एआय स्लॉप : डिजिटल जगातला कचरा

एआय स्लॉप म्हणजे काय आणि हे डिजिटल जगतासाठी नेमके किती घातक आहे, यावर आज सखोल चर्चा करण्याची गरज निर्माण झाली आहे. सोप्या शब्दात सांगायचे तर, एआय स्लॉप म्हणजे कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर करून मोठ्या प्रमाणात तयार केलेला असा कचरा किंवा दर्जाहीन आशय, ज्याचा मुख्य उद्देश वाचकांना मूल्य देणे हा नसून केवळ जाहिरातींतून पैसे कमावणे किंवा इंटरनेटवरील अल्गोरिदमला फसवणे हा असतो. ज्याप्रमाणे आपण ताटात पडलेल्या नको असलेल्या अन्नाला किंवा अस्ताव्यस्त पडलेल्या कचऱ्याला एक तुच्छतेने पाहतो, अगदी तसेच हे स्लॉप सध्या सोशल मीडिया आणि गुगल सर्चच्या पानापानांवर पसरलेले दिसते.

या प्रक्रियेची सुरुवात अत्यंत साध्या हेतूने होते. एखादा व्यक्ती किंवा संस्था एआय टूल्सना काही कीवर्ड्स देते आणि त्यातून हजारो लेख, चित्रे किंवा व्हिडिओ तयार केले जातात. यामध्ये कल्पकता, सत्यता किंवा मानवी भावनेचा लवलेशही नसतो. हे तंत्रज्ञान इतक्या वेगाने काम करते की, एका दिवसात लाखो शब्द लिहिले जाऊ शकतात. पण जेव्हा एखादा सामान्य वाचक हा मजकूर वाचायला घेतो, तेव्हा त्याच्या लक्षात येते की त्यात मांडलेले मुद्दे वारंवार तेच ते आहेत, माहितीमध्ये परस्परविरोधी विधाने आहेत किंवा लेखनाचा ओघ इतका कृत्रिम आहे की तो वाचताना डोक्याला त्रास होतो. ही केवळ शब्दांची जुळवाजुळव असते, ज्यात अर्थाचा गाभा हरवलेला असतो.

एआय स्लॉपचा सर्वात मोठा फटका माहितीच्या विश्वासार्हतेला बसत आहे. आज आपण जेव्हा एखादी महत्त्वाची माहिती इंटरनेटवर शोधतो, तेव्हा पहिल्या काही निकालांमध्ये असे लेख दिसतात जे दिसायला खूप मोठे आणि माहितीपूर्ण वाटतात, पण प्रत्यक्षात ते केवळ शब्दांचे जंजाळ असते. यामुळे संशोधक, विद्यार्थी आणि सामान्य नागरिक यांची दिशाभूल होते. चुकीची वैद्यकीय माहिती, ऐतिहासिक तथ्यांची मोडतोड आणि विसंगत सल्ले यामुळे समाजाचे नुकसान होण्याची शक्यता वाढली आहे. हे स्लॉप तयार करणारे लोक केवळ 'क्लिकबेट'च्या मागे असतात, म्हणजे तुम्हाला अशा हेडलाईन दाखवल्या जातात की तुम्ही त्यावर क्लिक कराच, पण आत गेल्यावर मात्र हाताला काहीच लागत नाही.

दृष्य माध्यमांमध्ये तर याचा प्रभाव अधिकच स्पष्टपणे जाणवतो. फेसबुक किंवा इंस्टाग्राम सारख्या प्लॅटफॉर्मवर आजकाल विचित्र वाटणारी एआय निर्मित चित्रे दिसतात, जसे की सहा बोटांचे हात असलेली माणसे किंवा निसर्गाचे अतिरंजित आणि अशक्य वाटणारे फोटो. ही चित्रे पाहताना सुरुवातीला ती सुंदर वाटू शकतात, पण बारकाईने पाहिल्यास त्यातील दोष उघड होतात. दुर्दैवाने, अनेक ज्येष्ठ नागरिक किंवा तंत्रज्ञानाची कमी जाण असलेले लोक या चित्रांना खरे मानून त्यावर कमेंट्स आणि शेअर्सचा पाऊस पाडतात. यामुळे ही यंत्रणा अधिकच बळकट होते आणि खऱ्या कलाकारांच्या कामाला मागे सारून हा कृत्रिम कचरा वरच्या क्रमांकावर येतो.

हे थांबवणे का कठीण आहे, हे समजून घेणेही महत्त्वाचे आहे. इंटरनेटवरील जाहिरातींचे गणित हे 'व्ह्यूज'वर अवलंबून असते. जो मजकूर जास्त पाहिला जातो, तिथे जास्त जाहिराती येतात. एआय स्लॉप तयार करण्यासाठी मानवी श्रमांची गरज कमी असते आणि तो स्वस्त दरात प्रचंड प्रमाणात तयार करता येतो. जोपर्यंत हे फायद्याचे गणित सुरू राहील, तोपर्यंत हे थांबवणे कठीण आहे. मात्र, वाचक म्हणून आपण अधिक सजग होणे हाच यावरचा सध्याचा प्रभावी उपाय आहे. ज्या मजकुरात मानवी संवेदना नाहीत, जो केवळ माहितीचा पाढा वाचल्यासारखा वाटतो किंवा ज्यातील फोटो वास्तवापासून खूप लांब आहेत, अशा गोष्टींना प्रोत्साहन देणे टाळले पाहिजे.

शेवटी, तंत्रज्ञान हे मानवाच्या मदतीसाठी आहे, त्याच्या बुद्धिमत्तेला आणि सर्जनशीलतेला पर्याय म्हणून नाही. जर आपण केवळ यंत्रांनी बनवलेला हा बिनकामाचा आशय स्वीकारत गेलो, तर भविष्यात इंटरनेट ही एक अशी जागा बनेल जिथे मौल्यवान माहिती शोधणे हे गवताच्या ढिगाऱ्यात सुई शोधण्याइतके कठीण होईल. त्यामुळेच एआय स्लॉप ओळखणे, त्याला विरोध करणे आणि अस्सल मानवी निर्मितीचा आदर करणे ही आजच्या डिजिटल युगाची मोठी गरज बनली आहे. आपण जे वाचतो आणि जे पाहतो, त्याबद्दल प्रश्न विचारण्याची सवय लावणे हीच या कचऱ्यापासून वाचण्याची पहिली पायरी आहे.

--- तुषार भ. कुटे.