भारताची 'सर्वम एआय' (Sarvam AI) गुगल आणि चॅटजीपीटीवर भारी; जगभरात भारतीय तंत्रज्ञानाचे कौतुक

भारताने तंत्रज्ञान क्षेत्रात पुन्हा एकदा आपली क्षमता सिद्ध केली आहे. बेंगळुरूस्थित 'सर्वम एआय' या भारतीय स्टार्टअप कंपनीने बनवलेले 'आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स' मॉडेल्स सध्या जगभरात चर्चेचा विषय ठरले आहेत. विशेष म्हणजे, या भारतीय कंपनीच्या तंत्रज्ञानाने गुगलचे 'जेमिनी' आणि ओपन एआयचे 'चॅटजीपीटी' यांसारख्या बलाढ्य जागतिक कंपन्यांच्या मॉडेल्सला मागे टाकले आहे. हे यश भारताच्या तंत्रज्ञान क्षेत्रासाठी अत्यंत अभिमानास्पद मानले जात आहे.

सर्वम एआयने नुकतेच त्यांचे दोन प्रमुख एआय टूल्स सादर केले आहेत, ज्यांचे नाव 'सर्वम व्हिजन' (Sarvam Vision) आणि 'बुलबुल व्ही३' (Bulbul V3) असे आहे. यातील सर्वम व्हिजन हे एक 'ऑप्टिकल कॅरेक्टर रेकग्निशन' (OCR) टूल आहे. सोप्या भाषेत सांगायचे तर, कागदपत्रांवरील मजकूर वाचून तो डिजिटल स्वरूपात बदलण्याचे काम हे टूल करते. विशेषत: भारतीय भाषांमधील कागदपत्रे वाचण्यात या टूलने कमाल केली आहे. नुकत्याच झालेल्या चाचण्यांमध्ये या टूलने गुगल आणि चॅटजीपीटीपेक्षा जास्त अचूकता दर्शवली आहे. जटिल रचनेची कागदपत्रे, गणिती सूत्रे आणि कोष्टके वाचण्यात हे टूल परदेशी मॉडेल्सपेक्षा कितीतरी पटीने सरस ठरले आहे.

दुसरे टूल म्हणजे 'बुलबुल व्ही३' जे आवाजावर आधारित एआय मॉडेल आहे. हे मॉडेल लिखित मजकुराचे आवाजात रूपांतर करते. सध्या हे मॉडेल ११ भारतीय भाषांमध्ये आणि ३५ वेगवेगळ्या प्रकारच्या आवाजांत उपलब्ध आहे. याचा आवाज इतका नैसर्गिक वाटतो की तो एखाद्या माणसाचा आहे की यंत्राचा, हे ओळखणे कठीण जाते. जागतिक स्तरावर 'इलेव्हन लॅब्स' (ElevenLabs) सारख्या कंपन्या या क्षेत्रात अग्रेसर आहेत, पण सर्वम एआयने त्यांच्या तोडीस तोड आणि भारतीय भाषांसाठी अधिक उपयुक्त असे तंत्रज्ञान विकसित केले आहे.

या यशाचे महत्त्व यासाठी जास्त आहे कारण आतापर्यंत एआय क्षेत्रात फक्त अमेरिका आणि चीन या देशांची मक्तेदारी होती. भारत केवळ या तंत्रज्ञानाचा वापरकर्ता म्हणून ओळखला जात असे. मात्र, सर्वम एआयने हे चित्र बदलले आहे. त्यांनी दाखवून दिले आहे की भारत केवळ एआय वापरत नाही, तर जगाला टक्कर देणारे एआय तयारही करू शकतो. यालाच 'सॉव्हरिन एआय' (Sovereign AI) असे म्हटले जात आहे, म्हणजेच भारताच्या गरजा ओळखून भारताने स्वतःसाठी बनवलेले तंत्रज्ञान.

अनेक तंत्रज्ञान तज्ञांनी सुरुवातीला या प्रयत्नांकडे साशंकतेने पाहिले होते. जागतिक कंपन्यांशी स्पर्धा करणे एखाद्या लहान भारतीय स्टार्टअपला शक्य होईल का, असा प्रश्न उपस्थित केला जात होता. पण सर्वम एआयने आपल्या कामातून या सर्व शंकांचे निरसन केले आहे. आता तेच तज्ञ या भारतीय कंपनीचे भरभरून कौतुक करत आहेत. विशेषतः भारतीय भाषांमधील बारकावे, उच्चार आणि व्याकरणाची गुंतागुंत समजून घेण्यात परदेशी मॉडेल्स कमी पडत असताना, सर्वम एआयने नेमकी तिथेच बाजी मारली आहे.

भविष्यात या तंत्रज्ञानाचा उपयोग शिक्षण, बँकिंग, आणि सरकारी सेवांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर होऊ शकतो. उदाहरणार्थ, खेड्यापाड्यातील लोकांना त्यांच्या मातृभाषेत सरकारी योजनांची माहिती मिळवणे किंवा बँकेचे व्यवहार करणे या एआयमुळे अत्यंत सोपे होणार आहे. कमी खर्चात आणि जास्त अचूकतेने काम करणारे हे मॉडेल्स भारताच्या डिजिटल क्रांतीला एक नवी दिशा देतील, यात शंका नाही. सर्वम एआयची ही झेप केवळ एका कंपनीचे यश नसून, ती भारताच्या आत्मनिर्भरतेच्या दिशेने टाकलेले एक भक्कम पाऊल आहे.

--- तुषार भ. कुटे