सॅम ऑल्टमन आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेचे भविष्य: जगाला वेठीस धरणारा 'खरा' चेहरा आणि विश्वासाचा प्रश्न

एकेकाळी केवळ डेटा विश्लेषणापुरते मर्यादित असलेले तंत्रज्ञान आज 'आर्टिफिशियल जनरल इंटेलिजन्स' (AGI) आणि 'सुपरइंटेलिजन्स'च्या दिशेने अफाट वेगाने झेप घेत आहे. पण जेव्हा तंत्रज्ञानाचा वेग मानवी कल्पनेच्याही पलीकडे जातो, तेव्हा त्याचे नियंत्रण कोणाच्या हातात आहे, हा प्रश्न सर्वात महत्त्वाचा ठरतो. आजच्या घडीला या संपूर्ण जागतिक एआय क्रांतीच्या केंद्रस्थानी एकच नाव आहे, ते म्हणजे 'ओपन एआय' या कंपनीचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी सॅम ऑल्टमन. 'चॅटजीपीटी'च्या माध्यमातून जगभरात क्रांती घडवून आणणारे ऑल्टमन हे आजच्या पिढीचे सर्वात मोठे 'व्हिजनरी' (द्रष्टे) मानले जातात. परंतु, अमेरिकेतील अत्यंत प्रतिष्ठित अशा 'द न्यूयॉर्कर' (The New Yorker) या मासिकाने ६ एप्रिल २०२६ रोजी रोनन फॅरो आणि अँड्र्यू मारँट्झ यांचा एक अत्यंत स्फोटक आणि सविस्तर शोधअहवाल प्रकाशित केला आहे. या अहवालाने संपूर्ण तंत्रज्ञान विश्वात मोठी खळबळ उडवून दिली असून, "जो माणूस आपल्या संपूर्ण मानवजातीच्या भविष्यावर नियंत्रण मिळवू पाहत आहे, त्याच्यावर आपण खरोखरच विश्वास ठेवू शकतो का?" असा अत्यंत भीषण आणि अस्वस्थ करणारा प्रश्न उपस्थित केला आहे.

सॅम ऑल्टमन यांची तुलना अनेकदा ॲपल कंपनीचे संस्थापक स्टीव्ह जॉब्स यांच्याशी केली जाते. स्टीव्ह जॉब्स यांच्याकडे अशी एक अफाट मोहिनी होती की ते लोकांना त्यांच्या दृष्टिकोनावर विश्वास ठेवायला भाग पाडत असत. ऑल्टमन हेदेखील आजच्या पिढीचे सर्वात महान आणि प्रभावी 'सेल्समन' (विक्रेते) मानले जातात. पण या अहवालाने एका अत्यंत महत्त्वाच्या फरकाकडे लक्ष वेधले आहे. स्टीव्ह जॉब्स हे मोबाईल फोन किंवा संगणक विकत होते; जर कोणी त्यांचे उत्पादन विकत घेतले नाही, तर त्या व्यक्तीचा जीव जाणार नव्हता. पण सॅम ऑल्टमन जे तंत्रज्ञान विकसित करत आहेत, त्या तंत्रज्ञानाची तुलना थेट अण्वस्त्रांशी केली जाते. हे तंत्रज्ञान जर चुकीच्या हातात गेले किंवा नियंत्रणाबाहेर गेले, तर ते संपूर्ण मानवी संस्कृतीसाठी एक मोठा धोका ठरू शकते. त्यामुळे अशा कंपनीचा सर्वोच्च नेता हा अत्यंत पारदर्शक आणि विश्वासार्ह असणे ही काळाची सर्वांत मोठी गरज आहे. पण दुर्दैवाने, 'द न्यूयॉर्कर'च्या अहवालाने ऑल्टमन यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा जो चेहरा समोर आणला आहे, तो अत्यंत भयावह आणि खोटारडेपणाने भरलेला आहे. 

जेव्हा आपण कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या संभाव्य धोक्यांवर आणि यंत्रांच्या वाढत्या वर्चस्वावर आधारित एखादी विज्ञानकथा किंवा थरारिका लिहितो, तेव्हा त्या कथेतील खलनायक अनेकदा एक अशी बलाढ्य आणि नफेखोर कंपनी असते, जी पैशांसाठी संपूर्ण जगाला संकटात ढकलते. पण 'ओपन एआय'च्या बाबतीत जे वास्तव समोर आले आहे, ते माझ्यासारख्या लेखकाच्या कल्पनेलाही लाजवणारे आहे. या अहवालात २०१७ सालच्या एका अत्यंत धक्कादायक आणि अंगावर काटा आणणाऱ्या 'कंट्रीज प्लॅन'चा सविस्तर उल्लेख करण्यात आला आहे. त्या काळात ओपन एआयचे सह-संस्थापक ग्रेग ब्रॉकमन आणि सॅम ऑल्टमन यांच्या नेतृत्वाखालील व्यवस्थापनाने कंपनीसाठी अफाट निधी गोळा करण्यासाठी एका अत्यंत विघातक योजनेवर चर्चा केली होती. ही योजना म्हणजे अमेरिका, रशिया आणि चीन यांसारख्या बलाढ्य महासत्तांना एकमेकांविरुद्ध उभे करून कृत्रिम बुद्धिमत्तेसाठी एक प्रकारची 'बोली' लावण्याची होती. या तंत्रज्ञानासाठी देशांमध्ये शस्त्रास्त्रांसारखी जागतिक शर्यत निर्माण करून स्वतःची तिजोरी भरण्याचा हा अत्यंत भयानक विचार होता. जेव्हा कंपनीचे तत्कालीन धोरण आणि नीतिमत्ता सल्लागार पेज हेडली यांनी यावर तीव्र आक्षेप घेतला आणि "अत्यंत विध्वंसक ठरू शकणारे हे तंत्रज्ञान आपण पैशांसाठी रशियाच्या पुतिन यांना विकणार का?" असा सवाल केला, तेव्हा व्यवस्थापनाचे लक्ष केवळ "आपण ही शर्यत कशी जिंकणार आणि अजून पैसा कसा उभा करणार?" यावरच केंद्रित होते. जेव्हा कंपनीतील अनेक महत्त्वाच्या संशोधकांनी आणि कर्मचाऱ्यांनी या वेडेपणाला विरोध करत सामूहिक राजीनामे देण्याची धमकी दिली, तेव्हाच केवळ नाईलाजाने ही भयानक योजना रद्द करण्यात आली.

नोव्हेंबर २०२३ मध्ये सॅम ऑल्टमन यांना त्यांच्याच कंपनीच्या संचालक मंडळाने अचानक पदावरून का काढून टाकले होते, याचे खरे आणि अत्यंत धक्कादायक कारणही आता या अहवालातून समोर आले आहे. ओपन एआयचे मुख्य शास्त्रज्ञ इल्या सुत्स्केव्हर (Ilya Sutskever) यांनी लिहिलेले आणि आजवर गुप्त असलेले काही अंतर्गत मेमोज आता उघड झाले आहेत. या कागदपत्रांनुसार, ऑल्टमन हे सातत्याने संचालक मंडळाला आणि सहकाऱ्यांना खोटी माहिती देत होते. त्यांच्या वागणुकीतील सर्वात मोठा आणि पहिला दोष 'खोटारडेपणा' असा नोंदवण्यात आला होता. ऑल्टमन यांच्या बोलण्यात आणि प्रत्यक्षात वागण्यात किती मोठी तफावत आहे, याचे एक अत्यंत ज्वलंत उदाहरण म्हणजे कंपनीची 'सुपरअलाईनमेंट' टीम. कृत्रिम बुद्धिमत्ता मानवासाठी सुरक्षित राहावी आणि ती नियंत्रणाबाहेर जाऊ नये, यासाठी संशोधन करणारी ही एक अत्यंत महत्त्वाची टीम होती. ऑल्टमन यांनी सार्वजनिक व्यासपीठावर मोठ्या अभिमानाने अशी घोषणा केली होती की कंपनीच्या एकूण कॉम्प्युटिंग पॉवरपैकी (संगणकीय क्षमतेपैकी) तब्बल २० टक्के क्षमता या सुरक्षा टीमला दिली जाईल. पण प्रत्यक्षात, या टीमला केवळ एक ते दोन टक्केच क्षमता देण्यात आली. सुरक्षिततेसारख्या अत्यंत नाजूक आणि गंभीर मुद्द्यावर संपूर्ण जगाची अशी उघड फसवणूक करणे, हे कोणत्याही जबाबदार नेत्याला न शोभणारे आहे. 

ऑल्टमन यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे विश्लेषण करताना 'द न्यूयॉर्कर'च्या अहवालात काही अत्यंत तीव्र आणि अस्वस्थ करणाऱ्या शब्दांचा वापर करण्यात आला आहे. कंपनीच्या एका संचालक मंडळाच्या सदस्याने त्यांची वृत्ती ही 'सोशियोपॅथिक' (Sociopathic) म्हणजेच दुसऱ्यांबद्दल किंवा स्वतःच्या कृत्यांच्या परिणामांबद्दल कोणतीही जाणीव किंवा पश्चात्ताप नसलेली प्रवृत्ती असल्याचे म्हटले आहे. ऑल्टमन यांच्यात दोन अत्यंत दुर्मिळ आणि परस्परविरोधी गुणांचा संगम आहे: एकीकडे त्यांना सर्वांनी आपल्याला आवडावे आणि आपली स्तुती करावी अशी तीव्र इच्छा असते, तर दुसरीकडे एखाद्या व्यक्तीची फसवणूक करताना त्यांना भविष्यातील भयानक परिणामांची अजिबात पर्वा नसते. इंटरनेटच्या सुरुवातीच्या काळातील एक अत्यंत हुशार आणि प्रसिद्ध तरुण प्रोग्रामर ॲरॉन स्वार्ट्झ (Aaron Swartz), ज्याने २०१३ मध्ये आत्महत्या केली होती, तो ऑल्टमन यांचा सुरुवातीच्या 'वाय-कॉम्बिनेटर'च्या काळातील बॅचमेट होता. स्वार्ट्झने आपल्या मृत्यूपूर्वीच आपल्या मित्रांना ऑल्टमन यांच्याबद्दल एक अत्यंत गंभीर इशारा दिला होता. "सॅमवर कधीही विश्वास ठेवू नका, तो एक सोशियोपॅथ आहे आणि तो स्वतःच्या फायद्यासाठी कोणत्याही थराला जाऊ शकतो," असे स्वार्ट्झने अत्यंत स्पष्टपणे सांगितले होते. आज जेव्हा तोच सॅम ऑल्टमन जगातील सर्वात शक्तिशाली एआय कंपनी चालवत आहे, तेव्हा स्वार्ट्झचा तो जुना इशारा अत्यंत खरा आणि धोक्याची घंटा ठरत आहे.

२०२३ मध्ये जेव्हा संचालक मंडळाने ऑल्टमन यांना कामावरून काढले, तेव्हा एका अत्यंत तणावपूर्ण फोन कॉलवर त्यांना त्यांच्या खोटारडेपणाची कबुली देण्यास सांगण्यात आले होते. त्यावर ऑल्टमन यांनी दिलेले उत्तर खरोखरच त्यांच्या मानसिकतेचे दर्शन घडवणारे आहे. ते म्हणाले होते, "मी माझा मूळ स्वभाव बदलू शकत नाही." म्हणजेच, स्वतःला पाहिजे ते मिळवण्यासाठी खोटे बोलणे हा त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा एक अविभाज्य भाग आहे आणि तो ते कधीही सोडणार नाहीत, हे त्यांनी स्वतःच मान्य केले होते. तरीही, मायक्रोसॉफ्टसारख्या मोठ्या गुंतवणूकदारांचा अब्जावधी डॉलर्सचा आर्थिक दबाव आणि एका रात्रीत करोडपती होण्याचे स्वप्न पाहणाऱ्या कर्मचाऱ्यांच्या बंडामुळे ऑल्टमन यांना पुन्हा कंपनीत मोठ्या थाटामाटात परत आणले गेले. या संपूर्ण प्रकरणाची चौकशी करण्यासाठी एका मोठ्या आणि प्रतिष्ठित लॉ फर्मला नियुक्त करण्यात आले होते. पण आश्चर्याची आणि संशयास्पद गोष्ट म्हणजे, या चौकशीचा कोणताही लेखी अहवाल कधीही तयार करण्यात आला नाही; केवळ तोंडी स्वरूपात माहिती देऊन हे प्रकरण कायमचे आणि अत्यंत सोयीस्करपणे दडपून टाकण्यात आले.

हा संपूर्ण अहवाल आणि त्यातून समोर आलेले हे भीषण वास्तव आपल्या सर्वांसाठी, विशेषतः तंत्रज्ञान क्षेत्रात काम करणाऱ्या आणि नवीन पिढीला घडवणाऱ्या प्रत्येकासाठी, एक अत्यंत मोठा धडा आहे. जेव्हा आपण वर्गात पायथॉन, मशीन लर्निंग किंवा कृत्रिम बुद्धिमत्तेचे तांत्रिक धडे देतो, तेव्हा त्यासोबतच 'एआय एथिक्स' (कृत्रिम बुद्धिमत्तेची नीतिमत्ता) आणि जबाबदारी याचे महत्त्व विद्यार्थ्यांना समजावून सांगणे आता सर्वात जास्त आवश्यक बनले आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता ही मानवी इतिहासातील सर्वात मोठी आणि तितकीच अत्यंत विनाशकारी ठरू शकणारी शक्ती आहे. आज या अफाट शक्तीचे नियंत्रण सिलिकॉन व्हॅलीमधील अशा काही मोजक्या आणि शक्तिशाली लोकांच्या हातात एकवटले आहे, ज्यांच्यासाठी सुरक्षितता आणि नीतिमत्ता यापेक्षा अमर्याद सत्ता, व्यावसायिक नफा आणि स्वतःचा अहंकार या गोष्टी जास्त महत्त्वाच्या आहेत. जो माणूस आपल्याच सहकाऱ्यांशी आणि संचालक मंडळाशी प्रामाणिक राहू शकत नाही, जो स्वतःच्या स्वार्थासाठी सत्याची सहज मोडतोड करू शकतो, त्या माणसावर आपण संपूर्ण मानवजातीच्या आणि आपल्या मुलांच्या सुरक्षित भविष्याची जबाबदारी कशी सोपवू शकतो? तंत्रज्ञानाचा विकास थांबवणे शक्य नाही, पण या विकासाचे सुकाणू अशा बेजबाबदार आणि हुकूमशाही प्रवृत्तीच्या हातातून काढून घेऊन त्यावर कडक जागतिक नियंत्रण आणणे, ही आता केवळ काळाची नव्हे, तर मानवाच्या टिकून राहण्याची सर्वात मोठी गरज बनली आहे.

लिंक: https://www.newyorker.com/magazine/2026/04/13/sam-altman-may-control-our-future-can-he-be-trusted

--- तुषार भ. कुटे