शिवनेरी लेणी - सारांश लेख (लेखमालिका लेख क्रमांक- ५/५)

शिवनेरी दुर्ग हा साधारणपणे १०० मीटर उंच आणि माथ्यावर सपाट असलेला एक अवाढव्य पर्वत असून, याच्या चहूबाजूंनी सहा वेगवेगळ्या गटांमध्ये बौद्ध लेणी कोरलेली आहेत. यातील 'गट ३' हा डोंगरमाथ्यापासून पश्चिमेकडे जाणाऱ्या 'साखळी मार्गावर' स्थित आहे. हा मार्ग पूर्वी अत्यंत दुर्गम होता आणि साखळ्यांच्या साहाय्यानेच तो पार करता येत असे. या गटातील लेण्यांमध्ये भिक्खूंना राहण्यासाठीच्या खोल्यांपेक्षा मोठ्या दालनांची संख्या जास्त आहे. येथील लेणी क्रमांक २६ मधील एक शिलालेख अत्यंत महत्त्वाचा आहे, कारण त्यात एका 'यवन' म्हणजेच ग्रीक दात्याने दिलेल्या दानाचा उल्लेख आढळतो. तसेच लेणी क्रमांक २८ मधील वेगवेगळ्या उंचीचे दगडी बाक असे सुचवतात की हे दालन प्राचीन काळी बौद्ध भिक्खूंसाठी शिक्षणाचे केंद्र किंवा वर्ग म्हणून वापरले जात असावे.

शिवनेरी लेण्यांचा 'गट ४' हा वास्तुकलेच्या दृष्टीने सर्वात परिपूर्ण आणि नियोजनबद्ध असा समूह आहे. हा गट म्हणजे प्रत्यक्षात एक स्वयंपूर्ण बौद्ध मठच आहे. येथील लेणी क्रमांक ३६, जिला स्थानिक भाषेत 'बारा गडद' म्हणतात, ही या समूहातील सर्वात मोठी वास्तू असून त्यात मध्यवर्ती दालनाभोवती बारा निवासी खोल्या कोरलेल्या आहेत. या गटात एक सपाट छताचे भव्य चैत्यगृह (लेणी ४३) आणि अनेक पाण्याचे टाके आहेत. लेणी क्रमांक ४२ मध्ये एका कोनाड्यात कोरलेला अर्ध-उठावातील स्तूप हा भिक्खूंच्या निवासातच प्रार्थनास्थळ समाविष्ट करण्याचा एक प्राचीन प्रयोग मानला जातो. या समूहातील वास्तुकलेचे मोजमाप आणि नियोजन हे तत्कालीन कारागिरांच्या प्रगत कौशल्याची साक्ष देते.

'गट ६' हा शिवनेरीवरील सर्वात सुलभ आणि पर्यटकांच्या परिचयाचा गट आहे. हा समूह किल्ल्याच्या दुसऱ्या तटबंदीच्या आत असून शिवाई देवीच्या मंदिरापासून याची सुरुवात होते. शिवाई देवीचे मंदिर हे मूळचे एक प्राचीन चैत्यगृह होते, ज्यातील स्तूप काढून त्या जागी देवीची मूर्ती स्थापन करण्यात आली आहे. या गटातही 'यवन' दात्यांचे शिलालेख आढळतात. लेणी क्रमांक ६४ मधील शिलालेख एका यवन दात्याने दिलेल्या 'भोजन-मंडपाचा' उल्लेख करतो. या गटातील लेण्यांमध्ये निवासी खोल्या कमी आणि प्रार्थना दालने जास्त असल्याने, हे ठिकाण नाणेघाटावरून येणाऱ्या प्रवाशांच्या तात्पुरत्या मुक्कामासाठी आणि धार्मिक गरजांसाठी वापरले जात असावे असा तर्क लावला जातो.

एकंदरीत, शिवनेरीवरील या लेण्यांचा अभ्यास करताना असे लक्षात येते की, जुन्नर हे त्याकाळी केवळ स्थानिक केंद्र नव्हते तर ते ग्रीस आणि रोमन साम्राज्याशी जोडलेले एक आंतरराष्ट्रीय व्यापार केंद्र होते. येथील वास्तुकला ही प्रामुख्याने हीनयान बौद्ध पंथाशी संबंधित असून ती साधेपणा आणि वैज्ञानिक नियोजनाचा उत्कृष्ट नमुना आहे. वेगवेगळ्या संशोधकांनी या लेण्यांना दिलेले वेगवेगळे क्रमांक दस्तऐवजीकरणात काहीसा गोंधळ निर्माण करतात, परंतु डॉ. नागराजू आणि जेम्स बर्जेस यांच्या संशोधनामुळे या लेण्यांचे ऐतिहासिक महत्त्व जगासमोर आले आहे. शिवनेरी डोंगर हा केवळ एका किल्ल्याचे स्थान नसून तो दोन हजार वर्षांच्या अखंड सांस्कृतिक प्रवासाचा मूक साक्षीदार आहे.

(आधीचे सर्व लेख याच फेसबुक पानावर आहेत.)

संदर्भ आणि सर्व चित्रे साभार: https://kevinstandagephotography.wordpress.com

- सातवाहनकालीन महाराष्ट्र संघ.