Monday, September 21, 2026

जेव्हा तंत्रज्ञान कंपनीच बनते शास्त्रज्ञांची सर्वात मोठी स्पर्धक

कृत्रिम बुद्धिमत्तेमुळे मानवी मेंदूच्या क्षमतेच्या पलीकडे जाऊन विचार करणाऱ्या या तंत्रज्ञानामुळे रोज नवनवीन चमत्कार पाहायला मिळत आहेत. नुकतीच तंत्रज्ञान आणि गणिताच्या विश्वातातून एक धक्कादायक बातमी समोर आली आहे. जगातील सर्वात आघाडीची एआय कंपनी असलेल्या 'ओपनएआय' ने असा एक दावा केला आहे की, त्यांच्या एका अंतर्गत कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रणालीने गणितातील सर्वात कठीण आणि वर्षानुवर्षे न सुटलेल्या एका अत्यंत महत्त्वाच्या प्रश्नाचे उत्तर अखेर शोधून काढले आहे. हा कोणताही साधासुधा शालेय प्रश्न नसून, तो गणिताच्या विश्वातील 'मिलेनियम प्राईझ प्रॉब्लेम्स' (Millennium Prize Problems) म्हणजेच या सहस्रकातील सात सर्वात कठीण, जटिल व प्रतिष्ठेच्या समस्यांपैकी एक मानला जातो. या प्रश्नाचे नाव 'नेव्हियर-स्टोक्स एक्झिस्टन्स अँड स्मूथनेस प्रॉब्लेम' (Navier-Stokes existence and smoothness problem) असे आहे. या अभूतपूर्व शोधामुळे संपूर्ण वैज्ञानिक आणि गणितीय जगात एकच खळबळ उडाली आहे, पण या ऐतिहासिक यशाच्या घोषणेसोबतच एका नैतिक वादालाही तोंड फुटले आहे.


हा नेमका प्रश्न काय आहे, हे समजून घेण्यासाठी आपल्याला थोडे गणिताच्या आणि भौतिकशास्त्राच्या दुनियेत डोकावावे लागेल. वरवर ऐकायला किंवा वाचायला हा प्रश्न साधा वाटतो. तो प्रश्न असा आहे की, पाण्याचा किंवा कोणत्याही द्रवाचा शांत आणि सुरळीत प्रवाह अचानक विस्कळीत होऊन त्यात एखादी विलक्षण गुंतागुंत  निर्माण होऊ शकते का? द्रवाच्या आणि वायूच्या प्रवाहाचा सखोल अभ्यास करण्यासाठी विज्ञानात नेव्हियर-स्टोक्स समीकरणे वापरली जातात. हवामानाचा अचूक अंदाज वर्तवणे, वेगवान विमानांची एरोडायनॅमिक रचना करणे, किंवा समुद्रातील महाकाय प्रवाहांचा अभ्यास करणे, या सर्व महत्त्वाच्या गोष्टींसाठी ही समीकरणे पायाभूत मानली जातात. ओपनएआयने असा दावा केला आहे की, त्यांच्या एआय प्रणालीने या प्रश्नाचे अचूक उत्तर आणि त्याचा गणितीय पुरावा शोधून काढला आहे. या नव्या दाव्यानुसार, एखादा शांत द्रव जो सुरुवातीला पूर्णपणे स्थिर अवस्थेत असतो आणि ज्याची ऊर्जा मर्यादित असते, तो एका विशिष्ट वेळेनंतर अचानक अमर्याद वेग धारण करू शकतो आणि त्याचा प्रवाह पूर्णपणे अनियंत्रित होऊ शकतो. गणिताच्या अत्यंत तांत्रिक भाषेत याला 'फायनाईट टाईम ब्लोअप' असे म्हटले जाते. जर हा पुरावा मानवी शास्त्रज्ञांच्या आणि तज्ज्ञांच्या कडक कसोटीवर १०० टक्के खरा उतरला, तर तो मानवी इतिहासातील एक मोठा आणि सुवर्णअक्षरांनी लिहून ठेवावा असा ऐतिहासिक गणितीय शोध ठरेल, यात कोणतीही शंका नाही.

हा अविश्वसनीय शोध कसा लागला, याची पडद्यामागची तांत्रिक प्रक्रियाही तितकीच थक्क करणारी आणि मानवी कल्पनेच्या पलीकडची आहे. ओपनएआयने दिलेल्या अधिकृत माहितीनुसार, या कठीण प्रश्नाची उकल करण्यासाठी एका मानवी मेंदूचा नाही, तर तब्बल दहा हजार एआय एजंट्सचा एकाच वेळी वापर करण्यात आला होता. या दहा हजार कृत्रिम बुद्धिमत्ता एजंट्सनी सलग ८८ तास अचूक समन्वयाने या एकाच गुंतागुंतीच्या प्रश्नावर रात्रंदिवस काम केले आणि अखेर या समस्येचा अचूक गणितीय पुरावा शोधून काढण्यात यश मिळवले. या पुराव्याची सत्यता आणि अचूकता पडताळून पाहण्यासाठी नंतर 'लीन फॉर्मलायझेशन' (Lean formalization) या प्रगत आणि काटेकोर संगणकीय प्रणालीचा वापर करून त्याला अंतिम स्वरूप देण्यात आले, जेणेकरून भविष्यात त्यात कोणतीही मानवी किंवा तांत्रिक चूक राहू नये. एखाद्या प्रश्नावर दहा हजार कृत्रिम मेंदूंनी एकाच वेळी विचार करणे आणि मानवाला गेल्या अनेक दशकांत न सुटलेले कोडे अवघ्या काही तासांत सोडवून दाखवणे, ही खरोखरच आधुनिक विज्ञानाची एक अकल्पनीय झेप मानली जात आहे.

पण जगात कोणतीही मोठी आणि ऐतिहासिक गोष्ट वादाशिवाय कधीही पूर्ण होत नाही, तसेच काहीसे या घोषणेच्या बाबतीतही घडले. ओपनएआयने आपला हा नवा शोध जगजाहीर करताच, वैज्ञानिक वर्तुळातून एक गंभीर स्वरूपाचा आक्षेप नोंदवला गेला आणि या घोषणेचे रूपांतर काही क्षणांतच एका मोठ्या आंतरराष्ट्रीय वादात झाले. या वादाच्या केंद्रस्थानी न्यूयॉर्क युनिव्हर्सिटीचे प्रख्यात गणितज्ञ ट्रिस्टन बकमास्टर आणि 'अँथ्रोपिक' या ओपनएआयच्याच एका प्रतिस्पर्धी कंपनीचे संशोधक लेव्हेंट अल्गोजे हे दोन सुप्रसिद्ध शास्त्रज्ञ आहेत. हे दोन्ही शास्त्रज्ञ गेल्या अनेक महिन्यांपासून याच नेव्हियर-स्टोक्स समस्येशी संबंधित एका वेगळ्या गणितीय पद्धतीवर काम करत होते. सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे, आपले हे गुंतागुंतीचे संशोधन करण्यासाठी ते स्वतः ओपनएआयनेच विकसित केलेल्या 'कोडेक्स' नावाच्या प्रगत एआय टूलची मदत घेत होते. ट्रिस्टन बकमास्टर यांच्या म्हणण्यानुसार, त्यांची या प्रश्नावर काम करण्याची पद्धत दुर्मिळ होती आणि ओपनएआयने या यशाची अधिकृत घोषणा करण्यापूर्वीच ते या संशोधनात वेगाने प्रगती करत होते आणि अंतिम उत्तराच्या खूप जवळ पोहोचले होते.

या दोन शास्त्रज्ञांची मुख्य चिंता ही अजिबात नाहीये की कृत्रिम बुद्धिमत्तेने माणसाच्या आधी गणिताचे कोडे कसे सोडवले. त्यांची चिंता आणि त्यांच्या मनातील भीती एका  वेगळ्या आणि भविष्यातील संशोधनावर थेट परिणाम करणाऱ्या मुद्यावर आधारित आहे. त्यांचा मुख्य आक्षेप हा डेटा प्रायव्हसी म्हणजेच माहितीच्या गोपनीयतेशी आणि बौद्धिक संपदेच्या चोरीशी संबंधित आहे. जेव्हा जगभरातील थोर शास्त्रज्ञ आपले महत्त्वाचे, अपूर्ण आणि पूर्णपणे खाजगी संशोधन अशा व्यावसायिक एआय टूल्सवर अपलोड करून त्यांची मदत घेतात, तेव्हा ती माहिती खरोखरच त्यांच्यापुरती खाजगी राहते का? ज्या तंत्रज्ञान कंपनीचे हे टूल आहे, ती कंपनी या खाजगी माहितीचा स्वतःच्या फायद्यासाठी गुपचूप वापर करू शकते का? बकमास्टर यांना असा दाट संशय आहे की, त्यांनी कोडेक्समध्ये प्रविष्ट केलेल्या त्यांच्या खाजगी आणि अपूर्ण संशोधनाच्या माहितीचा आणि कोड्सचा फायदा कदाचित ओपनएआयच्या अंतर्गत एआय सिस्टीमला झाला असावा. आणि त्याच माहितीच्या आधारावर ओपनएआयने त्यांच्या आधी या प्रश्नाचे उत्तर शोधून काढले असावे. म्हणजेच एका अर्थाने, शास्त्रज्ञांची बौद्धिक संपदा नकळतपणे त्याच कंपनीच्या व्यावसायिक फायद्यासाठी वापरली गेली, जी कंपनी आता याच शर्यतीत त्यांची सर्वात मोठी स्पर्धक बनून उभी राहिली आहे.

अर्थातच, ओपनएआय या कंपनीने हे सर्व गंभीर आरोप फेटाळून लावले आहेत. कंपनीने अधिकृत स्पष्टीकरण देताना असे म्हटले आहे की, त्यांचे अंतर्गत कृत्रिम बुद्धिमत्ता एजंट्स आणि त्यांचे स्वतःचे संशोधक यांच्यापैकी कोणीही बकमास्टर किंवा इतर कोणत्याही बाहेरील शास्त्रज्ञाचे खाजगी संशोधन पाहिलेले नाही. त्यांचे हे गणितीय यश पूर्णपणे स्वतंत्रपणे आणि स्वबळावर मिळवलेले आहे आणि बकमास्टर यांनी कोडेक्स टूलमध्ये वापरलेल्या प्रॉम्प्ट्सचा या पुराव्यावर किंवा त्यांच्या नव्या एआय मॉडेलवर काडीमात्रही परिणाम झालेला नाही. कंपनीच्या मते, ग्राहकांची किंवा वापरकर्त्यांची कोणतीही खाजगी माहिती त्यांच्या मॉडेल्सच्या प्रशिक्षणासाठी वापरली जात नाही, आणि हे घवघवीत यश केवळ त्यांच्या एआय प्रणालीच्या वाढलेल्या तर्कशुद्ध विचार करण्याच्या क्षमतेचे निर्भेळ फळ आहे.

जरी ओपनएआयने या आरोपांचे  खंडन केले असले, तरी या एका वादग्रस्त घटनेमुळे भविष्यातील जागतिक वैज्ञानिक संशोधनावर गंभीर प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहे. सध्या ओपनएआयच्या या नव्या आणि ऐतिहासिक गणितीय पुराव्याची जगभरातील स्वतंत्र मानवी गणितज्ञांकडून बारकाईने पडताळणी होणे बाकी आहे. तो शोधलेला पुरावा १०० टक्के अचूक आहे की नाही, हे येणारा काळच ठरवेल. परंतु या संपूर्ण प्रकरणातून एक मूलभूत प्रश्न संपूर्ण जगासमोर उभा राहिला आहे. जेव्हा तंत्रज्ञान पुरवणाऱ्या याच बलाढ्य व्यावसायिक एआय कंपन्या एकाच वेळी शास्त्रज्ञांना संशोधनासाठी साधने पुरवतात आणि अगदी त्याच वेळी स्वतःचे वैज्ञानिक शोध लावून ते आधी प्रकाशित करण्यासाठी शास्त्रज्ञांच्याच थेट स्पर्धेत उतरतात, तेव्हा एक अत्यंत मोठा नैतिक पेचप्रसंग निर्माण होतो. अशा परिस्थितीत एखाद्या शोधाच्या बौद्धिक संपदेचा अधिकार नेमका कोणाला मिळणार? शास्त्रज्ञांनी या मोठ्या कंपन्यांच्या तंत्रज्ञानावर आणि त्यांच्या गोपनीयतेवर किती आणि कसा विश्वास ठेवायचा? भविष्यातील नव्या संशोधनाचे श्रेय एखाद्या निर्जीव यंत्राला मिळणार, ते यंत्र बनवणाऱ्या महाकाय कंपनीला मिळणार, की त्या यंत्राला योग्य दिशा दाखवणाऱ्या मानवी शास्त्रज्ञाला? आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, शास्त्रज्ञांच्या खाजगी वैचारिक कार्याला या निर्दयी कॉर्पोरेट शर्यतीत सुरक्षा कोण आणि कशी देणार?

आजपर्यंत विज्ञानाच्या आणि संशोधनाच्या जगात शास्त्रज्ञ आणि त्यांनी वापरलेली साधने (उदा. मायक्रोस्कोप, टेलिस्कोप किंवा अगदी सुपरकॉम्प्युटर) यांच्यात एक  स्पष्ट आणि न पुसली जाणारी सीमारेषा होती. आपण वापरत असलेले कोणतेही साधन कधीही शास्त्रज्ञाशी स्वतःहून स्पर्धा करत नव्हते. परंतु कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या या वेगवान युगात ही सीमारेषा आता पूर्णपणे पुसली गेली आहे. आजचे साधन हे उद्याचे सर्वात मोठे स्पर्धक बनत आहे. नेव्हियर-स्टोक्स समस्येवरील या नव्या दाव्याने आणि त्यातून निर्माण झालेल्या या वादाने केवळ गणिताच्या जगालाच नाही, तर संपूर्ण मानवी समाजाला एका नव्या आणि काहीशा भयानक वास्तवाची जाणीव करून दिली आहे. भविष्यात तंत्रज्ञान आणि मानवी बुद्धिमत्ता यांच्यातील ही शर्यत अधिकच गुंतागुंतीची आणि तीव्र होणार आहे, आणि या नव्या जगात विश्वासाचे आणि पारदर्शकतेचे नियम आपल्याला काळजीपूर्वक नव्याने लिहावे लागणार आहेत.


--- तुषार भ. कुटे 

#AI #ArtificialIntelligence #Marathi 

No comments:

Post a Comment

to: tushar.kute@gmail.com