आपल्या हातातलं एआय

भारतीय कामगार आपली रोजची कामे करताना डोक्याला कॅमेरे आणि अंगाला मोशन सेन्सर्स लावून AI आणि रोबोटिक्स मॉडेल्सना ट्रेनिंग देण्याचे काम करत आहेत.

मशिन्सना माणसांच्या शारीरिक हालचाली शिकवण्यासाठी, कंपन्या या कामगारांना स्वतःच्या नजरेतून दिसणारे व्हिडिओ रेकॉर्ड करण्यासाठी तासावर पैसे देतात.

काही कामगार वस्तू पकडताना लागणारा जोर, टायमिंग आणि हात-डोळ्यांचा ताळमेळ टिपण्यासाठी त्यांच्या हातांवर, मनगटांवर आणि पायांवर मोशन सेन्सर्स लावतात.

मोठ्या जागतिक टेक कंपन्या आणि रोबोटिक्स स्टार्टअप्स या डेटाचा वापर करून मानवासारख्या दिसणाऱ्या रोबोट्सना भौतिक जगात वावरायला आणि माणसांसारखी कामे करायला शिकवतात.

भारताची लोकसंख्या मोठी असल्यामुळे, टेक कंपन्यांना त्यांच्या AI मॉडेल्सना ट्रेनिंग देण्यासाठी इथे अगदी सहज आणि मोठ्या प्रमाणावर कच्चा डेटा मिळतो.

या कामामुळे रोजंदारीवर काम करणाऱ्या मजुरांना आणि गृहिणींना उत्पन्नाचे एक चांगले साधन मिळाले आहे. पण, यातून अशीही चिंता व्यक्त होत आहे की, हे कामगार नकळतपणे स्वतःच्याच नोकऱ्या हिरावून घेणाऱ्या मशिन्स (ऑटोमेशन) तयार करण्याच्या प्रक्रियेला गती देत आहेत.

ही एक गंभीर नैतिक चिंता आहे. अनेक अभ्यासक, धोरणकर्ते आणि AI संशोधक असे मानतात की, विशिष्ट परिस्थितींमध्ये यातून कामगारांचे शोषण होऊ शकते.

इथला मुख्य नैतिक प्रश्न फक्त 'डेटा गोळा केला जातोय का?' हा नसून 'या व्यवहारात दोन्ही बाजू समान किंवा न्याय्य आहेत का?' हा आहे.

जेव्हा सामान्य लोक स्वतःचा डेटा (कच्चा माल) देतात आणि गोपनीयतेचा धोका पत्करतात, पण त्यांच्या हातात प्रशासनाचे कोणतेही नियंत्रण नसते आणि मोजक्याच कंपन्या यातून प्रचंड नफा कमावतात, तेव्हा अशा व्यवस्थेचे नैतिकदृष्ट्या समर्थन करणे कठीण जाते.

AI साठी डेटा गोळा करण्याची ही पद्धत म्हणजे एकप्रकारे 'फ्री ॲप'  मॉडेलचाच पुढचा भाग आहे. आधी लोक नियम आणि अटी न वाचता मोफत सेवा वापरायचे आणि कंपन्या त्यांचा डेटा गोळा करून पैसे कमवायच्या. इथे फरक फक्त एवढाच आहे की, AI कंपन्या हा डेटा मिळवण्यासाठी कामगारांना थोडीफार मजुरी देतात.

सोशल मीडिया ॲप्स त्यांच्या डेटाचा वापर प्रामुख्याने जाहिरातींसाठी करायचे. पण, AI मात्र या डेटाचा वापर अशा मॉडेल्सना ट्रेनिंग देण्यासाठी करते, जे नवीन कंटेंट बनवू शकतात आणि हुबेहूब माणसांसारखी कामे करू शकतात. यामुळे, AI चा मानवी जीवनावरील परिणाम आता अधिक स्पष्टपणे दिसून येत आहे.

--- तुषार भ. कुटे