हरवलेला संवाद: तंत्रज्ञानाच्या विळख्यात मुके झालेले वर्ग

जवळपास पंधरा वर्षांपूर्वीचा तो काळ... तंत्रज्ञानाने खऱ्या अर्थाने आपल्या आयुष्यात प्रवेश करून जेमतेम एखादे दशक उलटून गेले असेल. त्याकाळी अभियांत्रिकीच्या मुलांना शिकवण्यासाठी वर्गात पाऊल टाकले की, विद्यार्थ्यांचा एकच गोंधळ आणि खळखळून हसण्याचा आवाज कानांवर पडायचा. मुले एकमेकांसोबत गप्पांमध्ये अक्षरशः रंगून गेलेली असायची. एकमेकांची खेचणे, थट्टामस्करी करणे, हास्यविनोद आणि मुक्तपणे विचारांची देवाणघेवाण करणे हा त्यांच्या रोजच्या जगण्याचा एक अविभाज्य भाग होता. याच संवादातून आणि एकत्र घालवलेल्या वेळेतून त्यांच्या मैत्रीचे बंध अधिक घट्ट होत असत. अभ्यासाच्या जोडीनेच या अवांतर गप्पा इतक्या रंगात यायच्या की, बऱ्याचदा शिक्षक म्हणून मला त्यांना ओरडून शांत राहायला सांगावे लागायचे. कधीकधी त्यांच्या या अखंड बडबडीचा कंटाळा यायचा आणि रागही अनावर व्हायचा. "आता तुम्ही लहान नाही आहात, मग इतकी बडबड का करता?" असा हतबल करणारा प्रश्नही मी अनेकदा अगदी सहजपणे विचारून जायचो.

परंतु, काळाचे चाक वेगाने फिरले आणि पाहता पाहता सर्व काही बदलून गेले. तंत्रज्ञानाने प्रचंड वेगाने मोठी झेप घेतली आणि माहिती तंत्रज्ञानाच्या या अथांग विश्वात इंटरनेटच्या माध्यमातून समाजमाध्यमांनी आपला चंचूप्रवेश केला. बघता बघता 'कंटेंट क्रिएटर्स'चे पेव फुटले आणि जगातील सर्व ज्ञान त्या हातातील छोट्याशा मोबाईलच्या स्क्रीनवर एका क्लिकवर उपलब्ध होऊ लागले. या माहितीच्या महापुरात मुले इतकी व्यस्त झाली की, त्यांना नकळतपणे या डिजिटल जगाचे एक भयंकर व्यसनच जडले. आज जेव्हा मी शिकवण्यासाठी वर्गात प्रवेश करतो, तेव्हा समोरचे चित्र पाहून मन सुन्न होते. जवळपास सर्वच मुले माना खाली घालून आपल्या मोबाईलच्या पडद्यामध्ये पूर्णपणे हरवलेली आणि अडकून पडलेली दिसतात. कोणीही कुणाशी साधी नजर मिळवत नाही की एक शब्दही बोलत नाही. त्यांच्यातल्या गप्पा आता केवळ ऑनलाईन चॅटिंगच्या स्वरूपात रूपांतरित झाल्या आहेत. दोन माणसांमधला जिवंत संवाद आता पूर्णपणे थांबलेला दिसतो. पूर्वी वर्गात अनुभवायला मिळणाऱ्या त्या खोडकर गमतीजमती आणि निखळ हास्य आता कायमचे हरवले आहे. सर्व काही फक्त त्या निर्जीव मोबाईलच्या माध्यमातूनच चालते. कोणत्याही गोष्टीवर स्वतःचे डोके चालवण्याची तसदी आता घेतली जात नाही; 'आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स' सारख्या आधुनिक तंत्रज्ञानाद्वारे आयती उत्तरे शोधण्याकडेच सर्वांचा कल असतो. कोणीही एखाद्या शंकेसाठी एकमेकांना काहीही विचारत नाही, त्यामुळे वैचारिक देवाणघेवाण ही संकल्पनाच आता इतिहासजमा झाली आहे.

आजच्या या वर्गांमध्ये एक भयाण शांतता पसरलेली असते. अशा वेळी, मागच्या दशकातील त्या गजबजलेल्या, मुलांच्या किलबिलीने जिवंत वाटणाऱ्या वर्गांची मला प्रकर्षाने आठवण येऊ लागते. एकमेकांसोबत तासन्‌तास हसण्या-खिदळण्यात वेळ घालवणारे ते पूर्वीचे विद्यार्थी आणि आजच्या या मुलांची स्तब्धता पाहिल्यावर मन कमालीचे अस्वस्थ होते. या अफाट तंत्रज्ञानाने माणसामाणसांमधला जिवंत संवाद कसा हिरावून घेतला आहे, याची जाणीव ही वर्गातली शांतता करून देते. मुलांच्या वैचारिक प्रक्रियेला आलेली ही स्तब्धता आणि त्यांचे हे यंत्रवत होणे पाहून एक शिक्षक म्हणून माझे मन अधिकच अशांत होत जाते.

"अरे, बोला रे एकमेकांशी..." असे मी अनेकदा स्वतःच्याच मनाशी हताशपणे पुटपुटत असतो. एकेकाळी एकमेकांशी भरभरून बोलणारी, भांडणारी आणि हसणारी मुले आज केवळ तंत्रज्ञानाशी आणि यंत्रांशी मुक्याने संवाद साधत आहेत. ते खऱ्या अर्थाने एकमेकांशी संवाद साधायला विसरून गेले आहेत. जग खूप पुढे गेले आहे, बदलले आहे, हे मान्यच आहे; परंतु एक विद्यार्थी म्हणून आणि मुख्य म्हणजे एक माणूस म्हणून ज्या मूलभूत गरजा असतात, त्यातील 'संवाद' या सर्वात महत्त्वाच्या गरजेचा आता सर्वांनाच विसर पडला आहे. कदाचित, तंत्रज्ञानाच्या अनेक भयंकर दुष्परिणामांपैकी हा सर्वात गंभीर दुष्परिणाम असावा. संवादाअभावी आजची ही तरुण पिढी अधिकाधिक एकलकोंडी आणि एकाकी होत चालली आहे. या एकाकीपणाचा प्रवास भविष्यात त्यांना आणि समाजाला कोणत्या वळणावर घेऊन जाईल, हे आज तरी सांगणे अवघड आहे.

– तुषार भ. कुटे