खुलूस: रेड लाईट डायरीज

साहित्य विश्वामध्ये असे काही संवेदनशील आणि गुंतागुंतीचे विषय आहेत, ज्यांना स्पर्श करण्याचे धाडस सहसा कोणी करत नाही. समाजाच्या मुख्य प्रवाहापासून जाणीवपूर्वक दूर ठेवलेल्या आणि 'रेड लाईट एरिया' अर्थात वेश्या वस्तीत जगणाऱ्या स्त्रियांचे आयुष्य हा असाच एक दुर्लक्षित विषय. या अंधाऱ्या जगातील वास्तवाला थेट भिडण्याचे काम लेखक समीर गायकवाड यांनी त्यांच्या 'खुलूस: रेड लाईट डायरीज' या पुस्तकातून अतिशय समर्थपणे केले आहे. लेखकाने स्वतः अगदी जवळून अनुभवलेल्या आणि पाहिलेल्या वेश्या जीवनातील विदारक प्रसंगांना या पुस्तकातून प्रभावीपणे शब्दबद्ध केले आहे.

या व्यवसायात अडकलेल्या बहुतांश स्त्रिया स्वतःच्या मर्जीने किंवा आनंदाने इथे आलेल्या नसतात, हे एक अतिशय कटू आणि विदारक सत्य आहे. गरिबीचा गैरफायदा घेऊन, प्रेमाच्या जाळ्यात ओढून किंवा नोकरीचे खोटे आमिष दाखवून अनेक निष्पाप मुलींना फसवून किंवा जबरदस्तीने या दलदलीत ढकलले जाते. त्यामुळे त्यांचे उर्वरित आयुष्य अक्षरशः एखाद्या नरकासमान होऊन जाते. मुंबईतील कामाठीपुरा, पुण्यातील बुधवार पेठ, तसेच कोलकात्यामधील आशियातील सर्वात मोठ्या वेश्या वस्तीत अशा असंख्य स्त्रिया आजही खितपत पडलेल्या आहेत. या पुस्तकातून अशा अनेक स्त्रियांच्या अंगावर काटा आणणाऱ्या सत्यकथा वाचायला मिळतात, ज्या आपल्याला अंतर्मुख करून सखोल विचार करायला भाग पाडतात. यातून या व्यवसायाची एक काळीकुट्ट आणि नकारात्मक बाजू समाजासमोर पूर्णपणे उघडी पडते.

या वस्तीत जगणाऱ्या प्रत्येक स्त्रीची स्वतःची अशी एक भलीमोठी आणि दुःखद कहाणी आहे. आयुष्यात नियतीचे अघोरी फटके आणि अतोनात दुःख सोसूनही, परिस्थितीशी दोन हात करत या स्त्रिया अत्यंत धैर्याने जीवनाला सामोऱ्या गेलेल्या दिसतात. धडपड करत आणि जबरदस्तीने का होईना, पण त्या आपले आयुष्य जगल्या आहेत. त्यांचे हे अकाली कोमेजलेले आयुष्य वाचताना वाचकाचे मन नकळत गलबलून जाते. त्यांच्या मनातील घुसमट, कायमच्या दबलेल्या आणि मारल्या गेलेल्या इच्छा-आकांक्षा, परिस्थितीसमोर पत्करलेली हतबल शरणागती, त्यांच्या आर्त हाका आणि मनात सातत्याने होणारी तगमग हे सर्व काही या पुस्तकातून अक्षरशः जिवंत होऊन आपल्या डोळ्यांसमोर उभे राहते. प्रत्येकीची गोष्ट एखाद्या स्वतंत्र कादंबरीएवढी मोठी आणि गुंतागुंतीची आहे. त्यात असंख्य अनपेक्षित वळणे आहेत, धोकादायक आणि जीवघेणे प्रसंग आहेत, आणि पावलोपावली परिस्थितीसमोर पत्करलेली हतबलताही आहे.

सन्मान आणि माणुसकी या शब्दांचा जिथे मागमूसही नाही, असे हे जग वाचताना, 'आपण खरोखर कोणत्या समाजात वावरत आहोत?' हा बोचरा प्रश्न आपल्याला सातत्याने सतावत राहतो. आपल्याच आजूबाजूला चालणारे, पण ज्याची आपल्याला पुसटशीही कल्पना नाही, असे हे समांतर जग मनाला प्रचंड अस्वस्थ करते. पुस्तकाच्या पानापानांतून हिराबाई, नसीम, अमिना, सुरेखा बिष्ट, जयवंती, बिस्मिल्ला, शांतव्वा, सावित्री, सलमा, जानकी, नलिनी, स्वाती, साधना, भारती, साखरीबाई, मुमताज, परवीन, मालती अशा अनेक जिवंत स्त्रिया आपल्याला भेटत राहतात. एवढेच नाही, तर या निरागस जिवांना फसवून या नरकात ढकलणारे नराधम दलाल आणि त्यांच्यावर निर्दयीपणे सत्ता गाजवणाऱ्या मालकिणी यांचेही क्रूर चेहरे समोर येतात. महाराष्ट्रातील वेश्या वस्त्यांमध्ये अडकलेल्या बहुतांश स्त्रिया या उत्तर भारतातून फसवून आणलेल्या आहेत, हे भीषण वास्तवही यातून समोर येते.

विविध वेश्यांच्या व्यक्तिगत कहाण्यांबरोबरच त्यांच्याशी संबंधित अनेक घटना आणि व्यक्तिचित्रांचे बारकाईने रेखाटन लेखकाने या पुस्तकात केले आहे. एकंदरीतच, कोणत्याही संवेदनशील माणसाला असह्य वाटेल अशा एका भयानक विश्वात हे पुस्तक आपल्याला घेऊन जाते. परंतु, त्याच वेळी हे पुस्तक आपल्याला त्या स्त्रियांच्या दुर्दैवी जीवनाकडे तिरस्काराने न पाहता, सहानुभूतीच्या आणि माणुसकीच्या दृष्टिकोनातून पाहण्यास प्रवृत्त करते, हेच या साहित्याचे सर्वांत मोठे यश आहे.

--- तुषार भ. कुटे 

#मराठी #पुस्तक #परीक्षण #खूलूस