एआयच्या हाती सायबर सुरक्षेची चावी

'अँथ्रोपिक' या एआय कंपनीने 'क्लॉड मायथॉस' (Claude Mythos) नावाचे एक असे अत्यंत प्रगत, शक्तिशाली आणि एका अर्थाने विध्वंसक एआय मॉडेल तयार केले आहे, ज्याने संपूर्ण जागतिक सायबर सुरक्षा क्षेत्रात, अमेरिकन सरकारच्या उच्च वर्तुळात आणि वॉल स्ट्रीटवरील महाकाय बँकांमध्ये अक्षरशः धडकी भरवली आहे. हे तंत्रज्ञान जर चुकीच्या हातात पडले, तर ते सध्याच्या इंटरनेटच्या जगाचा आणि सायबर सुरक्षेचा कायमचा अंत करू शकते, अशी दाट भीती आता जागतिक स्तरावर व्यक्त केली जात आहे.

सध्या बाजारात उपलब्ध असलेले चॅटजीपीटी किंवा जेमिनी यांसारखे प्रगत मॉडेल्स आपल्याला माहिती देतात, कविता लिहितात, फोटो बनवतात किंवा कोडिंगमध्ये मदत करतात. पण 'क्लॉड मायथॉस' हे या सर्व मॉडेल्सपेक्षा कैक पटींनी प्रगत आणि पूर्णपणे वेगळे आहे. हे केवळ एक साधे चॅटबॉट नसून, ते एक अत्यंत चतुर, अतिबुद्धिमान आणि स्वायत्त 'हॅकर' आहे. अँथ्रोपिक कंपनीने या मॉडेलला इतके प्रगत बनवले आहे की ते कोणत्याही सॉफ्टवेअरमधील किंवा मोठ्या सिस्टीममधील लपलेल्या आणि अत्यंत गुंतागुंतीच्या त्रुटी स्वतःहून शोधून काढू शकते आणि त्या त्रुटींचा फायदा घेऊन ती सिस्टीम पूर्णपणे हॅक करू शकते. याचा वेग आणि अचूकता इतकी भयानक आहे की, एखाद्या अत्यंत हुशार मानवी इंजिनिअरला ज्या चुका शोधायला वर्षे लागतील, ते काम हे एआय काही सेकंदात करून मोकळे होते. याचे सर्वात धक्कादायक आणि जळजळीत उदाहरण म्हणजे, या एआयने 'ओपन बीएसडी' (OpenBSD) नावाच्या अत्यंत सुरक्षित आणि अभेद्य मानल्या जाणाऱ्या ऑपरेटिंग सिस्टीममधील तब्बल सत्तावीस वर्षे जुनी तांत्रिक त्रुटी नुकतीच शोधून काढली. तसेच, 'लिनक्स कर्नल'सारख्या जगभरातील लाखो सर्व्हर्सना आणि सुपरकॉम्प्युटर्सना चालवणाऱ्या प्रणालीतही याने अत्यंत गंभीर धोके शोधले. ज्या त्रुटी आजवर हजारो तज्ञ इंजिनिअर्सच्या आणि लाखो ऑटोमेटेड टेस्टिंगच्या नजरेतून सुटल्या होत्या, त्या 'क्लॉड मायथॉस'ने एका झटक्यात उघड्या पाडल्या. 

या नव्या आणि भयंकर एआय मॉडेलची माहिती सुरुवातीला जगासमोर आणण्याची अँथ्रोपिकची कोणतीही योजना नव्हती. पण त्यांच्याच 'कंटेंट मॅनेजमेंट सिस्टीम'मध्ये झालेल्या एका साध्या मानवी चुकीमुळे या अघोषित मॉडेलची अत्यंत गोपनीय आणि संवेदनशील माहिती इंटरनेटवर लीक झाली. या लीक झालेल्या दस्तऐवजांमध्ये अत्यंत स्पष्ट शब्दांत लिहिले होते की हे मॉडेल सायबर सुरक्षेला असा धोका निर्माण करू शकते जो आजवर जगाने कधीही पाहिला नाही. ही बातमी बाहेर येताच जागतिक शेअर बाजारात आणि विशेषतः सायबर सुरक्षा कंपन्यांच्या शेअर्समध्ये प्रचंड मोठा भूकंप आला. 'क्राउडस्ट्राईक'सारख्या नामांकित आणि बलाढ्य सायबर सुरक्षा कंपन्यांचे शेअर्स काही तासांतच कोसळले आणि एकाच दिवसात या क्षेत्रातील कंपन्यांचे तब्बल साडेचौदा अब्ज डॉलर्सचे (सुमारे १.२ लाख कोटी रुपये) प्रचंड नुकसान झाले. गुंतवणूकदारांमध्ये ही मोठी घबराट पसरली होती की, जर एक एआय मॉडेल मानवापेक्षा इतक्या जलद गतीने सिस्टीम हॅक करू शकत असेल, तर मग हजारो कोटी रुपये फी घेणाऱ्या या पारंपारिक सायबर सिक्युरिटी कंपन्यांचा आणि त्यांच्या महागड्या सॉफ्टवेअर्सचा उपयोगच काय? तंत्रज्ञानाच्या इतिहासात पहिल्यांदाच एका अजून लाँचही न झालेल्या सॉफ्टवेअरने शेअर बाजारात असा आर्थिक हाहाकार माजवला होता.

या तांत्रिक धोक्याचे गांभीर्य केवळ सिलिकॉन व्हॅलीपुरते मर्यादित राहिले नाही, तर त्याचे पडसाद थेट अमेरिकेची राजधानी असलेल्या वॉशिंग्टन डीसीमध्ये आणि जागतिक अर्थव्यवस्थेच्या केंद्रस्थानी असलेल्या वॉल स्ट्रीटवर मोठ्या प्रमाणावर उमटले. 'क्लॉड मायथॉस'ची अफाट हॅकिंग क्षमता पाहून अमेरिकेचे अर्थमंत्री स्कॉट बेसेंट आणि फेडरल रिझर्व्हचे अध्यक्ष जेरोम पॉवेल यांनी अमेरिकेतील सर्वात मोठ्या आणि महत्त्वाच्या बँकांच्या मुख्य कार्यकारी अधिकाऱ्यांची तातडीची आणि अत्यंत गुप्त बैठक बोलावली. या उच्चस्तरीय बैठकीला गोल्डमन सॅक्स, बँक ऑफ अमेरिका, सिटीग्रुप, मॉर्गन स्टॅनले आणि वेल्स फार्गो यांसारख्या जगावर आर्थिक वर्चस्व गाजवणाऱ्या बलाढ्य बँकांचे प्रमुख उपस्थित होते. या बैठकीचा मुख्य उद्देश बँकांना या नव्या एआय धोक्याची पूर्वकल्पना देणे आणि त्यांच्या सायबर सुरक्षा प्रणाली अत्यंत भक्कम करण्याच्या कडक सूचना देणे हा होता. जर या तंत्रज्ञानाचा वापर करून एखाद्या शत्रू देशाने किंवा हॅकर्सनी बँकांच्या जाळ्यांमध्ये शिरकाव केला, तर केवळ काही सेकंदात जागतिक अर्थव्यवस्थेचे अब्जावधी डॉलर्स लुटले जाऊ शकतात किंवा लाखो लोकांची अत्यंत खाजगी आर्थिक माहिती चोरीला जाऊ शकते, ही भीती यामागे होती. जेपी मॉर्गन बँकेचे प्रमुख जेमी डिमन यांनीही आपल्या भागधारकांना लिहिलेल्या वार्षिक पत्रात हाच अत्यंत गंभीर इशारा दिला होता की, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आता सायबर धोक्यांची पातळी एका अशा भयावह उंचीवर नेऊन ठेवत आहे, ज्यामुळे भविष्यात अनेक जागतिक संकटे निर्माण होऊ शकतात.

या वाढत्या भीतीमुळे आणि संभाव्य विनाशाच्या धोक्यामुळे अँथ्रोपिक कंपनीने एक अत्यंत ऐतिहासिक, धाडसी आणि मोठा निर्णय घेतला. त्यांनी 'क्लॉड मायथॉस' हे अद्ययावत मॉडेल सामान्य लोकांसाठी किंवा पब्लिकसाठी अजिबात न आणण्याचा अत्यंत कडक निर्णय घेतला. जर हे मॉडेल चुकीच्या लोकांच्या, हॅकर्सच्या किंवा दहशतवाद्यांच्या हाती लागले, तर जगभरातील वीज वितरण यंत्रणा (पॉवर ग्रिड्स), रुग्णालयांचे संवेदनशील डेटाबेस, विमानतळांची वाहतूक व्यवस्था आणि लष्करी संपर्क यंत्रणा क्षणात कोलमडून पडतील, याची कंपनीला पूर्ण जाणीव होती. या जागतिक संकटावर मात करण्यासाठी अँथ्रोपिकने 'प्रोजेक्ट ग्लासविंग' नावाची एक अत्यंत मोठी आणि अभूतपूर्व जागतिक आघाडी स्थापन केली. या आघाडीत त्यांनी ॲपल, गुगल, मायक्रोसॉफ्ट, ॲमेझॉन, ब्रॉडकॉम, सिस्को आणि लिनक्स फाउंडेशन यांसारख्या चाळीसपेक्षा जास्त जागतिक टेक दिग्गजांना सामावून घेतले आहे. या प्रकल्पांतर्गत, हे सर्व तंत्रज्ञान दिग्गज 'क्लॉड मायथॉस'चा वापर केवळ एकाच विधायक गोष्टीसाठी करणार आहेत; आणि ती गोष्ट म्हणजे, जगभरातील अत्यंत महत्त्वाच्या सॉफ्टवेअरमधील आणि इंटरनेटच्या पायाभूत सुविधांमधील त्रुटी हॅकर्सच्या आधी शोधणे आणि त्या कायमच्या बंद करणे. या मोठ्या आणि महत्त्वाकांक्षी कामासाठी अँथ्रोपिकने तब्बल शंभर दशलक्ष डॉलर्सचे (सुमारे ८३० कोटी रुपये) एआय वापरण्याचे क्रेडिट्स आणि ओपन सोर्स सुरक्षा संस्थांना चाळीस लाख डॉलर्सची थेट आर्थिक देणगी देण्याची अत्यंत मोठी घोषणा केली आहे. हा एका अर्थाने कृत्रिम बुद्धिमत्तेचाच वापर करून इंटरनेटला एक मोठे आणि अभेद्य सुरक्षा कवच मिळवून देण्याचा जागतिक प्रयत्न आहे. 

भारतासारख्या देशासाठी आणि भारतीय आयटी उद्योगासाठीही हा काळ अत्यंत धोक्याचा आणि सावधगिरी बाळगण्याचा आहे. आपल्याकडे आधार प्रणाली, जीएसटी नेटवर्क, यूपीआयसारखे जागतिक पातळीवरील पेमेंट सिस्टीम आणि बँकिंग क्षेत्र अत्यंत वेगाने डिजिटल झाले आहे. जर 'मायथॉस'सारखे मॉडेल अशा जुन्या किंवा गुंतागुंतीच्या प्रणालींमधील त्रुटी सहज शोधू शकत असेल, तर भारतीय आयटी उद्योगाला आणि सरकारी संस्थांनाही आपली सायबर सुरक्षा नव्याने तपासून पाहण्याची आणि तातडीने अद्ययावत करण्याची नितांत गरज आहे. भारतीय सायबर सुरक्षा तज्ञ आणि इंजिनिअर्स जे आजवर 'बग बाउन्टी'च्या (सॉफ्टवेअरमधील त्रुटी शोधून बक्षीस मिळवणे) माध्यमातून जगाला सुरक्षित ठेवण्यात खूप मोठी भूमिका बजावत होते, त्यांच्यासाठीही हे एआय आता एक मोठे व्यावसायिक आव्हान बनून उभे राहिले आहे.

हे संपूर्ण प्रकरण आपल्यासमोर एक अत्यंत मोठा आणि तात्विक प्रश्न निर्माण करते. कृत्रिम बुद्धिमत्ता हे खरोखरच मानवी कल्याणासाठी बनवलेले एक साधन आहे की मानवाच्या विनाशाला कारणीभूत ठरणारे एक अस्त्र? जेव्हा आपण वर्गात विद्यार्थ्यांना मशीन लर्निंग किंवा डेटा सुरक्षेचे धडे देतो, तेव्हा आता केवळ पारंपरिक फायरवॉल्स किंवा एन्क्रिप्शन शिकवून चालणार नाही. आता आपल्याला एका अशा अदृश्य आणि अतिबुद्धिमान शत्रूचा सामना करण्याची तयारी करावी लागेल, जो कधीही झोपत नाही आणि जो दर सेकंदाला स्वतःला अधिक हुशार बनवत असतो. 'क्लॉड मायथॉस'ने जगाला हा अत्यंत कठोर आणि जळजळीत धडा दिला आहे की तंत्रज्ञानाची प्रगती ही नेहमी दुधारी तलवारीसारखी असते. आता येणाऱ्या काळात इंटरनेटचे आणि या आधुनिक जगाचे भविष्य या एकाच जागतिक शर्यतीवर अवलंबून असेल की, हॅकर्सनी या एआयचा वापर करून इंटरनेट नष्ट करण्याआधी, जगातील चांगल्या आणि कुशल इंजिनिअर्सनी त्याच एआयचा वापर करून इंटरनेटला १०० टक्के सुरक्षित कसे करावे. विज्ञान आणि वास्तवातील ही पूर्णपणे अस्पष्ट झालेली रेषा येणाऱ्या काळात अजून किती नवीन वादळे घेऊन येते, हे पाहणे आपल्या सर्वांसाठीच अत्यंत चिंताजनक, आव्हानात्मक आणि तितकेच कुतूहलाचे ठरणार आहे.

--- तुषार भ. कुटे