माउंट एव्हरेस्टवरील जीवाष्म

आज माउंट एव्हरेस्ट हे पृथ्वीवरील सर्वात उंच पर्वत म्हणून ओळखले जाते. समुद्रसपाटीपासून त्याची उंची सुमारे ८,८४९ मीटर आहे. मात्र, त्याच्या शिखराजवळील खडकांवर एक विलक्षण रहस्य सापडते. या खडकांमध्ये प्राचीन समुद्रात राहणाऱ्या सजीवांचे जीवाश्म (फॉसिल्स) आढळतात. हे जीवाश्म सुमारे ४७ कोटी वर्षांपूर्वीचे आहेत. यावरून स्पष्ट होते की, आज एव्हरेस्टच्या शिखरावर असलेले काही खडक एकेकाळी समुद्राच्या तळाशी तयार झाले होते. त्या वेळी हिमालयाचे अस्तित्वही नव्हते.
एव्हरेस्टच्या शिखरावरील खडकांमध्ये ब्रॅकिओपॉड, ट्रायलोबाइट, क्रिनॉइड आणि ऑस्ट्रॅकोड यांसारख्या सागरी जीवांचे अवशेष सापडले आहेत. शिखरावरील चुनखडीच्या खडकांना "कोमोलांग्मा लाइमस्टोन" असे म्हणतात. या खडकांमध्ये सुमारे ४७ कोटी वर्षांपूर्वीच्या समुद्री जीवांचे अवशेष जतन झालेले आहेत. त्या काळी हा भाग उंच पर्वतरांग नसून प्राचीन समुद्राचा तळ होता.
हे जीवाश्म पृथ्वीच्या इतिहासाबद्दल महत्त्वाची माहिती देतात. हे खडक समुद्रातील गाळापासून तयार झाले होते. लाखो-कोट्यवधी वर्षे हा गाळ दाबला गेला आणि त्याचे चुनखडीसारख्या खडकांमध्ये रूपांतर झाले. या प्रक्रियेमुळे त्या काळातील समुद्री जीवांचे अवशेष खडकांमध्ये सुरक्षित राहिले.
यानंतर पृथ्वीच्या टेक्टॉनिक प्लेट्सच्या हालचालींमुळे या प्रदेशात मोठे बदल घडले. त्या काळी भारत आणि युरेशिया यांच्या दरम्यान टेथिस नावाचा विशाल समुद्र होता. भारतीय प्लेट हळूहळू उत्तरेकडे सरकत गेली. त्यामुळे भारत आणि युरेशिया यांच्यामधील टेथिस समुद्र अरुंद होत गेला आणि शेवटी पूर्णपणे बंद झाला.
सुमारे ४ ते ५ कोटी वर्षांपूर्वी भारतीय आणि युरेशियन भूभागांची टक्कर झाली. दोन्हीही खंडीय प्लेट्स असल्यामुळे एक प्लेट दुसऱ्याखाली सहज जाऊ शकली नाही. त्यामुळे पृथ्वीचे कवच दाबले गेले, वाकले आणि जाड झाले. या प्रचंड दाबामुळे मोठमोठे खडक वर उचलले गेले आणि त्यातून हिमालय पर्वतरांग निर्माण झाली.
ही प्रक्रिया लाखो वर्षे सुरू राहिली. त्यामुळे समुद्राच्या तळाशी तयार झालेले खडक हजारो मीटर उंचीवर पोहोचले. त्यांपैकी काही खडक आजच्या माउंट एव्हरेस्टचा भाग बनले. त्यामुळे एव्हरेस्टमध्ये सापडणारे समुद्री जीवाश्म हे समुद्राच्या तळापासून जगातील सर्वात उंच पर्वतापर्यंत झालेल्या या अद्भुत प्रवासाची साक्ष देतात.
हिमालयाची निर्मिती अजूनही पूर्ण झालेली नाही. भारतीय प्लेट आजही उत्तरेकडे सरकत आहे आणि तिची युरेशियन प्लेटशी टक्कर सुरूच आहे. दुसरीकडे हिमनद्या, नद्या, वारा आणि पाऊस यांमुळे पर्वतांचे सतत झिजणेही सुरू असते. त्यामुळे हिमालयाचा आकार हा एका बाजूला पर्वत उंचावण्याच्या प्रक्रियेने आणि दुसऱ्या बाजूला झिजण्याच्या प्रक्रियेने सतत बदलत राहतो.
एव्हरेस्टमध्ये सापडणारे समुद्री जीवाश्म आपल्याला पृथ्वी सतत बदलत असल्याची जाणीव करून देतात. जे खडक एकेकाळी समुद्राच्या तळाशी होते, ते आज कोट्यवधी वर्षांनंतर समुद्रसपाटीपासून जवळपास ९ किलोमीटर उंच पर्वताचा भाग बनले आहेत. जी गोष्ट माणसाला कायमस्वरूपी वाटते, ती भूगर्भशास्त्राच्या दृष्टीने पृथ्वीच्या अत्यंत दीर्घ आणि सतत सुरू असलेल्या इतिहासातील केवळ एक छोटा टप्पा आहे.