भारतीय भाषांची जननी: 'प्राकृत' आणि 'पाली'च्या समृद्ध प्रवासाची ऐतिहासिक गाथा

मानवी उत्क्रांतीच्या आणि हजारो वर्षांच्या प्रदीर्घ इतिहासात माणसाला मिळालेली सर्वात अमूल्य देणगी म्हणजे 'भाषा'. याच भाषेने मानवी संस्कृतीला एकमेकांशी संवाद साधण्याचे आणि विचारांची देवाणघेवाण करण्याचे एक प्रभावी माध्यम मिळवून दिले. जसजसा मनुष्य जगाच्या पाठीवर सर्वत्र पोहोचला, तसतशा भौगोलिक आणि सांस्कृतिक बदलानुसार तिथे नवनवीन भाषा विकसित होत गेल्या. आपल्या खंडप्राय भारताचा विचार केला, तर या भूमीत हजारो वर्षांपासून शेकडो भाषा आणि बोलीभाषा बोलल्या जात आहेत. आजही या देशाच्या कानाकोपऱ्यात प्रचंड भाषिक वैविध्य पाहायला मिळते. यातील बहुतांश भारतीय भाषांचा मूळ उगम हा दोन हजार वर्षांपूर्वी अस्तित्वात असलेल्या 'प्राकृत' आणि 'पाली' या भाषांमधून झालेला आहे. याच प्राचीन प्राकृत आणि पाली भाषांचा अत्यंत सविस्तर, अभ्यासपूर्ण इतिहास लेखक संजय सोनवणे यांनी त्यांच्या या पुस्तकातून वाचकांसमोर उलगडला आहे.

या पुस्तकाच्या सुरुवातीच्या प्रकरणांमध्ये लेखकाने सिंधू संस्कृती आणि संस्कृत भाषा यांच्यातील परस्परसंबंधांवर संशोधक वृत्तीने आणि विस्तृतपणे भाष्य केले आहे. सिंधू संस्कृती ही खऱ्या अर्थाने समग्र भारतीय संस्कृतीचा पाया मानली जाते. त्यामुळे भारतीय भाषांच्या उगमाचा शोध घ्यायचा असेल, तर सिंधू संस्कृतीतील भाषेवर सखोल संशोधन होणे नितांत गरजेचे आहे. दुर्दैवाने, आजही सिंधू संस्कृतीतील लिपी आणि भाषा कोणत्याही संशोधकाला किंवा अभ्यासकाला पूर्णपणे वाचता आलेली नाही. ज्या दिवशी ती लिपी उलगडेल, त्या दिवशी प्राचीन भारताच्या इतिहासातील अनेक रहस्ये आणि गुपिते जगासमोर येतील. अनेक भाषातज्ज्ञ आणि संशोधकांच्या मते, 'संस्कृत' ही कोणतीही नैसर्गिक बोलीभाषा नसून ती तत्कालीन विविध प्राकृत भाषांमधून जाणीवपूर्वक घडवलेली किंवा 'संस्कारित' केलेली भाषा आहे. हजारो वर्षांपूर्वी जे अफाट ज्ञान आणि साहित्य विविध प्राकृत भाषांमध्ये निर्माण झाले होते, तेच कालांतराने संस्कृत भाषेमध्ये अनुवादित केले गेले, असे अनेक तज्ज्ञांनी सप्रमाण सिद्ध केले आहे. आजच्या घडीलाही भारतातील जवळजवळ सर्वच भाषांवर प्राकृत भाषेचा गडद प्रभाव जाणवतो. आपली मायबोली मराठी ही देखील संस्कृतमधून उगम पावलेली नसून, 'महाराष्ट्री प्राकृत' हीच तिची खरी जननी आहे, हे वास्तव या पुस्तकातून अधिक स्पष्ट होते.

प्राचीन भारतामध्ये, विशेषतः देशाच्या उत्तरेकडील आणि मध्य भागामध्ये, सुमारे दोन हजार वर्षांपूर्वी प्राकृत भाषेचे अनेकविध प्रकार बोलले जात होते. यामध्ये प्रामुख्याने मागधी, अर्धमागधी, पैशाची, पाली, शौरसेनी, महाराष्ट्री, गांधारी आणि अपभ्रंश अशा विविध भाषांचा समावेश होता. या सर्व प्राकृत भाषांमध्ये निर्माण झालेल्या अथांग आणि समृद्ध साहित्याविषयी या पुस्तकात रंजक माहिती मिळते. यातील अनेक प्राचीन ग्रंथांची आणि साहित्यकृतींची नावेही आपण आजवर ऐकलेली नसतात, परंतु ते वाचताना तत्कालीन प्राकृत साहित्य किती प्रगल्भ होते याची प्रचिती पदोपदी येते. भारताच्या इतिहासात अनेक भाषा या विशिष्ट धर्मांशी किंवा तत्त्वज्ञानाशी घट्ट जोडल्या गेल्या आहेत. उदाहरणार्थ, संस्कृत ही प्रामुख्याने हिंदू धर्मातील प्राचीन धार्मिक कार्याची आणि कर्मकांडाची भाषा मानली गेली; तर बौद्ध धर्मातील जवळपास सर्वच मूळ आणि महत्त्वाचे साहित्य हे 'पाली' भाषेमध्ये रचलेले आढळते. तसेच, जैन धर्माचे विपुल साहित्य हे 'अर्धमागधी' भाषेत जतन केलेले आहे. याच कारणामुळे, जर एखाद्याला या धर्मांचा आणि त्यांच्या तत्त्वज्ञानाचा मुळातून अभ्यास करायचा असेल, तर त्याला या प्राचीन भाषांचे ज्ञान अवगत असणे अनिवार्य ठरते.

मुळात 'प्राकृत' या शब्दाचा अर्थच 'नैसर्गिक' किंवा 'निसर्गतः निर्माण झालेली भाषा' असा होतो. असे असले तरी, या सर्व नैसर्गिक भाषांना नियमबद्ध करणारे अनेक महान व्याकरणकारही भूतकाळात होऊन गेले. त्यांनी अत्यंत सूत्रबद्ध पद्धतीने या प्राकृत भाषांचे व्याकरण लिहून ठेवले आहे. या व्याकरणावरूनच या भाषांचे अंगभूत सौंदर्य, त्यांची लय आणि त्यांची समृद्धी आपल्या ध्यानात येते. आपल्या मराठी भाषेवर 'महाराष्ट्री प्राकृत' या भाषेचा जो ठळक प्रभाव आहे, तो लेखकाने विविध समर्पक उदाहरणांद्वारे अतिशय उत्तमरीत्या समजावून सांगितला आहे.

कोणतीही जिवंत भाषा ही एखाद्या खळखळणाऱ्या नदीसारखी नेहमी प्रवाही असते. काळानुसार ती सातत्याने बदलत राहते, स्वतःमध्ये नवनवे बदल घडवून आणते आणि इतर भाषांमधील नव्या शब्दांचा आपल्या शब्दसंग्रहात अत्यंत सहजतेने अंतर्भाव करत असते. याहूनही सर्वांत महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे, भाषा ही केवळ संवादाचे साधन नसून ती त्या त्या काळातील संस्कृतीची, परंपरांची आणि जीवनमूल्यांची खरी रक्षक असते. त्यामुळेच, जर आपल्याला मानवी इतिहासातील महत्त्वाच्या घटनांचा आणि मानवी वाटचालीचा खऱ्या अर्थाने ऊहापोह करायचा असेल, तर तत्कालीन भाषांचा सखोल अभ्यास होणे ही काळाची गरज आहे, हाच अत्यंत मोलाचा आणि प्रगल्भ विचार हे पुस्तक आपल्या मनात रुजवते.

--- तुषार भ. कुटे 

#मराठी #पुस्तक #परीक्षण #भाषा #प्राकृत