'पुण्याची मुंबई होण्याआधी': एका साध्या प्रसंगातून उलगडलेले बदलत्या महाराष्ट्राचे वास्तव

कामानिमित्त पुणे शहराच्या एका गजबजलेल्या आणि मध्यवर्ती भागात जाण्याचा योग आला. सकाळचे अकरा वाजले असावेत. एरवी पुण्यातील रस्ते काहीसे अरुंद वाटत असले तरी, या विशिष्ट भागात रस्ते बऱ्यापैकी रुंद होते. त्यामुळे तिथे महानगरपालिकेने सम-विषम तारखांनुसार पार्किंगची अतिशय सुयोग्य सोय केलेली दिसली. त्या दिवशी विषम तारखेची (P1) पार्किंग होती. आजकाल शहरात वाहनांची संख्या इतकी अफाट वाढली आहे की, पुण्यात गाडी पार्क करण्यासाठी योग्य जागा शोधणे म्हणजे एखाद्या युद्धापेक्षा कमी नसते. त्या दिवशी मलाही या अग्निदिव्यातून जावे लागलेच. बराच वेळ शोध घेतल्यानंतर, अखेरीस एका मोठ्या इमारतीसमोर मला जागा मिळाली. त्या इमारतीला दोन प्रवेशद्वारे होती आणि सुदैवाने त्या दोन गेट्सच्या बरोबर मध्यभागी माझी गाडी सहज राहील एवढी मोकळी जागा होती. मी तिथे गाडी उभी केली आणि माझ्या कामाच्या दिशेने पावले वळवली.

पण तेवढ्यात त्या इमारतीचा सुरक्षारक्षक धावतच माझ्या दिशेने आला आणि त्याने मला मोठ्याने हाक मारली, 
"भैय्या, इधर गाडी मत लगाओ..."

त्याचे ते शब्द कानावर पडताच माझ्या तळपायाची आग मस्तकात गेली. मुळात मी महानगरपालिकेच्या नियमांचे पालन करून, P1 चा फलक असलेल्या ठिकाणीच गाडी लावली होती. त्यामुळे माझी कोणतीही चूक असण्याचा प्रश्नच उद्भवत नव्हता. माझा संयम सुटला आणि मी जवळजवळ ओरडूनच त्याला विचारले, 
"काय प्रॉब्लेम आहे तुझा? इथे P1 लिहिलेले आहे, हे तुला दिसत नाही का?"

त्यावर तो सुरक्षारक्षक थोडा अडखळत म्हणाला, "हमारी गाडी अंदर नही आ सकती."

त्याच्या या उत्तरावर मी गाडी लावलेल्या जागेकडे बोट दाखवत त्याला ठणकावून सांगितले, "हे बघ, दोन्ही गेट्सच्या समोर माझी गाडी नाहीये. मधल्या मोकळ्या जागेत ती उभी आहे. मग तुमच्या गाड्यांना आत-बाहेर करायला प्रॉब्लेम काय आहे?" यावर त्याच्याकडे देण्यासारखे कोणतेही उत्तर नव्हते. तो निमूटपणे उभा राहिला. 

पण माझा राग शांत झाला नव्हता. मी पुढे म्हणालो, "आमच्याच शहरात येऊन आम्हाला शिकवण्याचा शहाणपणा करू नकोस. मी कोणताही नियम मोडलेला नाही आणि माझ्या गाडीमुळे कोणालाही त्रास होत नाहीये. आणि सर्वात महत्त्वाची गोष्ट... हे पुणे आहे, मुंबई नाही!" रागाच्या भरात एवढे सुनावून मी तडक तिथून निघून गेलो. त्या बिचाऱ्या सुरक्षारक्षकाचा चेहरा अक्षरशः पाहण्यासारखा झाला होता. त्याचा दुसरा सहकारीही लांबून हे पाहत होता, पण तोही त्याच्या मदतीला पुढे आला नाही.

काम संपवून परतताना आणि मन थोडे शांत झाल्यावर, मात्र मला माझ्याच वागण्याचे वाईट वाटले. आपण त्या सुरक्षारक्षकाला उगाचच एवढे कठोर बोललो, असे वाटून मन आतून खाऊ लागले. मुळात त्याची काय चूक होती? तो तर केवळ एक नोकर होता. त्याच्या मालकाने किंवा सोसायटीच्या पदाधिकाऱ्यांनी त्याला तसे सांगून ठेवले असेल आणि तो फक्त आपल्या मालकाच्या आदेशाचे पालन करत होता. या विचारातूनच मग माझ्या मनात एका वेगळ्याच मंथनाला सुरुवात झाली. आपण मराठी माणसे स्वभावाने किती भावनिक असतो, नाही? क्षणात रागवतो आणि दुसऱ्याच क्षणी समोरच्याची चूक नसताना त्याला रागावलो म्हणून पश्चात्तापही करतो.

आपल्या याच कमालीच्या भावनिक आणि सरळमार्गी स्वभावाचा गैरफायदा अनेकदा बाहेरच्या राज्यातून आलेले लोक अतिशय सहजपणे घेतात, हे एक कटू सत्य आहे. रोजगाराच्या शोधात ते इथे येतात, सुरुवातीला अत्यंत नम्रपणे राहून आपले बस्तान बसवतात, इथल्या साधनसंपत्तीचा वापर करतात आणि कालांतराने मूळ भूमिपुत्रांवरच अरेरावी करू लागतात. मुंबई हे या प्रक्रियेचे सर्वात मोठे आणि जिवंत उदाहरण आहे. आज मुंबईत मराठी माणसाला स्वतःचे अस्तित्व आणि सांस्कृतिक ओळख टिकवण्यासाठी जो संघर्ष करावा लागत आहे, तो आपल्या सर्वांच्या डोळ्यांसमोर आहे. आता हळूहळू उत्तरेकडील राज्यांमधून येणाऱ्या स्थलांतरितांचे हे लोंढे संपूर्ण महाराष्ट्रभर पसरू लागले आहेत. पुण्यातही आता हीच परिस्थिती अतिशय वेगाने निर्माण होत आहे.

जर या वाढत्या अतिक्रमणाला आणि सांस्कृतिक बदलांना योग्य वेळीच आवर घातला नाही, तर भविष्यात याची खूप मोठी किंमत आपल्याला मोजावी लागेल. यासाठी आपण केवळ चिडून किंवा एखाद्या गरीब सुरक्षारक्षकावर राग काढून चालणार नाही, तर यावर अधिक ठोस उपाययोजना करण्याची आवश्यकता आहे. आता मराठी माणसाने आपले हे भावनिक आणि हळवे मन थोडे बाजूला ठेवून अधिक व्यावहारिक, व्यावसायिक आणि धोरणी बनण्याची नितांत गरज आहे. आपण व्यापार, उद्योग आणि अर्थकारणात स्वतःचे वर्चस्व नव्याने निर्माण केले पाहिजे. आपल्या हक्कांसाठी आणि संस्कृतीसाठी केवळ रस्त्यावर न उतरता, संस्थात्मक पातळीवर ठामपणे उभे राहिले पाहिजे. जर आपण आजही वेळीच सावध होऊन कृती केली नाही, तर पुण्याची मुंबई व्हायला अजिबात वेळ लागणार नाही. आणि बघता बघता आपल्या या प्रगत आणि पुरोगामी महाराष्ट्राची अवस्था इतर मागास राज्यांसारखी होईल, ही भीती नाकारता येत नाही. काळाची पावले ओळखून आता भावनिकतेकडून वास्तववादाकडे आणि कृतीकडे वळण्याची हीच खरी वेळ आहे.

--- तुषार भ. कुटे 

#मराठी #मुंबई #पुणे #महाराष्ट्र