पिरॅमिड्सच्या देशात सापडल्या प्राचीन भारतीय पाऊलखुणा

इतिहासाची पाने चाळली की आपल्याला अनेक आश्चर्यकारक गोष्टी समजतात, पण काही शोध असे असतात जे आपल्याला थक्क करतात आणि आपला इतिहास पुन्हा नव्याने लिहायला भाग पाडतात. असाच एक रोमांचक शोध सध्या पुरातत्व विश्वात चर्चेचा विषय बनला आहे. आफ्रिका खंडातील इजिप्त हा देश त्याच्या उत्तुंग पिरॅमिड्स आणि रहस्यमयी 'ममीज'साठी ओळखला जातो. पण याच इजिप्तच्या भूमीत, हजारो वर्षांपूर्वीच्या राजांच्या कबरींमध्ये जर प्राचीन भारतीय भाषेतील कोरीव लेख सापडले तर? होय, हे अगदी खरे आहे. 'द हिंदू'ने दिलेल्या वृत्तानुसार, इजिप्तमधील प्रसिद्ध 'व्हॅली ऑफ द किंग्स' या ठिकाणी तामिळ-ब्राम्ही लिपीतील शिलालेख सापडले आहेत. हा शोध केवळ एक दगड किंवा अक्षर नसून, तो दोन प्राचीन संस्कृतींमधील, म्हणजेच भारत आणि इजिप्तमधील हजारो वर्षांपूर्वीच्या व्यापाराचा आणि मैत्रीचा भक्कम पुरावा आहे.

सर्वात आधी हे समजून घेणे गरजेचे आहे की हे शिलालेख जिथे सापडले आहेत, ते ठिकाण किती महत्त्वाचे आहे. इजिप्तमध्ये नाईल नदीच्या पश्चिम किनाऱ्यावर 'लक्झर' शहराजवळ एक दरी आहे, जिला 'व्हॅली ऑफ द किंग्स' म्हटले जाते.  ही अशी जागा आहे जिथे इजिप्तवर राज्य करणाऱ्या प्राचीन फॅरो राजांच्या कबरी किंवा थडगी आहेत. यामध्ये सुप्रसिद्ध तुतांखामेन आणि रॅमसेस यांसारख्या राजांचा समावेश आहे. ही जागा इजिप्तमधील सर्वात पवित्र आणि सुरक्षित मानली जायची. अशा या अत्यंत महत्त्वाच्या ठिकाणी, जिथे फक्त इजिप्शियन राजघराण्यातील लोकांनाच प्रवेश होता, तिथे हजारो मैल दूर असलेल्या तामिळनाडूतील व्यापाऱ्यांची नावे कोरलेली सापडणे, ही एक अद्भुत घटना आहे.

इजिप्तमधील या कबरींच्या भिंतींवर जे लेख सापडले आहेत, ते 'तामिळ-ब्राम्ही' लिपीत आहेत.  ब्राम्ही ही प्राचीन भारतातील सर्वात जुन्या लिपींपैकी एक आहे, जी प्रामुख्याने दक्षिण भारतात वापरली जायची. साधारणपणे इसवी सन पूर्व तिसऱ्या शतकापासून ते इसवी सनाच्या सुरुवातीच्या काळापर्यंत या लिपीचा वापर होत असे. इजिप्तमध्ये सापडलेले हे लेख साधारणपणे याच काळातील आहेत. याचा अर्थ असा की, आजपासून सुमारे २००० वर्षांपूर्वी तामिळनाडूतील लोक इजिप्तमध्ये गेले होते आणि त्यांनी तिथे आपल्या अस्तित्वाच्या खुणा सोडल्या आहेत.

या शिलालेखांचे स्वरूप हे प्रामुख्याने 'ग्राफिटी' (Graffiti) सारखे आहे. जसे आजही पर्यटक एखाद्या ऐतिहासिक ठिकाणी गेल्यावर तिथे स्वतःचे नाव कोरतात, अगदी तसेच हे लेख आहेत. या लेखांमध्ये प्रामुख्याने व्यक्तींची नावे आहेत. संशोधकांना तिथे 'कन्नन', 'चाथन' यांसारखी टीपिकल तामिळ नावे वाचायला मिळाली आहेत. हे लोक कोण होते? ते तिथे का गेले होते? या प्रश्नांची उत्तरे शोधताना आपल्याला एका मोठ्या जागतिक व्यापाराची गोष्ट उलगडते.

प्राचीन काळात भारत आणि रोम यांच्यात खूप मोठा व्यापार चालायचा. युरोपियन लोकांना आणि विशेषतः रोमन लोकांना भारतीय मसाल्यांचे, मुख्यत्वे काळ्या मिरीचे प्रचंड वेड होते. ते काळ्या मिरीला 'काळे सोने' मानत असत. या व्यापारासाठी रोमन जहाजे इजिप्तमार्गे भारतात येत असत. पण हा शोध हे सांगतो की केवळ रोमन लोकच भारतात येत नव्हते, तर भारतीय व्यापारीसुद्धा इजिप्तमध्ये जात होते. हे भारतीय व्यापारी जहाजातून प्रवास करत इजिप्तच्या तांबड्या समुद्राच्या किनाऱ्यावर असलेल्या 'बेरेनिके' किंवा 'मायोर्स हॉर्मोस' या बंदरांवर उतरत असत. तिथून ते वाळवंटातून उंटांवरून प्रवास करत नाईल नदीपर्यंत येत असत आणि मग नाईल नदीतून होड्यांमधून अलेक्झांड्रियासारख्या मोठ्या शहरांकडे जात असत. या प्रवासात ते इजिप्तमधील विविध शहरांना भेटी देत असत. 'व्हॅली ऑफ द किंग्स' हे त्या काळी सुद्धा एक मोठे पर्यटन स्थळ किंवा धार्मिक स्थळ असावे, जिथे हे भारतीय व्यापारी कुतूहलाने भेट द्यायला येत असत.

या शोधाचे महत्त्व केवळ व्यापारापुरते मर्यादित नाही. हे शिलालेख सांगतात की २,००० वर्षांपूर्वीचे भारतीय व्यापारी हे केवळ नफा कमवणारे लोक नव्हते, तर ते 'साक्षर' होते. त्यांना लिहिता-वाचता येत होते. जगाच्या पाठीवर जेव्हा अनेक संस्कृतींमध्ये लिहिण्याची कला फक्त राजदरबारी किंवा पुरोहितांपुरती मर्यादित होती, तेव्हा भारतातील सामान्य व्यापारी आपली नावे परदेशातील वास्तूंवर कोरत होते, हे भारतीय शिक्षण पद्धतीचे आणि संस्कृतीचे मोठे यश मानले पाहिजे. तामिळनाडूमध्ये आजवर अनेक ठिकाणी खापराच्या तुकड्यांवर किंवा भांड्यांवर अशी नावे सापडली आहेत, ज्याला 'पॉटशर्ड्स' म्हणतात. इजिप्तमध्ये सापडलेली ही नावे अगदी तशीच आहेत, जी सामान्य माणसाची साक्षरता दर्शवतात.

पुरातत्वशास्त्रज्ञांच्या मते, हे शिलालेख बहुधा त्या काळातील 'पर्यटकांनी' कोरलेले असावेत. हे व्यापारी व्यापाराच्या निमित्ताने इजिप्तमध्ये आले असावेत आणि तिथल्या भव्य पिरॅमिड्स आणि राजांच्या कबरी पाहून भारावून गेले असावेत. आपली आठवण राहावी म्हणून त्यांनी तिथे स्वतःची नावे कोरली. याचा अर्थ असा की प्राचीन भारतीय लोक हे धाडसी होते, त्यांना जगाची ओढ होती आणि ते हजारो मैलांचा धोकादायक समुद्र प्रवास करून नवीन प्रदेश पाहायला जात असत. हे केवळ व्यापारासाठी केलेले प्रवास नव्हते, तर ती एक सांस्कृतिक देवाणघेवाण होती.

व्हॅली ऑफ द किंग्समधील हा शोध काही अचानक झालेला नाही. याआधीही इजिप्तमधील तांबड्या समुद्राच्या किनाऱ्यावर असलेल्या 'बेरेनिके' आणि 'कुसीर-अल-कादीम' या प्राचीन बंदरांच्या उत्खननात भारतीय वस्तू सापडल्या आहेत. तिथे भारतीय पद्धतीची मातीची भांडी, काळी मिरी (जी केरळमधून गेली होती), नारळ, सागवानाचे लाकूड आणि भारतीय कापड सापडले आहे. एवढेच नाही तर, तिथेही ब्राम्ही लिपीतील लेख सापडले आहेत. पण बंदरांवर लेख सापडणे आणि देशाच्या आतमध्ये असलेल्या राजांच्या कबरींमध्ये लेख सापडणे यात फरक आहे. बंदरांवर व्यापारी राहणे स्वाभाविक आहे, पण देशाच्या आत खोलवर जाऊन फिरणे हे दर्शवते की भारतीय लोकांचा वावर संपूर्ण इजिप्तमध्ये होता आणि त्यांचे स्थानिक लोकांशी घनिष्ट संबंध होते.

अनेकदा इतिहास शिकताना आपल्याला असे वाटते की भारत हा एक बंदिस्त देश होता आणि बाहेरचे लोक (जसे की ग्रीक, रोमन, अरब) भारतात आले. पण हा शोध ती समजूत मोडीत काढतो. हे सिद्ध होते की भारतीय लोक हे 'जागतिक नागरिक' होते. ते रोमपासून चीनपर्यंत आणि इजिप्तपासून आग्नेय आशियापर्यंत सर्वत्र मुक्तपणे संचार करत होते. त्यांनी आपल्या भाषेचा, संस्कृतीचा आणि ज्ञानाचा प्रसार केला.

तामिळनाडू पुरातत्व विभागाने आणि इतर आंतरराष्ट्रीय संशोधकांनी केलेले हे काम अत्यंत महत्त्वाचे आहे. हे शिलालेख म्हणजे काळाच्या ओघात हरवलेल्या एका सुवर्णयुगाचे साक्षीदार आहेत. जेव्हा आज आपण 'ग्लोबलायझेशन' किंवा जागतिकीकरणाच्या गप्पा मारतो, तेव्हा आपल्याला हे लक्षात घ्यायला हवे की आपल्या पूर्वजांनी २००० वर्षांपूर्वीच खऱ्या अर्थाने जागतिकीकरण अनुभवले होते.

इजिप्तच्या त्या शांत आणि गूढ दरीमध्ये, जिथे इजिप्शियन राजे अनंतकाळाच्या झोपेत आहेत, तिथे एका भारतीय व्यापाऱ्याने कोरलेले 'कन्नन' किंवा 'चाथन' हे नाव आपल्याला आजही साद घालत आहे. ते नाव सांगत आहे की मानवी साहस आणि कुतूहलाला सीमा नसतात. समुद्र, वाळवंट आणि भाषांचे अडथळे पार करून माणसे एकमेकांशी जोडली गेली होती. हा शोध भारताच्या सागरी इतिहासाला एक नवीन उंची मिळवून देणारा आहे. भविष्यात अशाच प्रकारचे आणखी शोध लागतील आणि कदाचित आपल्याला समजेल की, प्राचीन जगात भारताचा प्रभाव आपण समजतो त्यापेक्षा कितीतरी पटीने जास्त होता. तोपर्यंत, इजिप्तमधील त्या दगडांवर कोरलेली ती तामिळ अक्षरे भारताच्या जागतिक वारशाची साक्ष देत तिथेच उभी राहतील.

(संदर्भ: द हिंदू)

--- तुषार भ. कुटे