सातवाहन आणि सह्याद्री: प्राचीन महाराष्ट्राच्या जडणघडणीचा अतूट आणि ऐतिहासिक महाकाव्य

महाराष्ट्राच्या आणि दख्खनच्या प्राचीन इतिहासाची पाने उलटताना 'सातवाहन राजवंश' आणि 'सह्याद्रीची पर्वतरांग' हे दोन शब्द एकमेकांशी इतके एकरूप झालेले दिसतात की, त्यांना एकमेकांपासून वेगळे काढणे जवळजवळ अशक्य आहे. सातवाहन हे महाराष्ट्राचे पहिले महान आणि सार्वभौम साम्राज्य होते, ज्यांनी या भूभागाला राजकीय, आर्थिक आणि सांस्कृतिक अशी एक स्वतंत्र ओळख दिली. या अवाढव्य आणि प्रगत साम्राज्याच्या जडणघडणीत सह्याद्रीच्या काळ्याकभिन्न कातळाने, उंच-सखल डोंगररांगांनी आणि घनदाट जंगलांनी एक अत्यंत महत्त्वाची, ऐतिहासिक आणि मातृत्वाची भूमिका बजावली आहे. सह्याद्री हा सातवाहनांसाठी केवळ एक भौगोलिक अडथळा किंवा सीमारेषा नव्हती, तर ती त्यांच्या साम्राज्याची अभेद्य ढाल, त्यांच्या अर्थव्यवस्थेचा मुख्य कणा आणि त्यांच्या अथांग कलाकुसरीचा अविनाशी कॅनव्हास होती. सातवाहन आणि सह्याद्री यांच्यातील हे ऐतिहासिक सहजीवन समजून घेतल्याशिवाय महाराष्ट्राचा प्राचीन इतिहास पूर्ण होऊच शकत नाही.

राजकीय आणि लष्करी अस्तित्वाचा विचार केल्यास, सह्याद्रीने सातवाहनांना एक अत्यंत भक्कम आणि नैसर्गिक असे संरक्षण कवच प्रदान केले होते. सातवाहन कालखंडात उत्तरेकडून आणि वायव्येकडून अनेक परकीय आक्रमणे होत होती, ज्यामध्ये शक आणि क्षत्रपांची आक्रमणे सर्वाधिक धोकादायक होती. नहपान या क्षत्रप राजाने सातवाहनांचा मोठा प्रदेश काही काळासाठी जिंकून घेतला होता. परंतु, अशा कठीण राजकीय संकटाच्या काळात सह्याद्रीच्याच भौगोलिक रचनेने सातवाहन राजांना आश्रय दिला. सह्याद्रीच्या कड्याकपाऱ्यांमध्ये, दऱ्याखोऱ्यांमध्ये आणि घनदाट जंगलांमध्ये युद्ध करणे किंवा तेथील प्रदेश कायमस्वरूपी ताब्यात ठेवणे हे उत्तरेकडील परकीय आक्रमकांसाठी अत्यंत जिकिरीचे काम होते. महान सातवाहन सम्राट गौतमीपुत्र सातकर्णी याने जेव्हा क्षहरात वंशाचा समूळ नाश करून आपले साम्राज्य पुन्हा दिमाखात उभे केले, तेव्हा त्याची मुख्य लष्करी रणनीती आणि ताकद याच सह्याद्रीच्या आश्रयात दडलेली होती. सह्याद्रीच्या या रांगांनी सातवाहन राजांना केवळ संरक्षणच दिले नाही, तर त्यांच्यात एक विशिष्ट प्रकारचा रांगडा, लढाऊ आणि स्वाभिमानी बाणाही निर्माण केला, जो पुढे संपूर्ण महाराष्ट्राच्या राजकीय मानसिकतेचा कायमस्वरूपी भाग बनला.

सातवाहन साम्राज्याच्या अफाट आर्थिक भरभराटीचे मुख्य गमक हे त्यांच्या आंतरराष्ट्रीय व्यापारात दडलेले होते आणि या जागतिक व्यापाराचा श्वास म्हणजे सह्याद्रीच्या प्राचीन घाटवाटा. इसवी सनापूर्वीच्या आणि सुरुवातीच्या शतकांमध्ये महाराष्ट्राच्या पश्चिमेला असलेल्या अरबी समुद्रावर कल्याण, सोपारा, आणि चौल (चेंबूल) यांसारखी अत्यंत गजबजलेली आंतरराष्ट्रीय बंदरे होती. दुसरीकडे, दख्खनच्या पठारावर पैठण (प्रतिष्ठान), जुन्नर, भोकरदन आणि तेर यांसारखी मोठी व्यापारी आणि उत्पादक महानगरे वसलेली होती. या दोन अत्यंत महत्त्वाच्या आर्थिक केंद्रांना जोडण्याचे सर्वात कठीण पण ऐतिहासिक काम सह्याद्रीच्या घाटवाटांनी केले. नाणेघाट, थळ घाट, बोर घाट आणि माळशेज घाट यांसारखे दुर्गम मार्ग तत्कालीन व्यापाऱ्यांच्या सार्थवाहांचे (तांड्यांचे) प्रमुख मार्ग होते. नाणेघाट हा तर सातवाहनांचा सर्वात महत्त्वाचा आणि राजमान्य व्यापारी मार्ग होता, ज्याच्या सुरुवातीलाच खुद्द राणी नागनिकेने आपला ऐतिहासिक शिलालेख कोरून ठेवला आहे. सह्याद्रीच्या या घाटांमधूनच रोम, ग्रीस आणि इजिप्तमधून येणारी सोन्याची नाणी आणि विलासी वस्तू देशावर येत असत आणि देशावरील अत्यंत तलम सुती कापड, मसाले व हस्तिदंताच्या वस्तू बंदरांवरून जगभर जात असत. सह्याद्रीने या अफाट व्यापाराला केवळ मार्गच दिला नाही, तर त्याला चोर आणि लुटारूंपासून नैसर्गिक सुरक्षितताही प्रदान केली.

सह्याद्री आणि सातवाहनांच्या या अतूट नात्याचा सर्वात सुंदर, दृश्य आणि चिरंतन पुरावा म्हणजे सह्याद्रीच्या कातळात कोरलेली प्राचीन लेणी आणि वास्तुकला. सातवाहन राजांनी, त्यांच्या मांडलिकांनी, तत्कालीन व्यापारी श्रेष्ठींनी आणि सामान्य जनतेने सह्याद्रीचा अत्यंत कठीण असा 'बेसॉल्ट' खडक कोरून त्यामध्ये एक अद्भुत असे पाषाणी जग निर्माण केले. कार्ला, भाजे, कान्हेरी, नाशिकची पांडवलेणी, जुन्नर परिसरातील अफाट लेणी समूह, आणि कुडा, महाड येथील लेणी ही याच काळातील अफाट वास्तूशास्त्राची जिवंत उदाहरणे आहेत. सह्याद्रीच्या या काळ्या आणि टणक पाषाणामुळेच हे कोरीव काम, त्यातील बौद्ध स्तूपांची रचना आणि ब्राह्मी लिपीत कोरलेले शेकडो शिलालेख आज दोन हजार वर्षांनंतरही अत्यंत सुरक्षित आहेत. या लेण्यांमधील भव्य चैत्यगृहे, भिक्खूंसाठी कोरलेले अत्यंत सुबक विहार आणि पिण्याच्या पाण्यासाठी कातळात शास्त्रशुद्ध पद्धतीने कोरलेली पाण्याची टाकी हे सर्व तत्कालीन समाज, धर्म, आणि स्थापत्यकलेचे वैभव दर्शवतात. सह्याद्रीचा हा पाषाण नसता, तर सातवाहनांना आपली कला, आपला धर्म आणि आपला इतिहास कोरून ठेवण्यासाठी इतके सुरक्षित आणि भक्कम माध्यम कधीच मिळाले नसते.

केवळ कातळ आणि घाटवाटाच नव्हे, तर सह्याद्री हा महाराष्ट्राच्या जीवनदायिनी नद्यांचा उगमस्त्रोत आहे. गोदावरी, कृष्णा आणि त्यांच्या अनेक उपनद्या याच सह्याद्रीच्या कुशीत जन्म घेतात. सातवाहन साम्राज्याची प्रगत कृषिसंस्कृती याच नद्यांच्या सुपीक खोऱ्यात बहरली. गोदावरी आणि कृष्णेच्या खोऱ्यातील काळ्या कसदार मातीने सातवाहनांच्या अर्थव्यवस्थेला शेतीची एक प्रचंड मोठी जोड दिली, ज्यामुळे गावे सधन झाली आणि शहरांचा विकास झाला. सातवाहन राजा हाल याने संकलित केलेल्या 'गाथासप्तशती' या प्राकृत भाषेतील महान ग्रंथात याच सह्याद्रीच्या परिसरातील, नद्यांच्या काठावरील आणि विंध्य पर्वताच्या परिसरातील अत्यंत नैसर्गिक आणि रसरशीत अशा ग्रामीण जीवनाचे वर्णन आले आहे. या साहित्यामध्ये डोंगरांच्या कुशीत वसलेली गावे, तिथली शेती, निसर्गाचे ऋतूनुसार बदलणारे मनोहारी रूप आणि त्या निसर्गाशी पूर्णपणे समरस झालेले मानवी जीवन याचे अत्यंत जिवंत चित्रण पाहायला मिळते. सह्याद्रीच्या निसर्गाने आणि तिथल्या भूगोलाने तत्कालीन साहित्यालाही एक वेगळीच खोली, सौंदर्य आणि भावनिक किनार दिली आहे.

सातवाहन आणि सह्याद्री यांचे नाते हे केवळ एका राजकीय राजवंशाचे आणि एका निर्जीव पर्वतरांगेचे नाते नाही, तर ते एका महान संस्कृतीचे आणि तिच्या उगमस्थानाचे नाते आहे. सह्याद्रीच्या अंगाखांद्यावर सातवाहन साम्राज्य खेळले, वाढले आणि आपल्या वैभवाच्या सर्वोच्च शिखरावर पोहोचले. सातवाहनांनी सह्याद्रीच्या पाषाणात प्राण फुंकून तिथे कला निर्माण केली, त्याच्या घाटवाटांना जागतिक अर्थव्यवस्थेशी जोडले आणि त्याच्या नद्यांच्या खोऱ्यात एक अत्यंत समृद्ध नागरी संस्कृती उभी केली. आज जेव्हा आपण नाणेघाटाच्या त्या प्राचीन वाटेवरून चालतो, जुन्नरच्या टेकड्यांवरील शिलालेख वाचतो, किंवा कार्ला-भाजे येथील लेण्यांच्या भव्य खांबांकडे पाहतो, तेव्हा आपल्याला सह्याद्रीच्या आणि सातवाहनांच्या या गौरवशाली व अतूट सहजीवनाची अत्यंत प्रकर्षाने जाणीव होते. सह्याद्रीने प्राचीन महाराष्ट्राला एक भक्कम भूगोल दिला, तर सातवाहनांनी त्या भूगोलाला एक अजरामर असा सुवर्ण इतिहास दिला. हे नाते महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक जडणघडणीचा सर्वात पायाभूत, पवित्र आणि अखंड चालत आलेला अध्याय आहे.

संदर्भ ग्रंथ:

१. ढवळीकर, म. के., 'महाराष्ट्राची कुळकथा', राजहंस प्रकाशन, पुणे.
२. मोरवंचीकर, रा. शं., 'सातवाहनकालीन महाराष्ट्र', परिमल प्रकाशन, छ. संभाजीनगर.
३. मिराशी, वा. वि., 'सातवाहन आणि पश्चिमी क्षत्रप यांचा इतिहास आणि कोरीव लेख', महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ, मुंबई.
४. चोथे, रामचंद्र आणि चोथे, शशांक, 'रसिक महाराष्ट्र (गाथासप्तशतीचा काव्यानुवाद)', पुणे.
५. कोलारकर, श. गो., 'प्राचीन भारताचा इतिहास आणि संस्कृती', श्री मंगेश प्रकाशन, नागपूर.
६. देव, शांताराम भालचंद्र, 'महाराष्ट्रातील उत्खनने', महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ, मुंबई.