एआयने बिघडवले नोकऱ्यांचे गणित

गेल्या सतरा-अठरा वर्षांपासून माहिती तंत्रज्ञान, डेटा सायन्स आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या क्षेत्रात काम करत असताना आणि हजारो विद्यार्थ्यांना अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाचे प्रशिक्षण देताना अनेक मोठे बदल आणि स्थित्यंतरे मी अगदी जवळून पाहिली आहेत. पण सध्या भारतीय आयटी क्षेत्रात जे काही घडत आहे, ते केवळ एक बदल नसून एक प्रचंड मोठे व्यावसायिक वादळ आहे. 'इकॉनॉमिक टाईम्स'च्या एका ताज्या आणि अत्यंत धक्कादायक अहवालानुसार, एप्रिल २०२६ मध्ये भारतीय तंत्रज्ञान क्षेत्रातील नोकऱ्यांच्या उपलब्धतेत तब्बल आठ टक्क्यांची मोठी घसरण झाली आहे. मार्च महिन्यात असलेल्या १ लाख १९ हजार सक्रिय नोकऱ्यांच्या तुलनेत एप्रिलमध्ये हा आकडा १ लाख १० हजारांवर खाली आला आहे. या भीषण घसरणीमागील सर्वात मोठे आणि मुख्य कारण म्हणजे 'आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स' किंवा कृत्रिम बुद्धिमत्ता. आतापर्यंत आपण केवळ चर्चा करत होतो की एआय माणसांची जागा घेईल, पण आता या अहवालाने हे स्पष्ट केले आहे की एआयने प्रत्यक्षात कंपन्यांमधील कर्मचाऱ्यांची जागा घेण्यास सुरुवात केली आहे. एप्रिल २०२२ च्या सुवर्णकाळाशी जर याची तुलना केली, तर त्यावेळी कोरोना महामारीनंतर आयटी सेवांमध्ये आलेल्या प्रचंड मागणीमुळे तब्बल २ लाख ५६ हजार नोकऱ्या उपलब्ध होत्या. पण आज चार वर्षांनंतर हे चित्र पूर्णपणे बदलले असून, तंत्रज्ञान क्षेत्रातील नोकऱ्यांची संख्या निम्म्याहून कमी झाली आहे.

ही घसरण केवळ एका महिन्याची किंवा तात्पुरती नाही, तर ती एक अत्यंत गंभीर आणि संरचनात्मक बदलाची नांदी आहे. 'एक्सफेनो' या प्रतिष्ठित स्टाफिंग फर्मच्या ताज्या आकडेवारीनुसार, संपूर्ण भारतातील एकूण नोकरभरतीमध्ये तंत्रज्ञान क्षेत्राचा वाटा एकेकाळी तब्बल ८३ टक्के इतका प्रचंड होता. म्हणजेच भारतात निर्माण होणाऱ्या शंभरपैकी त्र्याऐंशी नोकऱ्या या केवळ आयटी क्षेत्रात असायच्या. पण आता हाच वाटा अत्यंत वेगाने घसरून ४९ टक्क्यांवर आला आहे. ही आकडेवारी आयटी क्षेत्रातील नवशिक्या विद्यार्थ्यांपासून ते अनेक वर्षे काम करणाऱ्या अनुभवी अभियंत्यांपर्यंत सर्वांसाठीच धोक्याची घंटा आहे. सलग चार तिमाहींमध्ये नोकरभरतीचा वेग अत्यंत मंदावला आहे आणि सलग तीन महिन्यांची वाढ या एका महिन्यात धुवून निघाली आहे. कंपन्या आता केवळ माणसांची संख्या वाढवण्यावर भर न देता, त्यांची उत्पादकता वाढवण्यावर लक्ष केंद्रित करत आहेत. कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या मदतीने जी कामे पूर्वी दहा माणसे करत होती, ती आता एक मशीन आणि एक प्रॉम्प्ट इंजिनिअर काही सेकंदात करू शकतो. यामुळे साहजिकच कंपन्यांनी नवीन भरती करण्याऐवजी आहे त्या कर्मचाऱ्यांकडून जास्तीत जास्त काम करून घेण्यावर किंवा एआयच्या माध्यमातून कामे स्वयंचलित करण्यावर आपला मोर्चा वळवला आहे.

या नोकरकपातीचा सर्वात मोठा फटका भारतातील पारंपारिक आयटी सेवा पुरवणाऱ्या कंपन्यांना बसला आहे. टीमलीज डिजिटलच्या मुख्य कार्यकारी अधिकारी नीती शर्मा यांनी अत्यंत स्पष्टपणे नमूद केले आहे की, आयटी सेवा कंपन्यांमधील नोकरभरती आता केवळ अत्यंत आवश्यक असलेल्या पदांपुरती किंवा पूर्णपणे नवीन आणि प्रगत कौशल्ये असलेल्या उमेदवारांपुरतीच मर्यादित राहिली आहे. या कंपन्यांमध्ये एप्रिल महिन्यात नोकऱ्यांच्या उपलब्धतेत सलग सात टक्क्यांची घसरण झाली आहे आणि गेल्या वर्षाच्या तुलनेतही हा आकडा खूपच कमी आहे. यामागील मुख्य कारण म्हणजे नवीन प्रकल्पांची कमी झालेली संख्या आणि कंपन्यांनी आपल्या बजेटची नव्याने केलेली आखणी. या कंपन्या आता 'एआय-लेड एफिशियन्सी' म्हणजेच कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या माध्यमातून कार्यक्षमता वाढवण्यावर सर्वाधिक लक्ष देत आहेत. पूर्वीसारखी हजारो विद्यार्थ्यांची कॅम्पसमधून एकदम भरती करून त्यांना 'बेंच'वर बसवून ठेवण्याची पद्धत आता इतिहासजमा होत चालली आहे. कंपन्यांचे लक्ष आता खर्च कपातीवर आणि नफ्याचे प्रमाण वाढवण्यावर केंद्रित झाले आहे. त्यामुळे जोपर्यंत तुमच्याकडे डेटा सायन्स, मशीन लर्निंग किंवा क्लाउड कम्प्युटिंगसारखी अत्यंत अद्ययावत आणि विशिष्ट कौशल्ये नाहीत, तोपर्यंत आयटी सेवा कंपन्यांमध्ये प्रवेश मिळवणे आता अत्यंत दुरापास्त झाले आहे.

या मंदीच्या वातावरणात 'ग्लोबल कॅपेबिलिटी सेंटर्स' म्हणजेच जागतिक कंपन्यांच्या भारतातील केंद्रांची परिस्थिती थोडी वेगळी आणि संमिश्र आहे. अहवालानुसार, एकाच महिन्यात जीसीसीमधील नोकऱ्यांच्या उपलब्धतेत २१ टक्क्यांची मोठी घसरण पाहायला मिळाली आहे. पण याचा अर्थ असा नाही की जीसीसी कंपन्यांनी भारतात काम करणे थांबवले आहे. नीती शर्मा यांच्या मते, या कंपन्या अजूनही नोकरभरती करत आहेत, पण त्यांची निवड प्रक्रिया अत्यंत कडक आणि निवडक झाली आहे. या कंपन्यांनी डेटा एंट्री, साधे कोडिंग किंवा सपोर्ट लेव्हलची कमी महत्त्वाची कामे पूर्णपणे थांबवली आहेत किंवा ती कामे एआयकडे सोपवली आहेत. त्याऐवजी, ते अत्यंत उच्च दर्जाचे कौशल्य, धोरणात्मक निर्णय घेण्याची क्षमता आणि प्रगत डिजिटल कौशल्ये असलेल्या उमेदवारांच्या शोधात आहेत, ज्यांच्या निवड प्रक्रियेला बराच वेळ लागतो. ईआयआयआरटेंडचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी पारीख जैन यांनी एका अत्यंत महत्त्वाच्या ट्रेंडकडे लक्ष वेधले आहे. त्यांच्या मते, सध्या भारतातील मोठ्या आणि जुन्या जीसीसी कंपन्या एआय आणि जागतिक आर्थिक परिस्थितीमुळे आपली नोकरभरती कमी करत आहेत, पण त्याच वेळी अनेक नवीन विदेशी कंपन्या भारतात आपली केंद्रे उभारत आहेत. जगभरातील ५००० संभाव्य कंपन्यांपैकी आजवर केवळ १७०० कंपन्यांनीच भारतात आपली केंद्रे सुरू केली आहेत, त्यामुळे नवीन येणाऱ्या कंपन्या या नोकरकपातीची भरपाई करू शकतील अशी मोठी आशा आहे.

आयटी क्षेत्रातील या मंदीमागे अमेरिका आणि युरोपमधील जागतिक ग्राहकांची बदललेली भूमिकाही अत्यंत महत्त्वाची आहे. अडेको इंडियाचे संचालक संकेत चेंगप्पा यांनी सांगितल्याप्रमाणे, हे विदेशी ग्राहक सध्या आपले नवीन प्रकल्प पूर्णपणे रद्द करत नाहीत, तर ते आपले निर्णय काही काळासाठी पुढे ढकलत आहेत. जागतिक पातळीवरील आर्थिक अनिश्चितता आणि वाढती महागाई यामुळे हे ग्राहक अत्यंत सावध पावले उचलत आहेत. या परिस्थितीत 'प्रिसिजन हायरिंग' (Precision Hiring) म्हणजेच अत्यंत अचूक आणि गरजेपुरतीच नोकरभरती हा एक नवा आणि अत्यंत प्रभावी मंत्र बनला आहे. कंपन्या आता केवळ माणसांची संख्या वाढवण्यापेक्षा त्यांच्याकडे असलेल्या विशिष्ट कौशल्यांना, त्यांच्या उत्पादकतेला आणि त्यांच्या कामातील लवचिकतेला सर्वाधिक प्राधान्य देत आहेत. जर एखाद्या प्रकल्पासाठी दहा सर्वसामान्य कोडर लागत असतील आणि त्याऐवजी दोन अत्यंत कुशल एआय इंजिनिअर तेच काम अधिक वेगाने आणि अचूक करू शकत असतील, तर कंपन्या नक्कीच त्या दोन इंजिनिअर्सचीच निवड करत आहेत. हा एक चक्रीय बदल नसून तो आयटी क्षेत्राच्या मूळ रचनेतील कायमस्वरूपी बदल आहे, हे आता आपण सर्वांनीच स्वीकारायला हवे.

नोकरभरतीच्या स्वरूपात होणारे हे बदल केवळ नोकऱ्यांच्या संख्येपर्यंत मर्यादित नाहीत, तर कर्मचाऱ्यांच्या कंत्राटाच्या स्वरूपातही ते स्पष्टपणे दिसून येत आहेत. कंपन्या आता पूर्णवेळ कर्मचाऱ्यांपेक्षा कंत्राटी (Contract) कर्मचाऱ्यांकडे वेगळ्या दृष्टिकोनातून पाहत आहेत. अहवालानुसार, एकूण उपलब्ध नोकऱ्यांपैकी ७७ टक्के वाटा असलेल्या पूर्णवेळ नोकऱ्यांमध्ये ३ टक्क्यांची घसरण झाली आहे, तर कंत्राटी नोकऱ्यांमध्ये तब्बल १७ टक्क्यांची मोठी घसरण झाली आहे. कन्सल्टिंग किंवा सल्लागार क्षेत्रातील नोकऱ्या तर एका महिन्यातच ३३ टक्क्यांनी कमी झाल्या आहेत. मिडल आणि ज्युनियर लेव्हलच्या म्हणजेच नवशिक्या आणि मध्यम अनुभवी कर्मचाऱ्यांच्या नोकऱ्यांमध्ये २५ टक्क्यांची धक्कादायक घट झाली आहे. आयटी सेवा कंपन्या आता अल्पकालीन नोकरभरतीला जास्त पसंती देत आहेत. प्रकल्पाची गरज असेल तेव्हा आणि अगदी अचूक कौशल्य असलेल्या उमेदवारालाच कामावर घेण्याची आणि प्रकल्प संपताच त्याला मोकळे करण्याची ही अत्यंत व्यावसायिक आणि लवचिक पद्धत आता रूढ होत आहे. यामुळे कर्मचाऱ्यांसमोरील नोकरीच्या शाश्वतीचे आव्हान अधिकच गडद झाले आहे आणि एकाच कंपनीत वर्षानुवर्षे टिकून राहण्याची संकल्पना आता मागे पडत आहे.

या अत्यंत निराशाजनक आकडेवारीमध्ये एक अत्यंत सकारात्मक आणि आशेचा किरणही दडलेला आहे, तो म्हणजे नोकऱ्यांचे होत असलेले भौगोलिक विकेंद्रीकरण. आजवर भारतीय आयटी क्षेत्र हे प्रामुख्याने बंगळुरू, हैदराबाद, पुणे आणि दिल्ली-एनसीआर यांसारख्या मोठ्या महानगरांपुरतेच मर्यादित मानले जायचे. पण एक्सफेनोच्या अहवालानुसार, गेल्या वर्षभरात या मोठ्या महानगरांमधील नोकरभरतीत तब्बल २९ टक्क्यांची प्रचंड मोठी घसरण झाली आहे. याउलट, याच काळात टियर-२ आणि टियर-३ म्हणजेच भारतातील छोट्या आणि मध्यम दर्जाच्या शहरांमधील नोकरभरतीत १० टक्क्यांची लक्षणीय वाढ पाहायला मिळाली आहे. हा बदल खऱ्या अर्थाने क्रांतीकारी आहे. कंपन्यांना आता हे लक्षात आले आहे की मोठ्या शहरांमधील वाढता खर्च, पायाभूत सुविधांवरील ताण आणि कर्मचाऱ्यांच्या वाढत्या अपेक्षा यापेक्षा छोट्या शहरांमधील टॅलेंट शोधणे अधिक किफायतशीर आणि सोयीचे आहे. इंटरनेटची वाढलेली कनेक्टिव्हिटी आणि वर्क फ्रॉम होम किंवा हायब्रीड मॉडेलच्या सुविधेमुळे आता छोट्या शहरांमधील आणि ग्रामीण भागातील तरुण-तरुणींना आपल्याच शहरात राहून जागतिक स्तरावरील कंपन्यांमध्ये काम करण्याची मोठी संधी उपलब्ध होत आहे. 

हा संपूर्ण अहवाल आणि आयटी क्षेत्रातील ही बदलती परिस्थिती आपल्या सर्वांसाठी, विशेषतः आयटीमध्ये आपले भविष्य घडवू पाहणाऱ्या तरुण विद्यार्थ्यांसाठी आणि सध्या काम करत असलेल्या व्यावसायिकांसाठी एक अत्यंत मोठा धडा आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता ही आता केवळ एक तांत्रिक संकल्पना राहिलेली नाही, तर ती एक अत्यंत प्रबळ शक्ती बनून आपल्या कार्यपद्धतीत आमूलाग्र बदल घडवून आणत आहे. या परिस्थितीला घाबरून जाण्यापेक्षा आपण आपले स्वतःचे तांत्रिक आणि वैचारिक सक्षमीकरण करणे अत्यंत गरजेचे आहे. केवळ जुन्या प्रोग्रामिंग भाषा किंवा साध्या मॅन्युअल टेस्टिंगच्या ज्ञानावर आता आयटी क्षेत्रात टिकून राहणे शक्य नाही. विद्यार्थ्यांना आणि कर्मचाऱ्यांना आता सतत नवीन गोष्टी शिकण्याची, स्वतःला 'अपस्किल' (Upskill) करण्याची आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेला आपला स्पर्धक न मानता तिला एक अत्यंत प्रभावी साधन म्हणून वापरण्याची कला आत्मसात करावीच लागेल. ज्या तरुणांकडे गुंतागुंतीच्या समस्या सोडवण्याची क्षमता (Complex Problem Solving), चिकित्सक विचार करण्याची पद्धत आणि एआय टूल्स हाताळण्याचे कौशल्य असेल, त्यांच्यासाठी या नव्या युगातही संधींची कोणतीही कमतरता भासणार नाही, हे तितकेच शाश्वत सत्य आहे. आयटी क्षेत्रातील हा कठीण काळ केवळ कमकुवत दुवे गळून पडण्याचा आहे, पण जे लोक काळाची पावले ओळखून स्वतःमध्ये वेगाने बदल करतील, त्यांच्यासाठी हेच तंत्रज्ञान भविष्यातील यशाची सर्वात मोठी आणि भक्कम शिडी ठरणार आहे.

(संदर्भ: इकॉनॉमिक टाइम्स)

--- तुषार भ. कुटे