तऱ्हाळे नाणेसंचय: प्राचीन महाराष्ट्राच्या इतिहासातील एक सुवर्णपान (भाग १/२)

सातवाहन राजांचा खरा व सलग इतिहास उलगडण्याचे आणि त्यांच्या अस्तित्वाचे भौतिक पुरावे देण्याचे सर्वात मोठे श्रेय उत्खननात सापडलेल्या नाण्यांच्या संचयांना म्हणजेच 'नाणेनिधींना' जाते. मातीत गाडल्या गेलेल्या या नाण्यांनी पुराणांमधील त्रुटी दूर करून इतिहासाला एक भक्कम आधार दिला. विदर्भाच्या भूमीत सापडलेला 'तऱ्हाळे नाणेसंचय' हा या प्राचीन इतिहासातील एक असाच लखलखीत आणि ऐतिहासिकदृष्ट्या प्रचंड महत्त्वाचा दुवा आहे, ज्याने सातवाहन काळातील अनेक न सुटलेली कोडी कायमची सोडवली.

विदर्भाच्या मातीत, विशेषतः अकोला जिल्ह्याच्या (सध्याच्या वाशिम जिल्ह्याच्या परिसरात) भूमीत इसवी सन एकोणीसशे एकोणचाळीस (१९३९) मध्ये एका अत्यंत दुर्मिळ आणि ऐतिहासिक खजिन्याचा शोध लागला. या परिसरात असलेल्या तऱ्हाळे किंवा तऱ्हाळा नावाच्या एका छोट्याशा गावात अचानकपणे प्राचीन नाण्यांचा एक प्रचंड मोठा साठा सापडला. इतिहासाच्या अभ्यासकांसाठी हा साठा म्हणजे कुबेराच्या खजिन्यापेक्षाही अनेक पटींनी मौल्यवान होता. या नाणेसंचयाचे संशोधन, अत्यंत बारकाईने वाचन आणि शास्त्रीय पद्धतीने प्रकाशन करण्याचे अत्यंत कठीण आणि महत्त्वपूर्ण काम महामहोपाध्याय डॉ. वासुदेव विष्णू मिराशी (वा. वि. मिराशी) यांनी केले. डॉ. मिराशी हे भारतीय विद्यांचे, विशेषतः कोरीव लेख आणि नाणेशास्त्राचे अत्यंत गाढे व जागतिक दर्जाचे अभ्यासक होते. त्यांनी या तऱ्हाळे गावात सापडलेल्या प्रत्येक नाण्याचे अत्यंत बारकाईने आणि संयमाने निरीक्षण केले. माती आणि गंज लागलेल्या या शेकडो नाण्यांना स्वच्छ करून, त्यावरील अत्यंत अस्पष्ट झालेली प्राचीन ब्राह्मी लिपीतील अक्षरे अचूकपणे वाचून काढणे हे एक मोठे आव्हानात्मक काम होते. परंतु डॉ. मिराशी यांनी आपल्या अफाट प्रज्ञेने आणि अभ्यासाने हे काम अत्यंत उत्कृष्टरीत्या पूर्ण केले आणि महाराष्ट्राच्या प्राचीन इतिहासात भर घालणारा एक अत्यंत प्रामाणिक आणि विस्तृत शोधनिबंध जगासमोर मांडला. या एका नाणेसंचयाच्या संशोधनामुळे विदर्भाच्या इतिहासाची अनेक बंदिस्त आणि विस्मृतीत गेलेली पाने कायमची खुली झाली.

तऱ्हाळे येथे सापडलेल्या या भव्य नाणेसंचयामध्ये एकूण सोळाशे प्राचीन नाण्यांचा समावेश होता. या सोळाशे नाण्यांपैकी एक हजार पाचशे पंचवीस नाणी ही पूर्ण आकाराची आणि अत्यंत सुस्थितीत होती, तर उर्वरित पंचाहत्तर नाण्यांचे केवळ तुकडे किंवा भग्नावशेष शिल्लक राहिले होते. या नाणेनिधीचे सर्वात मोठे आणि आश्चर्यकारक वैशिष्ट्य म्हणजे, यात सापडलेली सर्वच्या सर्व सोळाशे नाणी ही केवळ आणि केवळ सातवाहन राजवंशातील राजांचीच होती. प्राचीन काळात व्यापारामुळे किंवा आक्रमणांमुळे एकाच नाणेनिधीत अनेकदा परदेशी राजवंशांची (उदा. रोमन किंवा शक क्षत्रप) नाणी मिसळलेली आढळतात, परंतु तऱ्हाळे नाणेसंचयात एकाही परकीय किंवा इतर स्थानिक समकालीन घराण्याचे नाणे सापडले नाही. यामुळे हा साठा म्हणजे सातवाहनांच्या एका विशिष्ट कालखंडातील सलग सत्तेचा एक अद्वितीय पुरावा ठरला. ही सर्व नाणी 'पोटीन' (Potin) नावाच्या एका विशिष्ट मिश्र धातूपासून बनवलेली होती. प्राचीन काळी तांबे, शिसे आणि कथिल या धातूंचे एका विशिष्ट आणि ठराविक प्रमाणात मिश्रण करून पोटीन हा अतिशय कठीण धातू तयार केला जात असे. तत्कालीन काळात रोमन साम्राज्याशी चालणाऱ्या व्यापारामुळे भारतात सोने आणि चांदी मोठ्या प्रमाणावर येत असली तरी, सातवाहन राजांनी सोने किंवा चांदी यांसारख्या मौल्यवान धातूंपेक्षा शिसे आणि पोटीन या धातूंचा वापर आपली दररोजच्या व्यवहारातील नाणी पाडण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर केला. यामागे त्यांची एक अत्यंत प्रगत आणि व्यावहारिक आर्थिक नीती असावी. तऱ्हाळे येथील नाण्यांमध्ये तांबे आणि शिसे यांचे प्रमाण वेगवेगळ्या नाण्यांमध्ये वेगवेगळे असल्याचे आढळून आले. ज्या नाण्यांमध्ये शिशाचे प्रमाण अधिक होते, ती नाणी शिशाच्या मूळ गुणधर्माप्रमाणे काळीकुट्ट आणि मळकट रंगाची दिसत होती, तर ज्या नाण्यांमध्ये तांब्याचे प्रमाण अधिक होते, ती नाणी तांब्यासारखी लालसर आणि चकचकीत रंगाची दिसत होती. पोटीन धातूचा हा मुबलक वापर हे तत्कालीन प्रगत धातुशास्त्राचे, रसायनशास्त्राचे आणि सातवाहनांच्या अत्यंत स्वतंत्र अशा अर्थव्यवस्थेचे एक उत्तम उदाहरण मानले जाते. यावरून सामान्य जनतेच्या दैनंदिन व्यवहारात ही कमी मूल्याची नाणी किती मोठ्या प्रमाणावर वापरली जात होती, याचीही स्पष्ट कल्पना येते.

कोणत्याही प्राचीन नाण्याचे महत्त्व केवळ त्याच्या धातूत नसून, त्यावर अत्यंत कौशल्याने कोरलेल्या चिन्हांमध्ये आणि लिपीमध्ये दडलेले असते. तऱ्हाळे नाणेसंचयातील सातवाहन नाण्यांची घडण आणि त्यावरील चिन्हे ही वास्तुकलेच्या व कलेच्या दृष्टीने अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण आहेत. या पोटीन नाण्यांच्या दर्शनी भागावर प्रामुख्याने एका डौलदार हत्तीचे चित्र कोरलेले पाहायला मिळते. हा हत्ती उजवीकडे किंवा डावीकडे तोंड करून उभा असलेला किंवा चालत असलेला दाखवला आहे. काही नाण्यांवर या हत्तीची सोंड उंचावलेली आहे, तर काहींवर ती अत्यंत शांतपणे खाली सोडलेली आहे. हत्ती हे प्राचीन भारतीय संस्कृतीत राजेशाहीचे, सामर्थ्याचे आणि समृद्धीचे सर्वोच्च प्रतीक मानले गेले आहे, त्यामुळे सातवाहनांनी आपल्या नाण्यांवर हत्तीला दिलेले हे प्राधान्य त्यांच्या सार्वभौम सत्तेचे, अफाट सामर्थ्याचे आणि राजेशाहीचे द्योतक आहे. याच दर्शनी भागावर हत्तीच्या पाठीवर किंवा नाण्याच्या वरच्या गोलाकार कडेला प्राचीन ब्राह्मी लिपीमध्ये आणि प्राकृत भाषेमध्ये नाणे पाडणाऱ्या राजाचे नाव अत्यंत सुबकपणे कोरलेले असते. ही ब्राह्मी लिपी आजच्या देवनागरी लिपीची मूळ जननी असून, या अक्षरांच्या वळणावरूनच नाण्यांचा नेमका काळ निश्चित करणे अभ्यासकांना शक्य होते. नाण्याच्या मागील भागावर सातवाहन घराण्याचे अत्यंत लाडके आणि खास ओळख असलेले 'उज्जैनी चिन्ह' कोरलेले आढळते. या चिन्हाची रचना अत्यंत साधी पण गूढ आहे. यामध्ये एकमेकांना काटकोनात छेदणाऱ्या दोन रेषा असतात आणि त्यांच्या चारही टोकांवर चार वर्तुळे किंवा गोल असतात. या चिन्हाला काही वेळा 'वृक्ष-चैत्य' किंवा एका वर्तुळावर चंद्रकोरीचीही जोड दिलेली असते. हे चिन्ह नेमके काय दर्शवते यावर आजही संशोधन सुरू असले तरी, हे चिन्ह सातवाहनांच्या राजकीय वर्चस्वाचे, त्यांच्या राजमुद्रेचे किंवा त्यांच्या एखाद्या मोठ्या विजयाचे प्रतीक असावे, असे अनेक अभ्यासक ठामपणे मानतात.

तऱ्हाळे नाणेसंचय प्रकाशात येण्यापूर्वी विदर्भाच्या सातवाहनकालीन इतिहासाविषयी अभ्यासकांमध्ये अनेक मतमतांतरे होती. यापूर्वी चंद्रपूर जिल्ह्यातील ब्रह्मपुरी येथे एक नाणेनिधी सापडला होता, जो 'चांदा नाणेनिधी' म्हणून प्रसिद्ध आहे. परंतु चांदा नाणेनिधीपेक्षा तऱ्हाळे नाणेनिधी हा आकार, नाण्यांची एकूण संख्या आणि त्यातून मिळणारी नवीन माहिती या सर्वच बाबतीत कितीतरी पटीने मोठा आणि अधिक स्पष्ट करणारा ठरला. तऱ्हाळे नाणेसंचयाच्या अत्यंत सूक्ष्म आणि शास्त्रीय अभ्यासातून हे निर्विवादपणे सिद्ध झाले की, सातवाहन राजवंशाचा केवळ पश्चिम महाराष्ट्रातच नव्हे, तर पूर्व महाराष्ट्रातील विदर्भ प्रांतावरही अत्यंत भक्कम आणि प्रदीर्घ काळ राजकीय अंमल होता. या साठ्यामध्ये प्रामुख्याने सातवाहन घराण्यातील उत्तरकालीन म्हणजेच नंतरच्या काळात होऊन गेलेल्या राजांची नाणी मोठ्या प्रमाणावर मिळाली आहेत. गौतमीपुत्र सातकर्णी या महान राजाच्या कालखंडानंतर विदर्भात ज्या ज्या सातवाहन राजांनी आपली सत्ता गाजवली आणि साम्राज्याचा गाडा हाकला, त्या सर्वांची अत्यंत सुस्पष्ट वंशावळ या नाण्यांमुळे तयार करता आली. पुराणांनी ज्या अनेक राजांची नावे अज्ञानापोटी गाळली होती किंवा ज्यांच्या अस्तित्वावर इतिहासात मोठे प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले होते, त्या अज्ञात राजांना तऱ्हाळे नाणेसंचयाने अचानकपणे इतिहासाच्या मुख्य प्रवाहात आणून बसवले. हा साठा केवळ विदर्भापुरता मर्यादित नसून, संपूर्ण भारताच्या प्राचीन नाणेशास्त्राच्या इतिहासातील एक अनमोल ठेवा आणि मैलाचा दगड मानला जातो. या नाणेनिधीने प्राचीन इतिहासातील रिकाम्या जागा भरून काढण्याचे जे महान कार्य केले आहे, त्याची सविस्तर चर्चा आणि यातील विशिष्ट राजांची नावे व त्यांच्या ऐतिहासिक कामगिरीची सखोल माहिती आपण या लेखमालेच्या दुसऱ्या भागात घेणार आहोत.  (क्रमशः)

संदर्भ ग्रंथ आणि वेबलिंक्सची सूची:

१. मिराशी, वा. वि. (१९५५), 'स्टडीज इन इंडॉलॉजी', व्हॉल्यूम १, विदर्भ संशोधन मंडळ, नागपूर.
२. महाराष्ट्र स्टेट गॅझेटियर: औरंगाबाद जिल्हा (प्राचीन कालखंड विभाग), महाराष्ट्र शासन.
३. 'तऱ्हाळे नाणेसंचय' - मराठी विश्वकोश, खंड ५ (सातवाहन आणि नाणेशास्त्र विभाग).
४. बर्जेस, जेम्स (१८७६-७९), 'आर्किऑलॉजिकल सर्व्हे ऑफ वेस्टर्न इंडिया', खंड ४.
५. https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/aurangabad/CHAP02/ANCIENT%20PERIOD.htm
६. https://marathivishwakosh.org/35542/
७. https://ignca.gov.in/Asi_data/17226.pdf
८. https://epgp.inflibnet.ac.in/epgpdata/uploads/epgp_content/S000829IC/P001738/M028919/ET/1523266736P09-M02.2-ContributionofCoinstoIndianHistory-ET.pdf
९. डॉ. शोभा नेने आणि इतर (२०१८), 'कन्ट्रिब्यूशन ऑफ कॉइन्स टू इंडियन हिस्ट्री', ई-पीजी पाठशाला, भारत सरकार.

- सातवाहनकालीन महाराष्ट्र संघ.