननी मानली जाते. त्यामुळे या भाषेत रचलेल्या आणि गायलेल्या गाथांचे संकलन करून राजा हाल याने केवळ साहित्याचीच नव्हे, तर महाराष्ट्राच्या भाषिक अस्मितेची एक अत्यंत मोठी आणि ऐतिहासिक सेवा करून ठेवली आहे. असे म्हटले जाते की, त्या काळात प्राकृत भाषेत कविता रचण्याची एक मोठी लाटच आली होती. अगदी राजापासून ते सामान्य रंकापर्यंत सर्वजण प्राकृतमध्ये गाथा रचत असत. राजा हाल याने स्वतः अत्यंत चोखंदळपणे या कोट्यवधी गाथांच्या अफाट काव्यसागरातून उत्कृष्ट अशा सातशे गाथांची निवड केली आणि त्यांचा एक सुंदर संग्रह तयार केला. 'प्रबंधचिंतामणी' या ग्रंथामध्ये असाही एक उल्लेख आढळतो की, राजा हाल याने स्वतःच्या कोशासाठी काही निवडक गाथा दहा कोटी मुद्रा इतकी अत्यंत मोठी संपत्ती देऊन विकत घेतल्या होत्या. यावरून तत्कालीन समाजात कवींना आणि साहित्याला किती मोठा राजाश्रय आणि सन्मान होता, याची आपल्याला स्पष्ट कल्पना येते.
हा मूळ ग्रंथ महाराष्ट्रातील राजाने लिहिलेला असूनही अनेक वर्षे या ग्रंथाची माहिती प्रत्यक्ष महाराष्ट्रालाच नव्हती, हे एक मोठे आश्चर्य आहे. हा प्राचीन ग्रंथ पुन्हा एकदा प्रकाशात आणण्याचे ऐतिहासिक श्रेय रावसाहेब विश्वनाथ नारायण मंडलीक यांना दिले पाहिजे. त्यांनी अठराशे त्र्याहत्तर मध्ये मुंबईच्या रॉयल एशियाटिक सोसायटीपुढे 'शालिवाहन आणि शालिवाहन सप्तशती' हा निबंध वाचला आणि रसिकांना हा ग्रंथराज ज्ञात करून दिला. या ग्रंथातील काव्याचा पहिला परिचय श्री. राजाराम शास्त्री भागवत यांनी आपल्या 'प्राकृत भाषेची विचिकित्सा' या पुस्तकातून मराठी रसिकांना करून दिला. जर्मन पंडित डॉ. वेबर याने अठराशे सत्तर मध्ये गाथासप्तशतीचे पहिले मुद्रण लाइप्सिग येथे केले. मात्र मराठी वाचकांना गाथा सप्तशतीसंबंधी संपूर्ण माहिती आणि सर्व गाथांचे मराठी भाषांतर उपलब्ध करून देण्याचे खरे श्रेय श्री. स. आ. जोगळेकर यांना जाते. त्यांनी एकोणीसशे छप्पन्न साली 'हाल सातवाहनाची गाथासप्तशती' हा अत्यंत अभ्यासपूर्ण ग्रंथ लिहून मोठे संशोधन कार्य केले. याच साहित्य परंपरेचा एक अत्यंत सुंदर आणि पद्यमय पुढचा टप्पा म्हणजे राजा बढे यांनी साकारलेली 'शेफालिका'.
हाल राजाने संकलित केलेल्या या गाथा म्हणजे प्राचीन महाराष्ट्राच्या लोकजीवनाचा एक जिवंत आणि बोलका आरसाच आहेत. या गाथांमध्ये राजवाड्यांमधील कृत्रिम जीवन किंवा राजांच्या लढायांचे वर्णन नाही, तर त्यात तत्कालीन ग्रामीण समाजाचे, त्यांच्या साध्याभोळ्या जीवनाचे आणि विशेषतः मानवी भावनांचे अत्यंत हळुवार चित्रण केले आहे. या ग्रंथातील मुख्य रस हा 'शृंगार' आहे. परंतु हा शृंगार कुठेही उथळ किंवा बीभत्स न होता तो अत्यंत सूचक आणि मनोहारी पद्धतीने मांडलेला आहे. खेड्यातील शेतकरी, त्याच्या शेतावर काम करणाऱ्या तरुण-तरुणी, त्यांच्यात फुलणारे नैसर्गिक प्रेम, विरहाची हुरहूर, नद्यांचे काठ आणि निसर्गाचे विविध ऋतूंनुसार बदलणारे रूप हे सर्व या गाथांमधून अतिशय उत्कटतेने उलगडते. या गाथा वाचताना आपल्याला तब्बल दोन हजार वर्षांपूर्वीचा महाराष्ट्र कसा होता, तिथे राहणाऱ्या सामान्य माणसांच्या भावभावना कशा होत्या, हे अगदी जवळून अनुभवता येते. मानवी मनाचे मूळ स्वभाव आणि स्त्री-पुरुषांमधील आकर्षण हे कालौघात कसे बदलत नाही, हेच या गाथा सिद्ध करतात.
कविवर्य राजा बढे यांनी या प्राचीन प्राकृत काव्याचे मराठीत पद्यमय रूपांतर करण्याचे जे शिवधनुष्य पेलले, ते खरोखरच कौतुकास्पद आहे. राजा बढे हे त्यांच्या मधाळ आणि प्रासादिक काव्यरचनेसाठी संपूर्ण महाराष्ट्रात प्रसिद्ध होते. 'माझिया माहेरा जा' किंवा 'हसले मनि चांदणे' यांसारख्या त्यांच्या कविता आजही घरोघरी आवडीने गायल्या जातात. अशा या रसिक कवीने 'गाथासप्तशती'तील प्राकृत शब्दांचा आणि त्यातील ग्रामीण शृंगाराचा मूळ आत्मा अजिबात न हरवू देता, त्याला आधुनिक मराठी कवितेचा अत्यंत सुंदर साज चढवला आहे. त्यांनी या भाषांतरित ग्रंथाला 'शेफालिका' असे अत्यंत सूचक आणि गोड नाव दिले. 'शेफालिका' म्हणजे पारिजातकाचे किंवा प्राजक्ताचे फूल. पारिजातकाचे फूल जसे रात्रीच्या वेळी आपला मंद आणि मोहक सुगंध सर्वत्र दरवळत ठेवते, तसेच या प्राचीन गाथांचे सौंदर्य आणि माधुर्य रसिकांच्या मनात कायम दरवळत राहावे, हा या नामकरणामागील हेतू असावा असे स्पष्ट जाणवते. राजा बढे यांनी केवळ शब्दांचे भाषांतर केले नाही, तर त्यांनी त्या प्राचीन भावनांशी पूर्णपणे एकरूप होऊन हे काव्य नव्याने मराठीत जिवंत केले आहे.
या उत्कृष्ट ग्रंथाच्या निर्मितीमध्ये महाराष्ट्र राज्य साहित्य संस्कृती मंडळाचा सहभाग अत्यंत मोलाचा आहे. मंडळाने अनेक अडचणींवर मात करून हा ग्रंथ रसिकांसमोर आणला. केवळ कवितांचा अनुवाद करून न थांबता, प्रत्येक गाथेचा मूळ प्राकृत श्लोक, त्याची संस्कृत छाया, त्याचा प्राध्यापक मंगरुळकर यांनी केलेला सोपा गद्यानुवाद आणि शेवटी राजा बढे यांनी केलेली पद्यरचना, अशी अत्यंत शास्त्रशुद्ध आणि वाचनीय मांडणी या ग्रंथात करण्यात आली आहे. या सर्व गोष्टींमुळे कोणत्याही सामान्य वाचकाला मूळ प्राकृत भाषेचा अर्थ लागणे अत्यंत सोपे झाले आहे. या ग्रंथाचे आणखी एक मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे यामध्ये सुप्रसिद्ध चित्रकार मु. रा. आचरेकर यांनी काढलेली सुंदर रेखाचित्रे. राजा बढे यांनी शब्दांच्या माध्यमातून जी सुंदर चित्रे उभी केली, त्यांना आचरेकरांच्या कुंचल्याने एक विलक्षण दृश्यरूप प्राप्त करून दिले आहे.
थोडक्यात सांगायचे तर, 'शेफालिका' हा केवळ एक भाषांतरित कवितासंग्रह नसून, तो महाराष्ट्राच्या प्राचीन आणि आधुनिक सांस्कृतिक परंपरेला जोडणारा एक अत्यंत भक्कम सुवर्णसेतू आहे. राजा हाल याने दोन सहस्रकांपूर्वी जे साहित्यिक बीज प्राकृत भाषेत रोवले होते, त्याचा राजा बढे यांच्या प्रतिभेतून मराठी भाषेत झालेला हा एक सुंदर आणि सुगंधित वृक्ष आहे. या ग्रंथाच्या प्रस्तावनेत प्राध्यापक त्र्यंबक कृष्णराव टोपे यांनी नमूद केल्याप्रमाणे, जर आज सातवाहन राजा हाल महाराष्ट्रात परत आला, तर त्याला राजा बढे यांच्या रूपाने आपला एक 'समानधर्मा' सापडल्याचा मोठा आनंद नक्कीच होईल. या पहिल्या भागात आपण या ग्रंथाची पार्श्वभूमी, त्याचे मूळ स्वरूप आणि त्याच्या निर्मितीची ऐतिहासिक प्रक्रिया समजून घेतली. या महान ग्रंथाच्या अंतरंगात नेमके काय दडले आहे, त्यातल्या शृंगाराचे आणि ग्रामीण जीवनाचे रंग कवीने कसे उलगडले आहेत, याविषयीची अधिक सविस्तर आणि रंजक माहिती आपण या लेखमालेच्या दुसऱ्या भागात पाहणार आहोत.
No comments:
Post a Comment
to: tushar.kute@gmail.com