'पृथ्वीवरील सर्वात आनंदी माणूस': छळछावणीच्या अंधारातून आशेच्या प्रकाशाकडे नेणारी एक जिवंत गाथा

मानवी इतिहासाच्या पानांवर ज्याची नोंद जगातील सर्वात क्रूर आणि अमानुष हुकूमशहा म्हणून झाली आहे, त्या ॲडॉल्फ हिटलरविषयी आपण सर्वांनीच अनेक पुस्तकांतून वाचले आहे. मागच्या शतकात पहिल्या आणि दुसऱ्या महायुद्धाच्या रूपाने जगाने जो भयानक नरसंहार अनुभवला, ते मानवजातीला पडलेले एक अतिशय भयंकर दुःस्वप्नच होते. केवळ वर्चस्ववादाच्या आणि सत्तेच्या लालसेपायी लाखो निष्पाप जीवांचा बळी गेला, ज्यातून जगाच्या हाती विध्वंसाशिवाय काहीही लागले नाही. परंतु, या महायुद्धाच्या गदारोळात एका माथेफिरू राष्ट्रप्रमुखाच्या द्वेषापोटी ज्यू धर्मीयांना इतिहासातील सर्वांत मोठी जीवितहानी आणि नरकयातना भोगाव्या लागल्या. हिटलरने संपूर्ण युरोपभर ज्यू लोकांचा वंशच्छेद करण्यासाठी ज्या छळछावण्या (कॉन्सन्ट्रेशन कॅम्प्स) उभारल्या होत्या, त्यातील अमानुष अत्याचारांवर प्रकाश टाकणारे साहित्य तुलनेने कमीच वाचायला मिळते. याच छळछावणीच्या नरकातून जिवंत परतलेल्या एका जिद्दी माणसाची अंगावर काटा आणणारी सत्यकथा 'पृथ्वीवरील सर्वात आनंदी माणूस' या अनुवादित पुस्तकातून आपल्यासमोर येते.

मूळचे जर्मन ज्यू असणारे एडी जाकू यांची ही आत्मकथा आहे. मुकुंद वझे यांनी या पुस्तकाचा मराठी अनुवाद इतक्या सहज, सोप्या आणि प्रवाही भाषेत केला आहे की, वाचताना आपण त्या भयानक कालखंडात प्रत्यक्ष जगत असल्याचा भास होतो. पृथ्वीवरील एकाही ज्यू व्यक्तीला जिवंत न ठेवण्याच्या हिटलरच्या राक्षसी महत्त्वाकांक्षेपोटी युरोप आणि प्रामुख्याने जर्मनीमध्ये अनेक मृत्यूच्या छावण्या उभारल्या गेल्या. या छावण्यांमध्ये समाजातील सर्वच स्तरांतील लाखो ज्यू स्त्री-पुरुषांना आणि लहान मुलांना अक्षरशः जनावरांसारखे डांबले गेले. तिथे त्यांचा अमानुष छळ करून त्यांची निर्घृण हत्या करण्यात आली. एडी जाकू हे व्यवसायाने एक उच्चशिक्षित तंत्रज्ञ आणि अभियंते होते. परंतु नाझी सैन्याने त्यांनाही पकडून जर्मनीतील एका भयानक छळछावणीत डांबले.

एडी यांनी या छळछावण्यांमध्ये जे काही भोगले, त्याचे वर्णन वाचताना माणसाच्या काळजाचा ठोका चुकतो. 'माणूस नावाचा प्राणी इतका क्रूर आणि हिंस्र कसा काय असू शकतो?' हा अस्वस्थ करणारा प्रश्न पुस्तक वाचताना पदोपदी सतावतो. जवळपास सात वर्षे दोन वेगवेगळ्या छळछावण्यांमध्ये एडी जाकू यांनी मृत्यूला रोज जवळून पाहिले. अपरिमित हालअपेष्टा, भूक आणि शारीरिक छळ सहन करत त्यांनी आपला जगण्याचा संघर्ष सुरूच ठेवला. अखेर १९४५ मध्ये हिटलरच्या मृत्यूनंतर दुसऱ्या महायुद्धाची समाप्ती झाली आणि या मृत्यूच्या छावण्यांमधील बंदीवानांची मुक्तता झाली. या सात वर्षांच्या भीषण कालखंडात एडी यांनी आपल्या सभोवताली हजारो मृत्यू उघड्या डोळ्यांनी पाहिले. अनेकदा साक्षात मृत्यू त्यांच्या दारात उभा राहिला, पण सुदैवाने ते प्रत्येक वेळी त्यातून बचावले.

मृत्यूच्या दाढेतून परतलेले एडी जाकू वयाची शंभर वर्षे अत्यंत समाधानाने जगले. एवढे अथांग दुःख आणि यातना वाट्याला येऊनही, त्यांनी जगाचा द्वेष करण्याऐवजी स्वतःला 'पृथ्वीवरील सर्वात आनंदी माणूस' मानले, हेच या पुस्तकाचे आणि त्यांच्या आयुष्याचे सर्वांत मोठे यश आहे. 'सिडनी मॉर्निंग हेराल्ड' या नामांकित वृत्तपत्राने या पुस्तकाचे वर्णन करताना म्हटले आहे की, "ही केवळ एक कथा नाही, तर मानवी जीवनातील प्रेम, करुणा आणि आशा यांच्या अफाट शक्तीची आठवण करून देणारी एक अतिशय सुंदर आणि आश्वासक गाथा आहे." जीवनात संघर्षाचा सामना करत असलेल्या आणि प्रेरणादायी साहित्याची आवड असणाऱ्या प्रत्येक वाचकाने अंतर्मुख होऊन किमान एकदा तरी वाचावी, अशी ही एका अजिंक्य योद्ध्याची अप्रतिम कहाणी आहे.

--- तुषार भ. कुटे 

#मराठी #पुस्तक #परीक्षण #चरित्र #जर्मनी