महाराष्ट्राच्या ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक परंपरेत जुन्नर या शहराला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. केविन स्टँडेज यांच्या ब्लॉगमध्ये जुन्नर आणि तेथील शिवनेरी बौद्ध लेण्यांबाबत अत्यंत सविस्तर आणि अभ्यासपूर्ण माहिती देण्यात आली आहे. या ब्लॉगच्या सुरुवातीच्या भागात जुन्नरचा भौगोलिक, व्यापारी आणि ऐतिहासिक पट अत्यंत रंजक पद्धतीने उलगडण्यात आला आहे.
महाराष्ट्राच्या ऐतिहासिक नकाशावर आणि सांस्कृतिक परंपरेत पुणे शहरापासून उत्तरेकडे साधारणपणे ८० किलोमीटर अंतरावर वसलेल्या 'जुन्नर' या शहराला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. हे शहर केवळ काही शतकांचा नव्हे, तर तब्बल दोन हजार वर्षांहून अधिक काळाचा अत्यंत समृद्ध असा राजकीय आणि व्यापारी इतिहास आपल्या कुशीत बाळगून आहे. प्राचीन काळी भारताच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील म्हणजेच कोकणातील अथांग अरबी समुद्रावरील बंदरांना दख्खनच्या पठारावरील अंतर्भागाशी आणि प्रमुख बाजारपेठांशी जोडणारा एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि गजबजलेला व्यापारी मार्ग या जुन्नरमधून जात असे. या शहराच्या प्राचीन आणि जागतिक ख्यातीचा सर्वात पहिला भक्कम पुरावा आपल्याला पहिल्या सहस्रकातील ग्रीको-रोमन प्रवाशांच्या प्रवासवर्णनांमध्ये आणि भौगोलिक नोंदींमध्ये पाहायला मिळतो. याव्यतिरिक्त, जुन्नरच्या आजूबाजूला असलेल्या डोंगरांमध्ये खोदलेल्या लेण्यांमधील अनेक प्राचीन शिलालेखांचा अभ्यास केल्यानंतर आपल्याला अशी अत्यंत महत्त्वाची माहिती मिळते की, इसवी सनाच्या दुसऱ्या शतकात या प्रदेशावर इंडो-सिथियन म्हणजेच परकीय शक क्षत्रपांची प्रबळ सत्ता होती.
जुन्नर हे त्याकाळी विविध संस्कृतींचे आणि देशांचे एक मोठे मिलनस्थान होते. या लेण्यांमध्ये सापडलेल्या अनेक दानलेखांमध्ये (Donative Inscriptions) 'यवन' म्हणजेच ग्रीक दात्यांचे स्पष्ट उल्लेख आढळतात. हे शिलालेख साधारणपणे इसवी सनाच्या दुसऱ्या शतकातील असून, यावरून परदेशी व्यापारी आणि नागरिक येथे केवळ व्यापारासाठी येत नव्हते, तर त्यांनी इथल्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनातही अत्यंत सक्रिय सहभाग घेतला होता हे सिद्ध होते. 'जुन्नर' या सध्याच्या नावाचा उगम 'जीर्ण-नगर' किंवा 'जुने नगर' (The Ancient City) या शब्दाचा अपभ्रंश होऊन झालेला असावा, असाही एक प्रबळ मतप्रवाह आहे. जुन्नरच्या या सुरुवातीच्या इतिहासाची आणि तत्कालीन जागतिक महत्त्वाची खऱ्या अर्थाने आणि पूर्णपणे उकल होणे अजूनही बाकी आहे. भविष्यात या भागात अधिक सखोल, उद्दिष्टकेंद्री (Targeted) पुरातत्त्वीय उत्खनने आणि संशोधने झाल्यास दोन हजार वर्षांपूर्वीच्या या शहराचे खरे स्वरूप, त्याची अफाट अर्थव्यवस्था आणि तत्कालीन समाजाचे सामर्थ्य यावर अधिक स्पष्ट प्रकाश पडेल, अशी दाट आशा आहे.
जेव्हा आपण महाराष्ट्रातील प्राचीन कातळशिल्पे आणि लेण्यांचा विचार करतो, तेव्हा आपल्या डोळ्यांसमोर अगदी सहजपणे वेरुळ, अजिंठा किंवा कार्ला यांसारख्या जगप्रसिद्ध लेण्यांची नावे येतात. परंतु, हे जाणून घेतल्यावर अनेकांना मोठे आश्चर्य वाटेल की जुन्नर परिसर हे भारतातील सर्वात मोठ्या आणि सर्वाधिक संख्येने असलेल्या कातळशिल्पांचे आणि लेण्यांचे माहेरघर आहे. या शहराच्या सभोवताली असलेल्या चार प्रमुख डोंगररांगांमध्ये तब्बल दोनशेहून अधिक (२००+) स्वतंत्र लेणी अत्यंत सुबकपणे कोरलेली आहेत. विशेष म्हणजे, ही सर्वच्या सर्व लेणी बौद्ध धर्माच्या 'हीनयान' पंथाशी संबंधित असून, त्यांचा निर्मितीकाळ हा साधारणपणे इसवी सन पूर्व तिसऱ्या शतकाच्या मध्यापासून ते इसवी सनाच्या तिसऱ्या शतकाच्या अखेरपर्यंतचा मानला जातो. एकाच भौगोलिक परिसरात इतक्या प्रचंड संख्येने असलेल्या लेण्या आणि त्यामध्ये विपुल प्रमाणात उपलब्ध असलेले प्राचीन शिलालेख यामुळे भारतातील वास्तुकलेच्या उत्क्रांतीचा आणि विशेषतः प्राचीन 'लिपीशास्त्राचा' (Paleography) अभ्यास करण्यासाठी जुन्नर हे देशातील सर्वात प्रमुख आणि महत्त्वपूर्ण केंद्र ठरते.
भौगोलिक स्थानानुसार आणि अभ्यासकांच्या सोयीसाठी जुन्नर परिसरातील या अवाढव्य लेण्यांची प्रामुख्याने वेगवेगळ्या उपगटांमध्ये विभागणी करण्यात आली आहे. यातील पहिला गट म्हणजे जुन्नरच्या पश्चिमेस ५ किलोमीटर अंतरावर असलेली 'तुळजा लेणी' होय. दुसरा गट शहराच्या नैऋत्य दिशेला असलेल्या 'मानमोडी' डोंगरावर आहे. मानमोडी डोंगरावरील लेण्यांचे पुन्हा 'भीमाशंकर', 'अंबा-अंबिका', आणि 'भूतलिंग' अशा तीन स्पष्ट उपगटांत वर्गीकरण केले जाते. तिसरा गट हा शहराच्या नैऋत्येला असलेल्या 'शिवनेरी' डोंगरावर स्थित आहे. तर चौथा गट शहराच्या उत्तरेला असलेल्या 'लेण्याद्री' (ज्याला गणेश लेणी असेही म्हणतात) या ठिकाणी आहे. याशिवाय, लेण्याद्रीपासून साधारण एक मैल अंतरावर सुलेमान टेकड्यांच्या एका सोंडेवर लेण्यांचा आणखी एक दुसरा गट आपल्याला पाहायला मिळतो.
या सर्व गटांपैकी 'शिवनेरी' डोंगरावरील लेण्यांचा गट हा अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण आणि ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वाचा आहे. शिवनेरी डोंगर हा जुन्नर शहराच्या नैऋत्येला असलेला, सभोवतालच्या सपाट प्रदेशापासून सुमारे १०० मीटर उंचीवर अत्यंत सरळसोट कड्यांसारखा उभा असलेला आणि माथ्यावर सपाट पठार असलेला एक प्रचंड मोठा नैसर्गिक खडक आहे. रयतेचे राजे आणि हिंदवी स्वराज्याचे संस्थापक छत्रपती शिवाजी महाराज यांचे जन्मस्थान असलेला प्रसिद्ध शिवनेरी किल्ला याच डोंगरावर दिमाखात उभा आहे. या शिवनेरी डोंगराच्या चहुबाजूंनी असलेल्या कड्यांमध्ये वेगवेगळ्या उंचीवर ही प्राचीन लेणी प्रामुख्याने सहा स्वतंत्र गटांमध्ये कोरलेली आहेत. यातील पहिला गट हा पूर्वेकडे तोंड करून असून त्यामध्ये १ ते १४ क्रमांकाच्या लेण्यांचा समावेश होतो. या पहिल्या गटाच्या अगदी वरच्या बाजूला दुसरा गट आहे, तोही पूर्वाभिमुख असून त्यात १५ ते २१ क्रमांकाची लेणी आहेत. तिसरा गट याच पूर्व कड्यावर उत्तरेकडे थोड्या अंतरावर असून त्यात २२ ते २८ क्रमांकाची लेणी आढळतात. या तिसऱ्या गटापासून आणखी १०० मीटर उत्तरेकडे गेल्यास आपल्याला चौथा गट लागतो, ज्यामध्ये २९ ते ४८ क्रमांकाची लेणी आहेत. पाचवा गट हा पश्चिमेकडे तोंड करून असून त्यात ४९ ते ५५ क्रमांकाची लेणी कोरलेली आहेत. आणि सर्वात शेवटी, सहावा गट हा दक्षिणेकडे तोंड करून असून त्यामध्ये ५६ ते ६८ क्रमांकाच्या लेण्यांचा समावेश होतो.
पर्यटनाच्या आणि अभ्यासाच्या दृष्टीने एक अत्यंत महत्त्वाची नोंद घेणे येथे आवश्यक आहे. या सहा गटांपैकी केवळ 'सहावा गट' (Group 6) असा आहे, जो कोणत्याही वाटाड्याशिवाय (Guide) अत्यंत सहजपणे पाहता येतो, कारण हा गट शिवनेरी किल्ल्यावर जाणाऱ्या मुख्य आणि प्रशस्त मार्गाच्या अगदी जवळ आहे. परंतु इतर सर्व गटांपर्यंत पोहोचणे अत्यंत कठीण आणि आव्हानात्मक आहे. या लेण्यांपर्यंत जाण्यासाठी अनेक ठिकाणी अत्यंत अरुंद, निसरड्या आणि धोक्याच्या वाटांवरून कसरत करत जावे लागते. त्यामुळे येथील जाणकार वाटाड्यासोबत असल्याशिवाय या इतर लेण्यांना भेट देण्याचे धाडस कोणीही एकट्याने करू नये. येथे केवळ कठीण भौगोलिक परिस्थितीचाच धोका नाही, तर रानटी मधमाश्यांचाही (Wild Bees) प्रचंड मोठा उपद्रव आहे. या मधमाश्यांना थोडाही धोका जाणवल्यास त्या अत्यंत आक्रमक होतात, त्यामुळे प्रवाशांनी विशेष काळजी घेणे गरजेचे आहे. जर वेळेची कमतरता असेल, तर पर्यटकांनी प्रामुख्याने ३, ४ आणि ६ या तीन गटांना प्राधान्याने भेट द्यावी, कारण ते या परिसरातील सर्वात उत्कृष्ट आणि पाहण्यासारखे गट आहेत.
या लेण्यांचा सखोल अभ्यास सुरू करण्यापूर्वी येथील 'लेणी क्रमांक' (Cave Numbering System) पद्धतीमागील मोठा गोंधळ समजून घेणे अत्यंत आवश्यक आहे. गेल्या दीडशे वर्षांत अनेक विद्वान आणि संशोधकांनी या लेण्यांचा अभ्यास करून त्याचे दस्तऐवजीकरण केले आहे. परंतु, प्रत्येक संशोधकाने या लेण्यांकडे पाहण्याचा आणि त्यांचे वर्गीकरण करण्याचा स्वतःचा वेगळा दृष्टिकोन वापरला. परिणामी, वेगवेगळ्या संशोधकांनी एकाच लेणीला वेगवेगळे क्रमांक दिले आहेत. या ठिकाणी 'भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षणाने' (ASI) दिलेली कोणतीही अधिकृत आणि प्रमाणित क्रमांक व्यवस्था उपलब्ध नाही. त्यामुळे या लेण्यांचे प्रत्यक्ष संशोधन करताना आणि विविध नोंदींची सांगड घालताना अभ्यासकांची मोठी दमछाक होते. काहींनी अनेक लेण्या वगळूनच दिल्या आहेत, तर काहींनी दोन-तीन लेण्या एकत्र करून त्यांना एकच क्रमांक दिला आहे. काहींनी लेण्यांसोबतच पाण्याच्या टाक्यांनाही क्रमांक दिले आहेत, तर काहींनी ते पूर्णपणे टाळले आहेत. इतकेच काय, पण शिवनेरी डोंगरावर लेण्यांचे नेमके किती गट आहेत यावरही या अभ्यासकांचे एकमत नाही. हा संपूर्ण दस्तऐवज जुळवणे ही खरोखरच एक अत्यंत प्रदीर्घ आणि क्लिष्ट प्रक्रिया आहे.
हा लेख आणि त्यातील माहिती प्रामुख्याने तीन अत्यंत महत्त्वाच्या आणि ऐतिहासिक संदर्भ ग्रंथांवर आधारित आहे. पहिला आणि सर्वात सविस्तर संदर्भ ग्रंथ म्हणजे डॉ. एस. नागराजू यांनी १९८१ मध्ये प्रकाशित केलेला 'बुद्धिस्ट आर्किटेक्चर ऑफ वेस्टर्न इंडिया (इ.स.पू. २५० ते इ.स. ३००)' हा होय. दुसरा महत्त्वाचा दस्तऐवज म्हणजे जेम्स बर्जेस यांनी १८७६ ते १८७९ या काळात तयार केलेला 'आर्किऑलॉजिकल सर्व्हे ऑफ वेस्टर्न इंडियाचा चौथा खंड', ज्यामध्ये त्यांनी या लेण्यांचा आणि त्यातील शिलालेखांचा सविस्तर अहवाल दिला आहे. आणि तिसरा संदर्भ म्हणजे डॉ. भगवानलाल इंद्रजी यांनी १८८५ मध्ये तयार केलेले 'पुणे डिस्ट्रिक्ट गॅझेटियर' (तिसरा खंड) होय. या तिन्ही ग्रंथांपैकी डॉ. नागराजू यांचा अभ्यास हा सर्वात अद्ययावत आणि अत्यंत तपशीलवार असल्यामुळे या लेखात प्रामुख्याने डॉ. नागराजू यांचीच लेणी क्रमांक व्यवस्था प्रमाण मानून वापरण्यात आली आहे. तरीही, संदर्भाच्या अचूकतेसाठी प्रत्येक लेणीच्या वर्णनासोबत बर्जेस आणि इंद्रजी यांनी दिलेले क्रमांकही जोडले जातील. हा लेख म्हणजे या अवाढव्य लेण्यांमधील प्रत्येक छोट्या-मोठ्या खोदीव कामाचा संपूर्ण अहवाल नसून, तो या प्रत्येक गटातील सर्वात उत्कृष्ट वास्तुकलेचा, ऐतिहासिक ठेव्याचा आणि पर्यटकांनी प्रत्यक्ष भ्रमंती करताना नेमक्या कोणत्या गोष्टींकडे लक्ष द्यावे, याचा एक मार्गदर्शक आणि माहितीपूर्ण वेध आहे.
संदर्भ आणि सर्व चित्रे साभार: https://kevinstandagephotography.wordpress.com
- सातवाहनकालीन महाराष्ट्र संघ
No comments:
Post a Comment
to: tushar.kute@gmail.com