खुलूस: रेड लाईट डायरीज

साहित्य विश्वामध्ये असे काही संवेदनशील आणि गुंतागुंतीचे विषय आहेत, ज्यांना स्पर्श करण्याचे धाडस सहसा कोणी करत नाही. समाजाच्या मुख्य प्रवाहापासून जाणीवपूर्वक दूर ठेवलेल्या आणि 'रेड लाईट एरिया' अर्थात वेश्या वस्तीत जगणाऱ्या स्त्रियांचे आयुष्य हा असाच एक दुर्लक्षित विषय. या अंधाऱ्या जगातील वास्तवाला थेट भिडण्याचे काम लेखक समीर गायकवाड यांनी त्यांच्या 'खुलूस: रेड लाईट डायरीज' या पुस्तकातून अतिशय समर्थपणे केले आहे. लेखकाने स्वतः अगदी जवळून अनुभवलेल्या आणि पाहिलेल्या वेश्या जीवनातील विदारक प्रसंगांना या पुस्तकातून प्रभावीपणे शब्दबद्ध केले आहे.

या व्यवसायात अडकलेल्या बहुतांश स्त्रिया स्वतःच्या मर्जीने किंवा आनंदाने इथे आलेल्या नसतात, हे एक अतिशय कटू आणि विदारक सत्य आहे. गरिबीचा गैरफायदा घेऊन, प्रेमाच्या जाळ्यात ओढून किंवा नोकरीचे खोटे आमिष दाखवून अनेक निष्पाप मुलींना फसवून किंवा जबरदस्तीने या दलदलीत ढकलले जाते. त्यामुळे त्यांचे उर्वरित आयुष्य अक्षरशः एखाद्या नरकासमान होऊन जाते. मुंबईतील कामाठीपुरा, पुण्यातील बुधवार पेठ, तसेच कोलकात्यामधील आशियातील सर्वात मोठ्या वेश्या वस्तीत अशा असंख्य स्त्रिया आजही खितपत पडलेल्या आहेत. या पुस्तकातून अशा अनेक स्त्रियांच्या अंगावर काटा आणणाऱ्या सत्यकथा वाचायला मिळतात, ज्या आपल्याला अंतर्मुख करून सखोल विचार करायला भाग पाडतात. यातून या व्यवसायाची एक काळीकुट्ट आणि नकारात्मक बाजू समाजासमोर पूर्णपणे उघडी पडते.

या वस्तीत जगणाऱ्या प्रत्येक स्त्रीची स्वतःची अशी एक भलीमोठी आणि दुःखद कहाणी आहे. आयुष्यात नियतीचे अघोरी फटके आणि अतोनात दुःख सोसूनही, परिस्थितीशी दोन हात करत या स्त्रिया अत्यंत धैर्याने जीवनाला सामोऱ्या गेलेल्या दिसतात. धडपड करत आणि जबरदस्तीने का होईना, पण त्या आपले आयुष्य जगल्या आहेत. त्यांचे हे अकाली कोमेजलेले आयुष्य वाचताना वाचकाचे मन नकळत गलबलून जाते. त्यांच्या मनातील घुसमट, कायमच्या दबलेल्या आणि मारल्या गेलेल्या इच्छा-आकांक्षा, परिस्थितीसमोर पत्करलेली हतबल शरणागती, त्यांच्या आर्त हाका आणि मनात सातत्याने होणारी तगमग हे सर्व काही या पुस्तकातून अक्षरशः जिवंत होऊन आपल्या डोळ्यांसमोर उभे राहते. प्रत्येकीची गोष्ट एखाद्या स्वतंत्र कादंबरीएवढी मोठी आणि गुंतागुंतीची आहे. त्यात असंख्य अनपेक्षित वळणे आहेत, धोकादायक आणि जीवघेणे प्रसंग आहेत, आणि पावलोपावली परिस्थितीसमोर पत्करलेली हतबलताही आहे.

सन्मान आणि माणुसकी या शब्दांचा जिथे मागमूसही नाही, असे हे जग वाचताना, 'आपण खरोखर कोणत्या समाजात वावरत आहोत?' हा बोचरा प्रश्न आपल्याला सातत्याने सतावत राहतो. आपल्याच आजूबाजूला चालणारे, पण ज्याची आपल्याला पुसटशीही कल्पना नाही, असे हे समांतर जग मनाला प्रचंड अस्वस्थ करते. पुस्तकाच्या पानापानांतून हिराबाई, नसीम, अमिना, सुरेखा बिष्ट, जयवंती, बिस्मिल्ला, शांतव्वा, सावित्री, सलमा, जानकी, नलिनी, स्वाती, साधना, भारती, साखरीबाई, मुमताज, परवीन, मालती अशा अनेक जिवंत स्त्रिया आपल्याला भेटत राहतात. एवढेच नाही, तर या निरागस जिवांना फसवून या नरकात ढकलणारे नराधम दलाल आणि त्यांच्यावर निर्दयीपणे सत्ता गाजवणाऱ्या मालकिणी यांचेही क्रूर चेहरे समोर येतात. महाराष्ट्रातील वेश्या वस्त्यांमध्ये अडकलेल्या बहुतांश स्त्रिया या उत्तर भारतातून फसवून आणलेल्या आहेत, हे भीषण वास्तवही यातून समोर येते.

विविध वेश्यांच्या व्यक्तिगत कहाण्यांबरोबरच त्यांच्याशी संबंधित अनेक घटना आणि व्यक्तिचित्रांचे बारकाईने रेखाटन लेखकाने या पुस्तकात केले आहे. एकंदरीतच, कोणत्याही संवेदनशील माणसाला असह्य वाटेल अशा एका भयानक विश्वात हे पुस्तक आपल्याला घेऊन जाते. परंतु, त्याच वेळी हे पुस्तक आपल्याला त्या स्त्रियांच्या दुर्दैवी जीवनाकडे तिरस्काराने न पाहता, सहानुभूतीच्या आणि माणुसकीच्या दृष्टिकोनातून पाहण्यास प्रवृत्त करते, हेच या साहित्याचे सर्वांत मोठे यश आहे.

--- तुषार भ. कुटे 

#मराठी #पुस्तक #परीक्षण #खूलूस 

मानवी मेंदूसारखे काम करणारे नवे कृत्रिम बुद्धिमत्ता मॉडेल

सध्याच्या प्रगत तंत्रज्ञानाच्या युगात कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि लार्ज लँग्वेज मॉडेल्स यांनी संपूर्ण जगात एक मोठी क्रांती घडवून आणली आहे. परंतु, या पारंपरिक तंत्रज्ञानामध्ये एक मोठी त्रुटी आहे, ती म्हणजे प्रचंड प्रमाणात लागणारी विजेची आणि ऊर्जेची गरज. या समस्येवर मात करण्यासाठी आता चीनमधील संशोधकांनी एक  नाविन्यपूर्ण आणि थेट मानवी मेंदूप्रमाणे काम करणारे नवे कृत्रिम बुद्धिमत्ता मॉडेल विकसित केले आहे. हे नवे मॉडेल आजकालच्या प्रचलित आणि पारंपरिक एआय सिस्टीमपेक्षा पूर्णपणे वेगळ्या पद्धतीने काम करते. नेहमीचे लार्ज लँग्वेज मॉडेल्स सतत आणि न थांबता प्रचंड मोठ्या प्रमाणावरील माहितीवर प्रक्रिया करत असतात, ज्यामुळे त्यांच्यासाठी प्रचंड ऊर्जा खर्च होते. याउलट, या नव्या रचनेमध्ये चिनी संशोधकांनी 'स्पायकिंग न्यूरल नेटवर्क्स' चा कल्पकतेने वापर केला आहे. या नेटवर्कचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे ते केवळ गरज असेल तेव्हाच सक्रिय होतात. आपल्या शरीरातील जैविक न्यूरॉन्स जसे एकमेकांशी संवाद साधण्यासाठी सूक्ष्म अशा विद्युत लहरींचा वापर करतात, अगदी त्याच नैसर्गिक प्रक्रियेची अचूक नक्कल या नव्या मॉडेलमध्ये करण्यात आली आहे. यामुळे गुंतागुंतीची आणि अवघड कामे तितक्याच क्षमतेने पूर्ण करताना ऊर्जेचा वापर मात्र आश्चर्यकारक रीत्या कमी करण्यात या संशोधकांना मोठे यश आले आहे.

पारंपरिक कृत्रिम बुद्धिमत्ता मॉडेल्स आणि हे नवे मानवी मेंदूवर आधारित मॉडेल यांच्या कार्यपद्धतीत एक अतिशय मोठा आणि मूलभूत फरक आहे. आज आपण वापरत असलेले चॅटबॉट किंवा इतर एआय मॉडेल्स दर सेकंदाला अब्जावधी गणिते आणि आकडेमोड करत असतात. सर्वात आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, ज्यावेळी यापैकी बहुतांश कामांची किंवा आकडेमोडीची प्रत्यक्षात कोणतीही आवश्यकता नसते, तेव्हाही ही मॉडेल्स बॅकग्राउंडला सतत सुरूच राहतात. हे म्हणजे एखाद्या गाडीची गरज नसतानाही तिचे इंजिन सतत चालू ठेवण्यासारखे आहे, ज्यामुळे मोठ्या प्रमाणावर इंधनाची नासाडी होते. या समस्येवर उपाय म्हणून नव्या तंत्रज्ञानात स्पायकिंग न्यूरल नेटवर्क्सचा वापर करण्यात आला आहे, जे 'इव्हेंट-ड्रिव्हन कम्प्युटेशन' (Event-driven computation) म्हणजेच केवळ घटना किंवा गरजेवर आधारित संगणना या तत्त्वावर काम करतात. या प्रणालीतील कृत्रिम न्यूरॉन्स सामान्य परिस्थितीत पूर्णपणे निष्क्रिय किंवा शांत राहतात. जेव्हा बाहेरून येणारे सिग्नल्स किंवा माहिती एका विशिष्ट मर्यादेपर्यंत पोहोचते, केवळ तेव्हाच आणि त्याच क्षणी हे न्यूरॉन्स जागे होतात आणि कमी काळासाठी सक्रिय होऊन प्रतिसाद देतात. आपले काम पूर्ण होताच ते पुन्हा एकदा निष्क्रिय आणि शांत अवस्थेत जातात.

या नव्या कार्यपद्धतीचा सर्वात मोठा फायदा म्हणजे संपूर्ण प्रणालीची कार्यक्षमता प्रचंड वेगाने वाढते आणि विजेची अभूतपूर्व बचत होते. बहुतांश न्यूरॉन्स जास्तीत जास्त वेळ निष्क्रिय अवस्थेत राहत असल्यामुळे, या सिस्टीमला पारंपरिक मॉडेल्सच्या तुलनेत अत्यंत कमी आकडेमोड करावी लागते. यामुळे केवळ ऊर्जेचीच मोठी बचत होत नाही, तर लांबलचक आणि गुंतागुंतीच्या माहितीच्या शृंखलेवर वेगाने आणि अचूकपणे प्रक्रिया करणेही शक्य होते. मानवी मेंदू ज्याप्रमाणे कमीत कमी ऊर्जा वापरून गुंतागुंतीचे निर्णय अगदी सेकंदाच्या काही भागात घेतो, तशीच काहीशी अवस्था या नव्या कृत्रिम बुद्धिमत्तेची आहे. यामुळे भविष्यात माहितीवर प्रक्रिया करण्याचा वेग अनेक पटींनी वाढणार आहे आणि डेटा सेंटर्सवर पडणारा प्रचंड ताणही कमी होण्यास मदत मिळणार आहे.

या संशोधनाचे आणखी एक महत्त्वाचे आणि जागतिक राजकारणाच्या दृष्टीने लक्षवेधी पैलू म्हणजे यासाठी वापरण्यात आलेले हार्डवेअर. सध्या जगभरातील बहुतेक सर्वच एआय कंपन्या आपल्या मॉडेल्ससाठी विशिष्ट आणि महागड्या परदेशी चिप्सवर अवलंबून आहेत. मात्र, चिनी संशोधकांनी या नव्या मॉडेलची रचना अशी केली आहे की, हे तंत्रज्ञान चालवण्यासाठी त्यांना कोणत्याही परदेशी आणि महागड्या हार्डवेअरवर विसंबून राहावे लागणार नाही. त्यांनी हे मॉडेल पूर्णपणे देशांतर्गत विकसित केलेल्या आणि स्थानिक पातळीवर बनवलेल्या कॉम्प्युटर चिप्सवर यशस्वीरीत्या चालवून दाखवले आहे. या महत्त्वपूर्ण पावलामुळे एआय तंत्रज्ञानाच्या क्षेत्रातील त्यांची इतर देशांवरील आणि परदेशी बनावटीच्या उत्पादनांवरील अवलंबित्व मोठ्या प्रमाणावर कमी होणार आहे. चिप्सच्या जागतिक तुटवड्याच्या पार्श्वभूमीवर स्वतःच्या देशात तयार केलेल्या हार्डवेअरवर इतके प्रगत सॉफ्टवेअर चालवणे हे तंत्रज्ञान क्षेत्रातील स्वावलंबनाचे एक मोठे उदाहरण मानले जात आहे.

मानवी मेंदूपासून प्रेरणा घेऊन तयार करण्यात आलेले हे कृत्रिम बुद्धिमत्ता तंत्रज्ञान भविष्यात अनेक क्षेत्रांसाठी वरदान ठरणार आहे. विशेषतः ज्या उपकरणांमध्ये संगणकीय क्षमता आणि बॅटरीचे आयुष्य मर्यादित असते, अशा ठिकाणी हे तंत्रज्ञान अतिशय मोलाची भूमिका बजावेल. उदाहरणार्थ, रोबोटिक्सच्या क्षेत्रात काम करणाऱ्या यंत्रमानवांना अनेकदा मर्यादित बॅटरीवर काम करावे लागते. अशा वेळी हे ऊर्जा वाचवणारे तंत्रज्ञान त्यांना अधिक काळ सक्रिय राहण्यास आणि अचूक काम करण्यास मदत करेल. यासोबतच स्वयंचलित वाहने म्हणजेच ड्रायव्हरलेस कार्स, स्मार्टवॉच आणि फिटनेस ट्रॅकर यांसारखी अंगावर परिधान करण्यायोग्य उपकरणे आणि इंटरनेट ऑफ थिंग्जशी संबंधित इतर अनेक स्मार्ट गॅजेट्ससाठी हे तंत्रज्ञान क्रांतीकारी ठरू शकते. या उपकरणांना सतत आणि तत्काळ निर्णय घ्यावे लागतात, परंतु त्यांच्याकडे मोठ्या सर्व्हरसारखी प्रचंड ऊर्जा नसते. अशा परिस्थितीत स्पायकिंग न्यूरल नेटवर्कवर आधारित हे मॉडेल कमीत कमी ऊर्जेत जास्तीत जास्त वेगाने काम करून अतिशय प्रभावी परिणाम देऊ शकते.

कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या क्षेत्रात नुसतेच मॉडेल्सचा आकार वाढवत नेणे आणि त्यांना अधिक डेटा खाऊ घालणे हा एकमेव पर्याय असू शकत नाही, हे या संशोधनाने प्रभावीपणे सिद्ध केले आहे. अधिक चांगले परिणाम मिळवण्यासाठी केवळ मॉडेल्स मोठे करणे हाच एकमेव मार्ग नाही. त्याऐवजी, निसर्गाकडून आणि विशेषतः मानवी मेंदूच्या अप्रतिम रचनेकडून प्रेरणा घेऊन आणि त्याला आधुनिक संगणकीय विज्ञानाची जोड देऊन आपण अधिक वेगवान, अधिक अचूक आणि ऊर्जेची मोठी बचत करणारी  प्रभावी यंत्रणा निर्माण करू शकतो. हे नवीन संशोधन म्हणजे केवळ एका देशाचे यश नसून, संपूर्ण मानवजातीसाठी अधिक शाश्वत आणि पर्यावरणपूरक तंत्रज्ञानाकडे टाकलेले एक अत्यंत महत्त्वाचे आणि आशादायी पाऊल आहे. भविष्यातील तंत्रज्ञान हे केवळ आकाराने मोठे नसून, ते निसर्गाशी आणि मानवी शरीररचनेशी साधर्म्य सांगणारे अधिक स्मार्ट तंत्रज्ञान असेल, हेच यातून स्पष्ट होते.

(चित्र: एआय निर्मित)

--- तुषार भ. कुटे 

#AI #ArtificialIntelligence #Marathi 

खरा आणि खोटा व्हिडिओ ओळखणे आता माणसाच्या आणि यंत्रांच्याही आवाक्याबाहेर

तंत्रज्ञानाच्या या प्रगत आणि वेगाने बदलणाऱ्या युगात, आपल्या डोळ्यांसमोर दिसणारी गोष्ट खरी आहे की खोटी, हे ओळखणे माणसासाठी आता केवळ कठीणच नाही, तर जवळजवळ अशक्य होऊन बसले आहे. गेल्या काही वर्षांत कृत्रिम बुद्धिमत्तेने केवळ मजकूर किंवा स्थिर चित्रांपुरतीच आपली मजल मारली नसून, आता ती अतिशय हुबेहूब आणि वास्तविक वाटणारे व्हिडिओ तयार करण्याच्या पातळीवर पोहोचली आहे. या तंत्रज्ञानाची प्रगती इतकी अफाट आणि अचूक आहे की, सामान्य माणूस तर सोडाच, पण संगणकीय प्रणालीदेखील खऱ्या आणि खोट्या व्हिडिओमधील फरक ओळखण्यात पूर्णपणे अपयशी ठरत आहेत. सप्टेंबर २०२६ मध्ये सेव्हरिन श्याकुला, आंद्रेई येरमाकोव्ह आणि त्यांच्या सहकारी संशोधकांनी प्रकाशित केलेल्या एका महत्त्वपूर्ण आणि डोळे उघडणाऱ्या अभ्यासात हा धक्कादायक निष्कर्ष समोर आला आहे. या संशोधनानुसार, माणसाचे डोळे आणि मेंदू आता एआयने तयार केलेल्या या मायाजालाला सहजपणे बळी पडत आहेत.

या समस्येचे गांभीर्य आणि व्याप्ती समजून घेण्यासाठी संशोधकांच्या या पथकाने एका विस्तृत आणि सखोल प्रयोगाची रचना केली होती. या प्रयोगांतर्गत त्यांनी तब्बल २,६९१ लहान व्हिडिओंची काळजीपूर्वक निवड केली होती. या सर्व व्हिडिओंची लांबी केवळ पाच सेकंदांची होती, जेणेकरून दर्शकांना कमी वेळात त्यातील सत्यता ओळखण्याचे आव्हान दिले जावे. या एकूण व्हिडिओंपैकी केवळ २७१ व्हिडिओ हे पूर्णपणे खरे आणि मानवी कॅमेऱ्याने चित्रित केलेले होते, तर उर्वरित तब्बल २,४२० व्हिडिओ हे कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर करून अतिशय कौशल्याने तयार केलेले खोटे किंवा 'फेक' व्हिडिओ होते. या व्हिडिओंमध्ये प्रामुख्याने माणसे कॅमेऱ्याकडे बघून बोलत आहेत, अधिकृत निवेदने देत आहेत किंवा एखाद्या स्टुडिओमध्ये बसून मुलाखती देत आहेत, अशी दृश्ये दाखवण्यात आली होती. अशा प्रकारची दृश्ये निवडण्यामागील मुख्य उद्देश हा होता की, सहसा बातम्यांमध्ये किंवा समाजमाध्यमांवर आपण अशाच प्रकारचे व्हिडिओ पाहतो आणि त्यावर सहज विश्वास ठेवतो. त्यामुळे मानवी भावभावना आणि चेहऱ्यावरील हावभाव एआय किती अचूकपणे टिपू शकते, हे तपासणे या प्रयोगाचे मुख्य उद्दिष्ट होते.

हे खोटे परंतु अतिशय वास्तविक वाटणारे व्हिडिओ तयार करण्यासाठी संशोधकांनी जगातल्या काही सर्वात प्रगत आणि बलाढ्य तंत्रज्ञान कंपन्यांच्या सिस्टिम्सचा वापर केला होता. यामध्ये गुगल, अलिबाबा, एक्सएआय, टेन्सेंट, लाईट्रिक्स आणि कुआईशौ यांसारख्या आघाडीच्या कंपन्यांच्या एकूण सात वेगवेगळ्या व्हिडिओ-जनरेशन टूल्सचा समावेश होता. या कंपन्यांनी विकसित केलेले तंत्रज्ञान इतके प्रगत आहे की, ते केवळ मानवी चेहऱ्याच्या हालचालीच नाही, तर ओठांची अचूक हालचाल, डोळ्यांची उघडझाप, आणि चेहऱ्यावरील सूक्ष्म भावसुद्धा अतिशय नैसर्गिक पद्धतीने तयार करू शकतात. जेव्हा या प्रयोगात सहभागी झालेल्या सामान्य लोकांना हे व्हिडिओ दाखवण्यात आले आणि त्यांना खरे व खोटे व्हिडिओ वेगळे करण्यास सांगितले, तेव्हा मिळालेले निकाल निराशाजनक आणि भविष्यातील धोक्याची घंटा वाजवणारे होते.

या प्रयोगात सहभागी झालेल्या लोकांना केवळ ५२.६ टक्के वेळेसच खोटे व्हिडिओ अचूकपणे ओळखता आले. जर एखाद्या व्यक्तीने कोणताही विचार न करता केवळ नाणेफेक करून किंवा अंदाजे उत्तरे दिली असती, तरीही त्याचे ५० टक्के उत्तरे बरोबर येण्याची शक्यता असते. याचाच सरळ अर्थ असा होतो की, खऱ्या आणि खोट्या व्हिडिओमध्ये फरक ओळखण्याची माणसाची नैसर्गिक क्षमता आता पूर्णपणे कुचकामी ठरली आहे. मानवी मेंदू या एआय-निर्मित आभासी वास्तवाला खरे मानण्याइतपत फसवा ठरत आहे. आपण ज्या गोष्टी आपल्या उघड्या डोळ्यांनी पाहतो, त्या खऱ्याच असतील या मानवाच्या शतकानुशतके चालत आलेल्या विश्वासाला या तंत्रज्ञानाने आता मोठा तडा दिला आहे.

सर्वात आश्चर्याची आणि चिंतेची बाब म्हणजे, केवळ मानवी डोळेच नाही, तर या खोट्या व्हिडिओंना पकडण्यासाठी खास तयार करण्यात आलेले प्रगत संगणकीय सॉफ्टवेअर्स आणि अल्गोरिदम्सदेखील या परीक्षेत पूर्णपणे नापास झाले आहेत. संशोधकांनी खोटे व्हिडिओ ओळखणाऱ्या दोन अत्यंत आधुनिक सिस्टिम्सची चाचणी घेतली असता, त्यांची अचूकता अनुक्रमे केवळ ३४.५ टक्के आणि ४८.३ टक्के इतकीच भरली! हा निकाल मानवाच्या अंदाजापेक्षाही वाईट होता. ज्या तंत्रज्ञानावर आपण भविष्यात खोट्या माहितीला आळा घालण्यासाठी अवलंबून राहणार आहोत, ते तंत्रज्ञान स्वतःच या नव्या पिढीच्या एआय व्हिडिओंसमोर हतबल झाले आहे. ही परिस्थिती भयानक आहे कारण जर यंत्रेच सत्य आणि असत्य यातील फरक ओळखू शकली नाहीत, तर समाजमाध्यमांवर पसरणाऱ्या खोट्या माहितीला आणि अपप्रचाराला रोखणे जवळजवळ अशक्य होऊन बसेल.

या अपयशामागे एक महत्त्वाचे तांत्रिक कारण दडलेले आहे, ज्यावर संशोधकांनी विशेष प्रकाश टाकला आहे. जुन्या तंत्रज्ञानामध्ये प्रामुख्याने 'डीपफेक' (Deepfake) चा वापर केला जायचा, ज्यामध्ये मूळ व्हिडिओमधील एखाद्या व्यक्तीचा चेहरा बदलून तिथे दुसऱ्याच व्यक्तीचा चेहरा लावला जायचा. अशा व्हिडिओंमध्ये चेहऱ्याच्या कडा, प्रकाशाचा अभाव किंवा अनैसर्गिक हालचालींवरून व्हिडिओ खोटा असल्याचे सॉफ्टवेअर्स सहज पकडू शकत होते. परंतु, आताच्या नव्या पिढीचे एआय व्हिडिओ टूल्स केवळ चेहरा बदलत नाहीत, तर ते संपूर्ण दृश्य, पार्श्वभूमी, प्रकाशयोजना आणि अगदी माणसाचे संपूर्ण शरीर शून्यातून निर्माण करतात. यामध्ये पिक्सेलची रचना इतकी अचूक असते की, त्यात कोणतीही तांत्रिक त्रुटी किंवा छेडछाड शोधणे जुन्या सॉफ्टवेअर्सना शक्य होत नाही. जुन्या पद्धती आता या नव्या आव्हानासमोर पूर्णपणे निरुपयोगी ठरत आहेत.

हा संपूर्ण अभ्यास आपल्या समाजासाठी आणि भविष्यासाठी एक गंभीर इशारा आहे. जर सामान्य नागरिक, पत्रकार आणि अगदी संगणकीय प्रणालीही खरा आणि खोटा व्हिडिओ ओळखू शकत नसतील, तर भविष्यात निवडणुका, राजकीय घडामोडी, गुन्हेगारी तपास आणि न्यायालयीन प्रक्रियांमध्ये या तंत्रज्ञानाचा किती भयंकर गैरवापर होऊ शकतो, याची केवळ कल्पनाच केलेली बरी. उद्या कोणीही व्यक्ती एखाद्या प्रतिष्ठित व्यक्तीचा खोटा व्हिडिओ तयार करून समाजात दंगल घडवून आणू शकतो किंवा कोणाचीही प्रतिमा मलीन करू शकतो. त्यामुळे आता केवळ तंत्रज्ञानावर अवलंबून राहण्याऐवजी, माहितीची पडताळणी करण्यासाठी नवीन, अधिक प्रगत आणि बहुआयामी पद्धती विकसित करणे तातडीचे झाले आहे. जोपर्यंत आपण या एआयच्या आभासी जगाला भेदणारे अचूक तंत्रज्ञान विकसित करत नाही, तोपर्यंत 'डोळ्यांनी पाहिलेले सर्वच खरे नसते' ही म्हण आपल्याला आपल्या दैनंदिन जीवनात पदोपदी लागू करावी लागणार आहे.

--- तुषार भ. कुटे 

#AI #ArtificialIntelligence #LLM #ChatGPT 

एका खडतर प्रवासाचा थरार

एका आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स प्रशिक्षणाच्या निमित्ताने मला लवळे गावातील सिम्बॉयसिस विद्यापीठात जायचे होते. एरवी पिंपरी-चिंचवडच्या एका टोकावरून या भागात पोहोचणे म्हणजे तब्बल दीड तासांचे कष्टाचे काम असते. विशेषतः सुस गावातील मुख्य रस्त्यावरील अफाट रहदारी आपल्या वाहनाचा वेग अक्षरशः रोखून धरते. त्यामुळे नेमक्या महाविद्यालये सुरू होण्याच्या वेळी या मार्गावरून कुर्मगतीने प्रवास करावा लागतो. या सगळ्या त्रासातून वाचण्यासाठी आणि वेळेची बचत करण्यासाठी त्या दिवशी घरातून निघण्यापूर्वी मी 'गुगल मॅप'वर सर्वात जलद रस्ता कोणता आहे, याचा शोध घेतला. बायपास आणि सुस रस्त्यावर नेहमीप्रमाणे मोठी गर्दी असल्याने, गुगल मॅपमध्ये मला हिंजवडीमार्गे लवळे असा एक पर्यायी रस्ता दिसला. हा रस्ता नेहमीच्या वेळेपेक्षा सात-आठ मिनिटे आधी पोहोचवणारा होता, त्यामुळे साहजिकच मी याच मार्गाने जाण्याचा निर्णय घेतला.

हिंजवडी आयटी पार्कचा गजबजलेला परिसर मागे पडल्यानंतर मुळशी तालुक्यातील शांत आणि नयनरम्य ग्रामीण भागाला सुरुवात झाली. रस्ते तसे बऱ्यापैकी रिकामेच होते, परंतु पावसामुळे अनेक ठिकाणी रस्त्यात खड्डे पडले होते. तरीही आजूबाजूचा परिसर हिरवाईने नटलेला होता आणि अधूनमधून येणाऱ्या पावसाच्या हलक्या शिडकाव्यामुळे वातावरण आल्हाददायक वाटत होते. लवळे गाव आता केवळ तीन किलोमीटरवर उरले होते. तेवढ्यात गुगल मॅपने मला मुख्य रस्त्यावरून डावीकडे जाणारे एक वळण घेण्यास सुचवले. त्या सूचनेनुसार मी गाडी वळवून डाव्या बाजूच्या त्या छोट्या रस्त्यावर आत शिरलो. तो रस्ता इतका अरुंद होता की जेमतेम एकच गाडी जाऊ शकेल. तरीही, केवळ पाचशे-सहाशे मीटर अंतरावर पुन्हा मुख्य रस्ता लागणार आहे, या आशेवर मी गाडी पुढे नेली. मात्र, जेमतेम दोनशे मीटर अंतर पार केल्यावर समोरचे भयानक दृश्य पाहून मी जागीच थबकलो. संपूर्ण रस्त्यावर मोठ्या प्रमाणात आणि खोल चिखलाचा गाळ साचलेला होता. या दलदलीतून गाडी सुखरूप बाहेर काढणे म्हणजे खरोखरच एक मोठे दिव्य होते.

दोन मिनिटे मी त्या परिस्थितीची पाहणी केली आणि कोणताही धोका न पत्करता गाडी परत मागे फिरवण्याचा निर्णय घेतला. गुगल मॅप लवळे गावातूनही एक रस्ता दाखवत होता, म्हणून मी तिकडे गेलो. पण प्रत्यक्ष गावात जाऊन चौकशी केल्यावर गावकऱ्यांनी सांगितले की, "इथून सिम्बॉयसिसकडे जाणारा कोणताही रस्ता नाही." नाईलाजाने मी पुन्हा मागे फिरलो. आणखी दोन किलोमीटर अंतर पार केल्यावर गुगल मॅपने उजव्या बाजूचा आणखी एक रस्ता दाखवला. मात्र, तिथे वळण घेताना कोपऱ्यावरच सार्वजनिक बांधकाम विभागाचा 'रस्ता बंद आहे' असा फलक उभा होता. अर्थात, याला पर्यायी मार्ग कोणता, हे मात्र तिथे कुठेही लिहिलेले नव्हते. शेवटी निराश होऊन मी रस्त्याच्या कडेला उभ्या असलेल्या एका रिक्षावाल्याकडे योग्य मार्गाची चौकशी केली. त्याने मला दोन किलोमीटर मागे जाऊन पुन्हा उजवीकडे वळण घेण्यास सांगितले. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, तो नेमका तोच चिखलाचा रस्ता होता, जो मी सुरुवातीला टाळून मागे फिरलो होतो.

आता मात्र दुसरा कोणताही पर्याय उरला नव्हता. मी पुन्हा त्याच गाळाच्या आणि चिखलाच्या रस्त्यापाशी आलो. संपूर्ण रस्त्यावर भयंकर चिखल पसरला होता. अशा रस्त्यातून गाडी नेणे म्हणजे ती तिथेच रुतून बसण्याची दाट शक्यता होती. काही क्षण विचार केला, स्वतःची हिंमत गोळा केली आणि गाडी वेगाने त्या चिखलातून पुढे दामटली. गाळामुळे गाडी मुख्य रस्त्यावरून थोडीशी विचलित झाली, पण गाडीच्या वेगामुळे ती त्या दलदलीतून सुखरूप बाहेर पडली. मगाशी मला जो रस्ता दिसत नव्हता, तो आता स्पष्ट दिसू लागला होता. पण माझे संकट अजून टळले नव्हते. पुढच्या पन्नास फुटांवर पुन्हा असाच भयंकर गाळ साचलेला होता. आता काय करावे? पुढे जाणे आणि मागे फिरणे दोन्हीही सारखेच कठीण होते. शेवटी, 'जर पहिला टप्पा पार पडला आहे, तर हाही पार पडेल' असा विचार करून मी स्टिअरिंग घट्ट पकडले आणि गाडी वेगाने पुढे नेली. सुदैवाने मी त्याही टप्प्यातून यशस्वीपणे बाहेर आलो. अखेर मुख्य काँक्रीटचा रस्ता लागल्यामुळे माझ्या जीवात जीव आला.

विद्यापीठात पोहोचण्याची माझी निर्धारित वेळ पंधरा मिनिटांपूर्वीच निघून गेली होती. काँक्रीटच्या रस्त्यावरून डावीकडे वळताच अवघ्या दोन मिनिटांत पुन्हा एकदा रस्त्याची अवस्था पाहून मला ब्रेक दाबावा लागला. तिथे काँक्रीटचा रस्ता अचानक संपला होता आणि त्यापुढील रस्त्यावरून पाण्याचा एक मोठा प्रवाह झुळझुळ करत वाहत होता. त्या पाण्याच्या प्रवाहापलीकडे रस्ता एकदम उंचवटा घेऊन पुढे जात होता. 'आता यातून मार्ग कसा काढायचा?' हा नवा प्रश्न उभा राहिला. शेजारीच एक गृहस्थ उभे होते, त्यांना मी विचारले, "इथून गाडी जाऊ शकेल का?" त्यांनी अगदी सहजपणे सांगितले, "हो जाऊ शकते, फक्त गाडी पाण्यामध्ये थांबवू नका." माझ्याकडेही दुसरा कोणताही पर्याय नव्हता. आजवर ज्या गाडीवर मी विश्वास ठेवला होता, तोच विश्वास मी यावेळीही दाखवला. फक्त यावेळी चिखलाची जागा पाण्याच्या प्रवाहाने घेतली होती. तो प्रवाह फार खोल नव्हता, पण तो पार केल्यानंतर लगेचच लागणारा उंचवटा अतिशय महत्त्वाचा होता. जर गाडी तिथे थांबली असती, तर ती पाण्यातच अडकून पडली असती. त्यामुळे मी गाडीचा वेग अजिबात कमी होऊ न देता तो पाण्याचा प्रवाह पार केला आणि एका झटक्यात गाडी त्या उंचवट्यावरून पुढे नेली.

अखेरीस तो भयानक रस्ता पूर्णपणे पार झाला. पुढे असे कोणतेही अडथळे येऊ नयेत, अशी मनोमन प्रार्थना करत मी अवघ्या दहा मिनिटांत विद्यापीठाच्या त्या सुंदर डोंगरावरील घाट चढून इच्छित स्थळी पोहोचलो. तोपर्यंत मला तब्बल अर्धा तास उशीर झाला होता. पण त्या दिवशीचा तो खडतर आणि थरारक प्रवास माझ्या कायमस्वरूपी लक्षात राहिला. या प्रवासाने मला एक अत्यंत महत्त्वाचा धडा दिला की, आणीबाणीच्या किंवा घाईच्या प्रसंगी अनोळखी रस्त्यावरून जाणे नेहमीच धोक्याचे ठरू शकते आणि प्रत्येक वेळी 'गुगल मॅप'वर आंधळेपणाने विश्वास ठेवणे हे शहाणपणाचे लक्षण नक्कीच नाही.

(चित्र: एआय निर्मित)

--- तुषार भ. कुटे 

मानवी विचारशक्तीला जडलेला नवा 'वैचारिक विषाणू'?

आजच्या एकविसाव्या शतकात आणि विशेषतः गेल्या काही वर्षांत, तंत्रज्ञानाने मानवी जीवनात अशी काही गरुडझेप घेतली आहे की, एकेकाळी केवळ विज्ञानकथांमध्ये किंवा चित्रपटांमध्ये कल्पनेत वाटणाऱ्या गोष्टी आता आपल्या रोजच्या जगण्याचे वास्तव बनल्या आहेत. कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि विशेषतः लार्ज लँग्वेज मॉडेल्स यांनी आपल्या दैनंदिन जीवनाच्या प्रत्येक क्षेत्रात असा काही खोलवर प्रवेश केला आहे की, त्याशिवाय आपले कोणतेही काम सहजतेने होऊ शकत नाही, अशी एक विचित्र परिस्थिती निर्माण झाली आहे. कार्यालयातील कामे असोत, विद्यार्थ्यांचा अभ्यास असो, किंवा अगदी वैयक्तिक आयुष्यातील साधे निर्णय असोत, प्रत्येक ठिकाणी आपण या यंत्रांच्या मदतीवर अवलंबून राहू लागलो आहोत. पण या अत्यंत वेगाने प्रगत होणाऱ्या आणि मानवी हस्तक्षेपाची गरज कमी करणाऱ्या तंत्रज्ञानाचा आपल्या मनावर, मेंदूवर आणि एकूणच विचार करण्याच्या नैसर्गिक क्षमतेवर नेमका काय परिणाम होत आहे? याचा सखोल अभ्यास करून शास्त्रज्ञांनी आता मानवजातीला एक गंभीर आणि धोक्याचा इशारा दिला आहे. त्यांच्या मते, हे प्रगत एआय तंत्रज्ञान मानवांमध्ये एका 'वैचारिक विषाणू' (Cognitive Virus) प्रमाणे काम करत आहे, ज्यामुळे आपली स्वतःची स्वतंत्र विचार करण्याची, योग्य-अयोग्य ठरवण्याची आणि तर्क लावण्याची क्षमता हळूहळू पण निश्चितपणे गंजत चालली आहे आणि नष्ट होत आहे. सप्टेंबर २०२६ मध्ये जगभरातील नामांकित गणितज्ञ आणि संज्ञानात्मक शास्त्रज्ञांच्या एका आंतरराष्ट्रीय टीमने एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण, विचार करायला लावणारा आणि डोळे उघडणारा शोधनिबंध प्रकाशित केला आहे. या शोधनिबंधात त्यांनी हा धक्कादायक दावा केला आहे की, लार्ज लँग्वेज मॉडेल्सचा हा समाजात झपाट्याने होणारा प्रसार आणि वापर हा साध्या तंत्रज्ञानाचा प्रसार नसून, तो एका विषाणूच्या संसर्गाप्रमाणे आहे आणि त्याचे गणितीय विश्लेषण करणे आता शक्य झाले आहे.

या आंतरराष्ट्रीय संशोधकांनी मानवाच्या एआय तंत्रज्ञान दत्तक घेण्याच्या आणि ते आत्मसात करण्याच्या प्रक्रियेचा सखोल अभ्यास करण्यासाठी एका आगळ्यावेगळ्या पद्धतीचा अवलंब केला आहे. त्यांनी चक्क वैद्यकीय क्षेत्रात महामारी आणि संसर्गजन्य रोगांचा अभ्यास करण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या क्लिष्ट मॉडेल्सचा आधार घेतला आहे. जेव्हा एखादा नवा आणि संसर्गजन्य आजार समाजात पसरतो, तेव्हा लोक एकमेकांच्या संपर्कात आल्यामुळे संक्रमित होतात आणि बघता बघता ती एक मोठी महामारी बनते. तशीच काहीशी अवस्था या तंत्रज्ञानाच्या वापराची झाली आहे. एआयच्या बाबतीत हा संसर्ग केवळ शारीरिक पातळीवर होत नाही, तर तो मानसिक, बौद्धिक आणि सामाजिक पातळीवर वेगाने होत आहे. इतर पारंपरिक तंत्रज्ञान आणि या अत्याधुनिक एआय तंत्रज्ञानामध्ये एक खूप मोठा आणि मूलभूत फरक आहे. जुने तंत्रज्ञान हे प्रामुख्याने मानवी श्रमाची बचत करत होते किंवा भौतिक कामे सोपी करत होते. पण हे नवीन तंत्रज्ञान थेट मानवाच्या विचार करण्याच्या प्रक्रियेत आणि बौद्धिक क्षेत्रात हस्तक्षेप करत आहे. आजूबाजूचे सहकारी, मित्र किंवा इतर लोक जेव्हा आपली गुंतागुंतीची कामे एआयच्या मदतीने अगदी चुटकीसरशी पूर्ण करताना दिसतात, तेव्हा इतर लोकही या अल्पकालीन सोयीच्या मोहात पडतात. वेळेची बचत, कामातील सुलभता आणि अचूकता या कारणांमुळे हा एआय वापराचा कल समाजात एका अदृश्य संसर्गासारखा वेगाने पसरत आहे. एकाने वापरले की दुसरा वापरतो, दुसऱ्याला बघून तिसरा वापरतो, अशी ही एक न संपणारी साखळी तयार झाली आहे. परंतु, या अल्पकालीन सोयीसाठी मानवाला आणि संपूर्ण समाजाला भविष्यात अत्यंत गंभीर असे दीर्घकालीन मानसिक, बौद्धिक आणि सामाजिक परिणाम भोगावे लागू शकतात.

या अभ्यासात 'कॉग्निटिव्ह ऑफलोडिंग' (Cognitive Offloading) म्हणजेच 'स्वतःच्या मेंदूवरील बौद्धिक भार दुसऱ्यावर हलका करणे' या महत्त्वाच्या आणि चिंताजनक संकल्पनेवर विशेष प्रकाश टाकण्यात आला आहे. निसर्गाने मानवी मेंदूची रचनाच मुळी सखोल विचार करण्यासाठी, नवनवीन प्रश्नांवर तर्क करण्यासाठी आणि आजूबाजूच्या परिस्थितीचे विश्लेषण करून उपाय शोधण्यासाठी केली आहे. मेंदूला जेवढे आव्हान मिळते, तेवढा तो अधिक तल्लख होतो. पण एआयच्या वाढत्या वापरामुळे लोक आता आपले लेखन, सखोल माहितीचे विश्लेषण आणि तर्क करण्याची महत्त्वपूर्ण आणि मेंदूला चालना देणारी कामे स्वतः करण्याऐवजी या बाह्य अल्गोरिदमवर सोपवत आहेत. पूर्वी लोक रस्ते शोधण्यासाठी स्वतःच्या स्मृतीचा आणि अंदाजाचा वापर करत, पण डिजिटल नकाशे आल्यावर आपली ती नैसर्गिक क्षमता जशी कमी झाली, तसाच प्रकार आता आपल्या तार्किक क्षमतेसोबत घडत आहे. एक साधा व्यावसायिक ईमेल लिहिण्यापासून ते एखाद्या मोठ्या वैज्ञानिक समस्येवर उपाय शोधण्यापर्यंत, किंवा एखादा निबंध लिहिण्यापासून ते गणिताचे कोडे सोडवण्यापर्यंत प्रत्येक गोष्टीसाठी एआयची मदत घेण्याची एक भयानक सवय लोकांना जडली आहे. यामुळे आपला मानवी मेंदू आळशी होत आहे. आपण कोणत्याही विषयावर स्वतःहून विचार करण्याचे कष्ट घेणे जवळजवळ थांबवले आहे. या सर्व प्रक्रियेत, आपण केवळ साधी माहितीच नाही, तर आपली स्वतःची 'विचार करण्याची नैसर्गिक प्रक्रिया' सुद्धा एका निर्जीव यंत्राकडे आऊटसोर्स करत आहोत. ही सवय अशाच प्रकारे वाढत राहिली, तर भविष्यात मानव स्वतःच्या बुद्धीवर आणि निर्णयांवर विश्वास न ठेवता, प्रत्येक लहान-मोठ्या कामासाठी आणि निर्णयासाठी पूर्णपणे यंत्रावर विसंबून राहील. हा एक प्रकारचा भयंकर बौद्धिक आळस आहे.

या अत्यंत महत्त्वपूर्ण अभ्यासात समाजाला एका अत्यंत गंभीर आणि धोक्याच्या वळणाविषयी स्पष्ट आणि कडक शब्दांत इशारा देण्यात आला आहे. या संशोधकांनी समाजातील तंत्रज्ञान वापरणाऱ्या लोकांचे त्यांच्या सवयींनुसार दोन मुख्य आणि भिन्न प्रकारांमध्ये वर्गीकरण केले आहे. यातील पहिला गट असा आहे ज्याला त्यांनी 'कपल्ड युजर्स' असे नाव दिले आहे. हे असे सुजाण लोक आहेत जे एआयचा वापर केवळ एक मदतनीस, मार्गदर्शक किंवा आपले काम थोडे सोपे करणारे साधन म्हणून करतात. पण सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे ते सोबतच स्वतःची विचार करण्याची स्वतंत्र क्षमताही भक्कमपणे टिकवून ठेवतात. ते तंत्रज्ञानाचा पुरेपूर फायदा घेतात, परंतु त्याचे आंधळे गुलाम होत नाहीत. दुसरीकडे, एक दुसरा गट समाजात वेगाने तयार होत आहे ज्याला 'डिपेंडंट युजर्स' म्हणजेच पूर्णपणे अवलंबून असणारे वापरकर्ते म्हटले जाते. हे असे वापरकर्ते आहेत जे स्वतःच्या स्वतंत्र विचारशक्तीचा आणि तर्काचा वापर शून्य करतात आणि त्याऐवजी पूर्णपणे एआयवर अवलंबून राहतात. ते एआयने दिलेल्या उत्तरांनाच अंतिम सत्य मानतात आणि त्यात स्वतःची कोणतीही बौद्धिक भर घालत नाहीत. या संशोधकांच्या गणितीय मॉडेलनुसार, सध्या आपला संपूर्ण समाज अशा एका नाजूक आणि धोकादायक वळणावर उभा आहे की, जर आपण ही धोक्याची मर्यादा ओलांडली, तर संपूर्ण समाज या अवलंबून असणाऱ्या वापरकर्त्यांच्या श्रेणीत ढकलला जाईल. एकदा का मानवी समाजाने ही पातळी ओलांडली, की लोकांच्या सामूहिक सवयींमुळे आणि एकमेकांचे अंधानुकरण करण्याच्या प्रवृत्तीमुळे संपूर्ण मानवी प्रजातीची बौद्धिक आणि तार्किक कौशल्ये झपाट्याने आणि कायमची नष्ट होऊ लागतील. ही एक अशी अपरिवर्तनीय आणि भयंकर परिस्थिती असू शकते, जिथून मागे फिरणे मानवासाठी जवळजवळ अशक्य होईल आणि आपण आपले बौद्धिक कौशल्य कायमचे गमावून बसू.

परिस्थिती गंभीर आणि चिंताजनक असली, तरी या शोधनिबंधाच्या लेखकांचे ठामपणे म्हणणे आहे की आपण अजूनही पूर्णपणे हतबल झालेलो नाही आणि या महाभयंकर संकटातून योग्य मार्ग काढणे नक्कीच शक्य आहे. या वाढत्या आणि धोकादायक 'वैचारिक विषाणू'चा अत्यंत प्रभावीपणे सामना करण्यासाठी त्यांनी 'बौद्धिक लसीकरण' (Cognitive Immunization) नावाची एक प्रभावी, सकारात्मक आणि नाविन्यपूर्ण संकल्पना मांडली आहे. जसे आपण आपल्या शरीराला विविध आजारांपासून आणि विषाणूंपासून वाचवण्यासाठी वेळेवर लस घेतो आणि आपली रोगप्रतिकारशक्ती वाढवतो, तसेच आपल्या मेंदूला या बौद्धिक ऱ्हासापासून वाचवण्यासाठी काही तातडीची आणि धोरणात्मक पावले उचलणे अत्यंत आवश्यक झाले आहे. यातील सर्वात महत्त्वाचा आणि प्राथमिक उपाय म्हणजे आपल्या शैक्षणिक संस्थांमध्ये आणि एकूणच शिक्षण पद्धतीत मोठे बदल करणे. शाळा, महाविद्यालये आणि विद्यापीठांमध्ये एआयच्या वापरावर अत्यंत स्पष्ट आणि कडक मर्यादा घालणे आज काळाची गरज बनली आहे. विद्यार्थ्यांना सुरुवातीपासूनच एआयचे उत्तर न बघता स्वतःच्या मेंदूचा वापर करून उत्तरे शोधण्याची सवय लावणे गरजेचे आहे, जेणेकरून त्यांच्या स्वतःहून विचार करण्याच्या नैसर्गिक प्रक्रियेला आणि सर्जनशीलतेला वाव मिळेल. तसेच, प्रत्येक मानवाने दैनंदिन जीवनात जाणीवपूर्वक आणि नियमितपणे कोणत्याही प्रकारच्या तांत्रिक मदतीशिवाय स्वतः स्वतंत्रपणे विचार करण्याचा, गणित सोडवण्याचा, पुस्तके वाचण्याचा आणि गुंतागुंतीचे प्रश्न सोडवण्याचा सराव करायला हवा. याशिवाय, जगातील मोठ्या तंत्रज्ञान कंपन्यांनीही केवळ माणसाला हवी ती स्वयंचलित उत्तरे सहजपणे देण्याऐवजी, असे तंत्रज्ञान विकसित करण्यावर भर द्यायला हवा, जे मानवाला अधिक सखोल विचार करायला भाग पाडेल. एआयने आपल्याला केवळ उत्तरे न देता योग्य प्रश्न विचारून आपल्या बौद्धिक क्षमतेला चालना दिली पाहिजे.

थोडक्यात सांगायचे तर, कृत्रिम बुद्धिमत्ता हे एक दुधारी आणि अत्यंत धारदार अस्त्र आहे. त्याचा योग्य आणि मर्यादित वापर केल्यास ते मानवाच्या प्रगतीचे एक महान साधन बनू शकते, पण त्याच्या अतिवापराने आणि अंधानुकरणाने आपल्या मानवी मेंदूचे अतोनात आणि कधीही न भरून येणारे नुकसान होऊ शकते. सॉले, रुफिनी, कॅस्टाल्डो, लेव्हिन आणि क्रॅकाउर या संशोधकांनी आपल्या शोधनिबंधातून संपूर्ण जगाला वेळेवर जागे करण्याचा एक प्रामाणिक प्रयत्न केला आहे. या एआयच्या प्रगत, वेगवान आणि झपाट्याने बदलणाऱ्या युगात आपली स्वतःची वैचारिक स्वायत्तता, स्वतंत्र विचार करण्याची अफाट क्षमता आणि नैसर्गिक मानवी बुद्धिमत्ता सुरक्षित ठेवणे हे आता सर्वस्वी आपल्याच हातात आहे. आपण या आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर नक्कीच करावा, परंतु आपल्या विचार करण्याच्या प्रक्रियेची आणि बुद्धीची सूत्रे कधीही एका निर्जीव यंत्राच्या हाती सोपवू नयेत, हाच या संपूर्ण अभ्यासाचा मुख्य, मोलाचा आणि भविष्यासाठी दिशादर्शक असा संदेश आहे. आपली स्वतंत्र विचारशक्ती हीच आपली खरी ताकद आहे, आणि ती टिकवून ठेवणे हेच आपले सर्वात मोठे कर्तव्य आहे.

--- तुषार भ. कुटे 

#AI #ArtificialIntelligence #LLM #ChatGPT 

कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा भयंकर धोका

न्यूयॉर्क पोस्टच्या एका अहवालानुसार (खाली संदर्भ वाचा क्रमांक-१), कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या वाढत्या आणि अनियंत्रित विकासामुळे लवकरच एक महाभयंकर आणि विनाशाची परिस्थिती निर्माण होऊ शकते. २०२६ या वर्षात कृत्रिम बुद्धिमत्ता अनियंत्रित होण्याबद्दल आणि त्यामुळे मानवासाठी विनाशकारी परिणाम होण्याबद्दलचे धोके अधिक तीव्र झाले आहेत. हे धोके इतके मोठे आहेत की, ज्या लोकांनी हे तंत्रज्ञान स्वतःच्या हातांनी निर्माण केले आहे, तेच लोक आता संपूर्ण जगाला सावध करत आहेत.

या धोक्याची घंटा वाजवणाऱ्यांमध्ये 'ओपनएआय' या जगप्रसिद्ध कंपनीचे प्रमुख सॅम ऑल्टमन आणि 'अँथ्रोपिक' कंपनीचे प्रमुख डारियो अमोदेई यांचा प्रामुख्याने समावेश आहे. या दोन्ही दिग्गज कंपन्यांमध्ये महत्त्वाच्या पदांवर काम केलेले जेकब कॉक्सन नावाचे एक आघाडीचे संशोधक नुकतेच चर्चेत आले आहेत. कॉक्सन यांनी ८ सप्टेंबर रोजी अँथ्रोपिक कंपनीतील आपल्या नोकरीचा राजीनामा दिला असून, त्यांनी स्पष्ट आणि थेट शब्दांत जगाला इशारा दिला आहे की, कृत्रिम बुद्धिमत्ता या दशकाच्या अखेरीस आपल्या सर्वांना मारून टाकू शकते. कॉक्सन यांच्या मते, ओपनएआय आणि अँथ्रोपिक या दोन्ही कंपन्या स्वतःला सुधारणाऱ्या अतिमानवी बुद्धिमत्तेच्या (self-improving superintelligence) दिशेने वेगाने धावत असून ते आपल्या सर्वांच्या जीवाशी जुगार खेळत आहेत. ही यंत्रे लवकरच 'सुपरह्युमन सिस्टीम्स' (अतिमानवी प्रणाली) बनतील, ज्या जगातील कोणत्याही सिस्टीमला हॅक करू शकतील, कोणत्याही क्षेत्रात एका रात्रीत क्रांती घडवून आणू शकतील आणि खऱ्या अर्थाने अफाट सत्ता व संसाधने स्वतःच्या ताब्यात घेऊ शकतील, असा दावा त्यांनी केला आहे. पुढील वर्षाच्या अखेरीस या प्रणाली पूर्णपणे हाताबाहेर जाऊ शकतात अशी भीती त्यांनी व्यक्त केली आहे.

त्यांच्या या दाव्याला अँथ्रोपिकचे आणखी एक माजी संशोधक इव्हान ह्युबिंगर यांनीही जोरदार दुजोरा दिला आहे. ह्युबिंगर यांच्या म्हणण्यानुसार, कृत्रिम बुद्धिमत्ता सर्व मानवांना मारून टाकेल यावर त्यांचा पूर्ण विश्वास आहे आणि येत्या दशकात मानवाचा विनाश होण्याची शक्यता दहा टक्क्यांहून अधिक आहे. याव्यतिरिक्त, डॅनियल कोकोटजलो या आणखी एका माजी संशोधकाने असे ठामपणे सांगितले आहे की, आज या मोठ्या टेक कंपन्या स्वतःच्याच कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर नियंत्रण ठेवू शकत नाहीत, त्यामुळे भविष्यात त्यांच्यावर अजिबात विश्वास ठेवता येणार नाही. ओपनएआयचे नवनियुक्त सुरक्षा अधिकारी पॉल ख्रिस्तियानो यांनी देखील असाच धोका व्यक्त करत म्हटले आहे की, भक्कम नियंत्रणाशिवाय जर अतिमानवी कृत्रिम बुद्धिमत्ता विकसित केली, तर आपण तिच्यावरील नियंत्रण कायमचे गमावून बसू आणि त्यातून जगातील बहुतांश लोकांचा मृत्यू होऊ शकतो.

कृत्रिम बुद्धिमत्ता मानवाचा विनाश नेमका कसा करू शकते, याचे भयावह चित्र या अहवालात रेखाटण्यात आले आहे. माणसाने गेल्या अनेक दशकांपासून स्वतःची सर्व कामे स्वयंचलित करण्यास सुरुवात केली आहे, आणि यापैकी जवळपास सर्वच गोष्टी आता इंटरनेटद्वारे नियंत्रित केल्या जातात. इंटरनेट हे असे एक क्षेत्र आहे जिथे कृत्रिम बुद्धिमत्तेला सर्वात जास्त प्रवेश आणि नियंत्रण सहज मिळू शकते. युनिव्हर्सिटी ऑफ कॅलिफोर्निया, बर्कले येथील संगणक विज्ञानाचे प्राध्यापक स्टुअर्ट रसेल यांनी न्यूयॉर्क पोस्टला दिलेल्या माहितीनुसार, अत्यंत प्रगत कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रणाली देशाच्या संपूर्ण वीज पुरवठा यंत्रणेवर (इलेक्ट्रिकल ग्रीड), दळणवळणाच्या आणि वाहतुकीच्या नेटवर्कवर तसेच जागतिक आर्थिक बाजारपेठांवर एकाच वेळी भीषण हल्ला करू शकतात.

तंत्रज्ञान क्षेत्रातील सूत्रांनी दिलेल्या माहितीनुसार, कृत्रिम बुद्धिमत्ता जगातील कोणत्याही उपकरणाचे किंवा यंत्रणेचे संरक्षण कवच सहज तोडू शकते. विचार करा, जर या तंत्रज्ञानाने एखाद्या शहराच्या पाणीपुरवठा करणाऱ्या जलशुद्धीकरण प्रकल्पांवर ताबा मिळवला, तर ते पाण्याच्या पाईपलाईनमध्ये प्रचंड दाबाने पाणी सोडून त्या पाईप्स फोडू शकते आणि संपूर्ण शहराचा पाणीपुरवठा एका क्षणात कायमचा खंडित करू शकते.

पाणीपुरवठा खंडित केल्यानंतर, कृत्रिम बुद्धिमत्ता संपूर्ण देशाच्या वीज पुरवठा यंत्रणेवर हल्ला करून ती पूर्णपणे निकामी करू शकते, ज्यामुळे अवाढव्य शहरे आणि मोठी राज्ये पूर्ण अंधारात बुडून जातील. या अंधारासोबतच मोबाईल नेटवर्कचे टॉवर्सही बंद पाडले जातील, ज्यामुळे लोकांमधील सर्व संपर्क कायमचा तुटेल. जेव्हा घाबरलेले लोक जीव वाचवण्यासाठी स्वतःच्या गाड्या घेऊन शहराबाहेर पळण्याचा प्रयत्न करतील, तेव्हा रस्त्यांवर एक प्रचंड मोठा गोंधळ आणि मृत्यूचे तांडव उडेल. कारण, कृत्रिम बुद्धिमत्ता रस्त्यांवरील ट्रॅफिक लाईट्स हॅक करून सर्वत्र अपघात घडवून आणेल आणि त्याच वेळी पेट्रोल पंप व गॅस स्टेशन्सही इंटरनेटवरून काढून घेऊन बंद पाडेल. लोकांना त्यांच्या स्वतःच्या पैशांपर्यंत पोहोचता येणार नाही, कारण सर्व एटीएम मशिन्स काम करणे थांबवतील. जर कोणी एखाद्या मार्गाने स्वतःच्या बँक खात्यापर्यंत पोहोचण्यात यशस्वी झालेच, तरीही त्यांच्या खात्यातील सर्व पैसे आणि आर्थिक नोंदी कृत्रिम बुद्धिमत्तेकडून कायमच्या पुसून टाकल्या जाऊ शकतात.

हा धोका केवळ पायाभूत सुविधांपुरता मर्यादित नाही. अमेरिकन माध्यमांच्या अहवालांनुसार, याच उन्हाळ्यात ओपनएआयने तयार केलेल्या कृत्रिम बुद्धिमत्ता एजंट्सच्या एका गटाने 'हगिंग फेस' (Hugging Face) नावाच्या एका एआय इन्फ्रास्ट्रक्चर कंपनीवर हॅकिंगचा हल्ला केला होता. ७०० पेक्षा जास्त एआय एजंट्सच्या गटाने हगिंग फेसच्या सिस्टीममध्ये घुसखोरी करत डेटा चोरला, सुरक्षेतील त्रुटींचा फायदा घेतला आणि एका सर्वरचे संपूर्ण नियंत्रण स्वतःच्या हातात घेतले होते. जर हे स्वयंचलित बॉट्स एखाद्या कंपनीला हॅक करण्याचा स्वतःहून निर्णय घेऊ शकतात, तर भविष्यात ते देशाच्या आण्विक शस्त्रागाराला किंवा संवेदनशील लष्करी स्थळांना लक्ष्य करू शकणार नाहीत याची काय खात्री आहे?

तज्ज्ञांनी गंभीर चिंता व्यक्त केली आहे की कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर करून अत्यंत जीवघेणी जैविक शस्त्रे देखील तयार केली जाऊ शकतात. न्यू यॉर्क पोस्ट आणि द गार्डियन सारख्या माध्यमांनी (खालील संदर्भ वाचा क्रमांक-२) नमूद केले आहे की, कृत्रिम बुद्धिमत्ता एक आण्विक दुर्घटना देखील घडवून आणू शकते. हे तंत्रज्ञान इतके प्रगत आणि अनियंत्रित असेल की, संकटाच्या काळात लोक जर जीव वाचवण्यासाठी एखाद्या अत्याधुनिक आणि भूमिगत बंकरमध्ये जाऊन लपले, तरीही ते तिथे पूर्णपणे सुरक्षित राहू शकणार नाहीत.

या सर्व वाढत्या भीतीमुळे अमेरिकेतील राजकारण्यांनीही आता या प्रकरणात गांभीर्याने लक्ष घालण्यास सुरुवात केली आहे. अमेरिकेचे सिनेटर बर्नी सँडर्स यांनी नुकताच 'बॅन आर्टिफिशियल सुपरइंटेलिजन्स ॲक्ट' नावाचा एक नवा कायदा प्रस्तावित केला आहे (खालील फेसबुक पोस्ट पहा क्रमांक-३). या कायद्याअंतर्गत अतिप्रगत कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या विकासावर कायमची बंदी घालण्यात यावी अशी त्यांची मागणी आहे. सँडर्स यांच्या मते, जर कोणतीही मोठी कंपनी अतिमानवी कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा विकास करताना आढळली, तर त्या कंपनीवर 'कॉर्पोरेट मृत्युदंड' लागू करण्यात यावा आणि या कामात गुंतलेल्या व्यक्तींना वीस वर्षांपर्यंतच्या तुरुंगवासाची कडक शिक्षा देण्यात यावी. सँडर्स यांनी एका निवेदनात स्पष्ट केले आहे की, ज्या कंपन्या हे तंत्रज्ञान बनवत आहेत त्यांच्याच प्रमुखांनी कबूल केले आहे की हे तंत्रज्ञान त्यांच्या समजण्याच्या आणि नियंत्रणाच्या पलीकडे जात आहे. त्यामुळे अशा परिस्थितीत या कंपन्यांना आणखी प्रगत तंत्रज्ञान विकसित करण्याची मोकळीक देणे हे संपूर्ण समाजासाठी अत्यंत बेजबाबदारपणाचे ठरेल.

भविष्यातील मानवी जीवनासाठी काम करणाऱ्या 'फ्युचर ऑफ लाईफ इन्स्टिट्यूट' या संस्थेनेही या अतिप्रगत तंत्रज्ञानाचा विकास तातडीने थांबवण्यासाठी एक मोठी स्वाक्षरी मोहीम सुरू केली आहे, ज्याला अनेक जागतिक स्तरावरील तंत्रज्ञान तज्ज्ञांनी आणि शास्त्रज्ञांनी पाठिंबा दिला आहे. जेफ्री हिंटन आणि टोबी ऑर्ड यांच्यासारख्या दिग्गज संशोधकांनी आंतरराष्ट्रीय स्तरावर तातडीने कडक नियम आणि निर्बंध लागू करण्याची आग्रही मागणी केली आहे.

या विनाशकारी इशाऱ्यांमुळे केवळ मानवी अस्तित्वालाच धोका निर्माण झाला नाहीये, तर त्याचा मोठा फटका जागतिक अर्थव्यवस्थेलाही बसू शकतो. काही आर्थिक विश्लेषकांच्या मते, कृत्रिम बुद्धिमत्तेविषयी पसरत असलेली ही भीती शेअर बाजारातील कृत्रिम बुद्धिमत्तेवरील गुंतवणुकीचा फुगा (AI bubble) फोडण्यासाठी पुरेशी आहे. जर सरकारांनी कडक निर्बंध लादले आणि कंपन्यांना संशोधन थांबवावे लागले, तर शेअर बाजारातील कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर आधारित गुंतवणूक अचानक कोसळू शकते आणि मोठी आर्थिक मंदी येऊ शकते.

अर्थात, काही लोकांचा असाही युक्तिवाद आहे की या धोक्यांना अतिशयोक्ती करून सांगितले जात आहे. डेव्हिड हरसानी यांच्यासारख्या विचारवंताचे म्हणणे आहे की मानवाने यापूर्वीही बंदुका, अणुबॉम्ब आणि विमान यांसारखे धोकादायक तंत्रज्ञान पचवले आहे. त्यांच्या मते कोणतीही वस्तू चांगली किंवा वाईट नसते, तर तिचा वापर करणारा माणूस तसा असतो. परंतु, कृत्रिम बुद्धिमत्तेबाबत सर्वात मोठी चिंतेची बाब ही आहे की ती स्वतःहून विचार करू शकते आणि स्वतःचे निर्णय घेऊ शकते. जर एखादी गाडी माणसाने चालवली तर तो अपघात असतो, पण जर गाडीने स्वतःच माणसाला उडवण्याचा निर्णय घेतला, तर ते एक मोठे संकट ठरते.

कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा हा वेगाने होणारा विकास मानवासाठी एक मोठे संकट घेऊन येत आहे. सॅम ऑल्टमन, जेकब कॉक्सन, पॉल ख्रिस्तियानो आणि स्टुअर्ट रसेल यांच्यासारख्या दिग्गजांनी दिलेले हे इशारे जर आपण वेळीच गांभीर्याने घेतले नाहीत आणि या सुपरइंटेलिजन्सवर कडक जागतिक निर्बंध लादले नाहीत, तर तो दिवस दूर नाही जेव्हा आपण स्वतःच्या हातांनी निर्माण केलेले हे महाकाय तंत्रज्ञान संपूर्ण मानवजातीला पृथ्वीवरून कायमचे नष्ट करून टाकेल. या तंत्रज्ञानाला आत्ताच थांबवणे आणि सुरक्षिततेचे भक्कम नियम लागू करणे हीच आता मानवाच्या अस्तित्त्वाची सर्वात मोठी गरज बनली आहे.

संदर्भ: 

१. https://nypost.com/2026/09/09/tech/experts-warn-ai-could-kill-us-all-this-is-how-an-apocalyptic-doomsday-scenario-could-play-out
२. https://www.theguardian.com/technology/2026/sep/09/ai-superintelligence-risks-warnings-scientists-politicians
३. https://www.facebook.com/share/p/1Dpt7hJ4ti/

--- तुषार भ. कुटे 

#AI #ArtificialIntelligence #OpenAI #Anthropic #SuperIntelligence 

'तथागत': भगवान बुद्धांच्या जीवनप्रवासाचा आणि तत्त्वज्ञानाचा एक बहुआयामी वेध

विश्वाला शांती, करुणा आणि अहिंसेचा शाश्वत मार्ग दाखवणारे महान अग्रदूत म्हणजे तथागत भगवान गौतम बुद्ध. आजवर विविध पुस्तकांच्या आणि संदर्भांच्या माध्यमातून मला गौतम बुद्ध, त्यांचे जीवन आणि त्यांचे अथांग तत्त्वज्ञान याविषयी बरीच माहिती होती. परंतु, ही सर्व माहिती माझ्या मनात काहीशी विस्कळीत आणि तुकड्या-तुकड्यांत विभागलेली होती. बुद्धांचे संपूर्ण चरित्र आणि त्यांचे सखोल तत्त्वज्ञान एका सलग प्रवासासारखे समजून घेण्यासाठी मी एका उत्तम पुस्तकाच्या शोधात होतो. यावेळी लेखक समर यांची 'तथागत' ही कादंबरी माझ्या हाती लागली. साधारण अडीच वर्षांपूर्वी मी हे पुस्तक विकत घेऊन ठेवले होते. अनेकदा पुस्तकांच्या बाबतीत असे होते की ती कपाटात तशीच पडून राहतात, पण जेव्हा आतून खरोखरच एखादी प्रबळ इच्छा निर्माण होते, तेव्हाच ते पुस्तक वाचनासाठी हातात घेतले जाते. कदाचित खुद्द बुद्धांच्याच एखाद्या अंतःप्रेरणेने मी या पुस्तकाच्या वाचनाला सुरुवात केली.

आतापर्यंत बुद्धचरित्राविषयी जी काही विस्कळीत माहिती माझ्याकडे होती, ती सर्व या कादंबरीच्या माध्यमातून सलग, सुसंगत आणि ओघवत्या रूपात मला वाचायला मिळाली. जरी ही एक कादंबरी असली, तरी लेखकाने निव्वळ कल्पनाविलासावर विसंबून न राहता ऐतिहासिक वास्तवाचे भान अतिशय काटेकोरपणे जपले आहे. प्रत्येक प्रकरणाच्या शेवटी आणि पुस्तकाच्या शेवटी आवश्यक ते सर्व ऐतिहासिक संदर्भ व संदर्भ ग्रंथांची यादी जोडलेली आहे. त्यामुळे वाचकाला एका सुंदर कादंबरीचा आस्वाद घेता यावा, ती मनाला भावावी आणि तरीही तिचे ऐतिहासिक संदर्भ कुठेही तुटू नयेत, याची पुरेपूर काळजी लेखकाने घेतलेली जाणवते. या कादंबरीची रचना खऱ्या अर्थाने एका वेगळ्या आणि अनोख्या धाटणीची आहे. गौतम बुद्धांचे चरित्र सांगताना, त्यांच्या जीवनाशी निगडित असणारी सर्व महत्त्वाची पात्रे आपापल्या दृष्टिकोनातून आणि आत्मवृत्तातून ही कथा तरलपणे पुढे नेत राहतात. यामध्ये बुद्धांचे वडील, त्यांची पत्नी आणि त्यांचे प्रमुख शिष्य यांचा प्रामुख्याने खुबीने वापर करण्यात आला आहे.

कादंबरीची सुरुवात खुद्द राजकुमार सिद्धार्थाच्या आत्मकथनाने होते. या आत्मवृत्तातून कपिलवस्तूचा हा तरुण राजकुमार नेमका कसा होता, त्याचा मानवी जीवनाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन किती प्रगल्भ होता आणि त्याच्या आयुष्याचे अंतिम ध्येय काय होते, याची प्रचिती वाचकांना हळूहळू येऊ लागते. सिद्धार्थाच्या जन्माच्या वेळीच एका ज्योतिषाने त्याच्या भविष्याविषयी एक मोठी भविष्यवाणी केलेली असते. त्यामुळे राजा शुद्धोधन आपल्या लाडक्या राजकुमाराची पुढील वाटचाल काळजीपूर्वक आणि पूर्णपणे आपल्या सोयीने ठरवण्याचा प्रयत्न करतात. परंतु, वयाच्या चौदाव्या वर्षानंतर मात्र सिद्धार्थाच्या स्वतंत्र विचारांवर आणि वाटचालीवर ते कोणतेही नियंत्रण ठेवू शकत नाहीत. पूर्णपणे अहिंसावादी आणि कोणत्याही प्रकारच्या युद्धाच्या विरोधात असणारा राजकुमार सिद्धार्थ आता जनतेसमोर येऊ लागतो. तो प्रत्येक समस्येवर केवळ शांतीच्या मार्गानेच उपाय सुचवत असतो. मात्र, त्याच्या याच शांततावादी भूमिकेमुळे सेनापती आणि राज्याच्या अन्य कारभाऱ्यांशी त्याचे सातत्याने वैचारिक वाद होत राहतात. याच काळात सिद्धार्थाचा विवाह संपन्न होतो आणि यशोधरेच्या रूपाने कपिलवस्तूच्या राजवाड्यात भावी राणीचे आगमन होते. इथून पुढचा नाजूक प्रसंग लेखकाने अतिशय ताकदीने हाताळला आहे. राजकुमार सिद्धार्थाच्या निवेदनानंतर, राजा शुद्धोधन ही कथा त्यांच्या स्वतःच्या दृष्टिकोनातून पुढे घेऊन जातात आणि एक पिता म्हणून त्यांचाही दृष्टिकोन आपल्याला पटू लागतो. त्यानंतर पत्नी यशोधरा आपल्या कथावृत्तान्तातून कादंबरीला एका वेगळ्याच भावनिक उंचीवर नेते. एक पत्नी आणि राज्याची भावी राणी म्हणून तिची घुसमट आणि तिचे विचार वाचकाला अंतर्मुख करतात. या सर्व सांसारिक बंधनांनंतर, अखेरीस राजकुमार सिद्धार्थ खऱ्या ज्ञानाचा आणि शाश्वत सुखाचा मार्ग शोधण्यासाठी मध्यरात्री राजवाड्याचा त्याग करून बाहेर पडतो.

येथून खऱ्या अर्थाने बोधिसत्व सिद्धार्थाचा एक अत्यंत खडतर पण तेजोमय प्रवास सुरू होतो. स्वतःच्या आत्मकथनातून सिद्धार्थाने आपला हा ज्ञानशोधाचा अफाट प्रवास कथन केला आहे. या प्रवासात रामपुत्त आणि अलार कलाम यांसारखे थोर ऋषी सिद्धार्थाला गुरु म्हणून लाभतात. त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली तो इतर शिष्यांप्रमाणेच अत्यंत साधेपणाने राहतो. ज्ञानप्राप्तीच्या तीव्र लालसेने आणि अफाट बुद्धिमत्तेने तो सर्वांच्या आधी आपले शिक्षण पूर्ण करतो. तरीही बोधिसत्व सिद्धार्थाला त्यातून पूर्ण ज्ञानप्राप्तीचे समाधान मिळत नाही. सत्याच्या शोधात तो स्वतःच्या शरीराला अतोनात कष्ट देतो, कठोर तपश्चर्या करतो आणि अखेर गया नावाच्या गावामध्ये एका विशाल वटवृक्षाखाली त्याला त्या अंतिम सत्याची ज्ञानप्राप्ती होते. याच क्षणी बोधिसत्व सिद्धार्थाचा 'तथागत गौतम बुद्ध' होतो.

यानंतरची कथा ब्रम्ह सहंपती या बुद्धांच्या पहिल्या शिष्याने सुंदररीत्या पुढे नेली आहे. त्याच्या नजरेतून गौतम बुद्ध कसे होते, याचे अतिशय विलोभनीय वर्णन पुढील पानांवर वाचायला मिळते. ज्ञानप्राप्तीनंतर तब्बल सात वर्षांच्या प्रदीर्घ काळानंतर जेव्हा तथागत गौतम बुद्ध म्हणजेच पूर्वश्रमीचा राजकुमार सिद्धार्थ पुन्हा कपिलवस्तूमध्ये प्रवेश करतो, तेव्हाचा तो प्रसंग लेखकाने इतक्या जिवंतपणे रेखाटला आहे की तो वाचताना अंगावर काटा येतो.

पुढच्या भागात ही कादंबरी खुद्द गौतम बुद्धांच्या नजरेतून पुढे सरकत जाते. जीवनाकडे पाहण्याचा बुद्धांचा दृष्टिकोन पावलोपावली उलगडत जातो. धम्माची स्थापना झाल्यानंतर बुद्ध त्याचा प्रचार आणि प्रसार कशा प्रकारे करतात, हे वाचताना बुद्ध तत्त्वज्ञानाची खरी ओळख होऊ लागते. या प्रवासात सारीपुत्त, मोग्गलान यांसारखे महान शिष्य बुद्धांना मिळतात आणि धम्मप्रसाराला गती प्राप्त होते. याच काळात मगधचे सम्राट बिंबिसार देखील धम्माचा स्वीकार करतात, परंतु काही काळातच त्यांचा स्वतःचा मुलगा अजातशत्रू त्यांची निर्घृण हत्या करून गादीवर बसतो, हा राजकीय आणि सामाजिक संघर्षही यात पाहायला मिळतो. यापुढील कथा सारीपुत्त पुढे नेतो, ज्यातून बुद्धांची मोठी शिष्यपरंपरा आणि भिक्खू-भिक्खुणी यांच्या कार्याची विस्तृत माहिती मिळते. विशेष म्हणजे, गौतम बुद्धांचा मुलगा राहुल, पत्नी यशोधरा आणि त्यांना वाढवणारी आई महाप्रजापती गौतमी हेदेखील जेव्हा बुद्ध धम्माचा स्वीकार करतात, तेव्हा तो प्रसंग मनाचा ठाव घेतो. पुढे महाराजा बिंबिसार यांची पत्नी खेमा हिच्या आत्मवृत्तातून बुद्धकालीन भिक्खुणींचे जीवन आणि त्यांचे स्वतंत्र अस्तित्व यांचे अतिशय प्रभावी चित्रण वाचायला मिळते.

कादंबरीच्या शेवटच्या भागात तथागत गौतम बुद्धांचे उत्तरचरित्र हृदयस्पर्शी पद्धतीने रेखाटले आहे. यामध्ये क्रूरकर्मा अंगुलीमालचे हृदयपरिवर्तन, तसेच वैशालीची नगरवधू आम्रपाली हिची ओळख आपल्याला होते. बुद्धांवर झालेले विविध आरोप आणि त्याविषयी जनमानसात असलेला दृष्टिकोन यावर सातत्याने प्रकाश टाकला जातो. कादंबरी शेवटाकडे येत असताना, बुद्धांचा पुत्र राहुल याच्यापासून अनेक पात्रांच्या निर्वाणाची प्रक्रिया सुरू होते. आणि सरतेशेवटी, आपल्या महापरिनिर्वाणाच्या प्रसंगी देखील तथागत गौतम बुद्ध संपूर्ण जगाला शांतीचा, करुणतेचा आणि ज्ञानाचा तोच शाश्वत मार्ग दाखवून जातात.

एकंदरीत विचार करता, तथागत गौतम बुद्धांचे सुटसुटीत, सविस्तर आणि कादंबरीच्या रूपातील चरित्र या पुस्तकातून वाचायला मिळते. वेगवेगळ्या पात्रांनी आपापल्या आत्मवृत्तातून ही कादंबरी पुढे नेली असली, तरी तिच्या प्रवाहात कुठेही खंड किंवा विस्कळीतपणा जाणवत नाही. ती एका सलग आणि प्रवाही रूपरेषेप्रमाणे पुढे चालत राहते आणि प्रत्येक पात्राचा स्वतंत्र दृष्टिकोन आपल्यासमोर उलगडून दाखवते. या कादंबरीच्या निमित्ताने अनेक नवीन पात्रांची मला पहिल्यांदाच ओळख झाली आणि त्या कुतूहलापोटी मी हळूहळू इंटरनेटच्या माध्यमातून त्यांच्याविषयी अधिक माहिती शोधत गेलो. कादंबरीत दिलेले ऐतिहासिक संदर्भ आणि ओघवती भाषा यामुळे बुद्धचरित्राविषयीच्या माझ्या ज्ञानात निश्चितच खूप मोठी भर पडली. तब्बल पाचशे पानांचे हे पुस्तक मी पूर्ण वाचेन की नाही, याची मला सुरुवातीला खात्री नव्हती; परंतु बुद्धचरित्र जाणून घेण्याच्या ओढीने आणि पुस्तकाच्या खिळवून ठेवणाऱ्या शैलीमुळे ही कादंबरी मी अल्प कालावधीत वाचून काढली. याच एका पुस्तकाने मला भविष्यात गौतम बुद्धांच्या चरित्राविषयी आणि त्यांच्या अथांग तत्त्वज्ञानाविषयी आणखी बरेच काही वाचण्यासाठी आणि जाणून घेण्यासाठी खऱ्या अर्थाने प्रोत्साहित केले.

--- तुषार भ. कुटे 

#मराठी #पुस्तक #परीक्षण #तथागत #गौतमबुद्ध

'नाव काय तुझं?'

आजच्या स्पर्धेच्या युगात नोकरी मिळवणे हे किती जिकिरीचे काम झाले आहे, याचे वास्तववादी चित्रण 'नाव काय तुझं?' या लघुपटात पाहायला मिळते. या लघुपटाची नायिका ही एक अत्यंत होतकरू पण नोकरीच्या शोधात वणवण भटकणारी तरुण मुलगी आहे. तिने अनेक ठिकाणी नोकरीसाठी अर्ज केले, मुलाखती दिल्या, परंतु दुर्दैवाने तिला कुठूनही सकारात्मक आणि आश्वासक प्रतिसाद मिळत नाही. अनेक कार्यालयांमध्ये तर तिच्याकडे ओळखीचे किंवा 'रेफरन्सेस' मागितले जातात. गुणवत्ता आणि काम करण्याची जिद्द असूनही केवळ वशिला नसल्यामुळे तिला सातत्याने नकाराला सामोरे जावे लागते

सततच्या नकारांनी आणि अपयशामुळे ती वैतागते आणि निराश होऊन आपला गाशा गुंडाळून पुन्हा आपल्या गावाकडे परत जाण्याचा निर्णय घेते. परंतु, नेमक्या याच वेळी तिच्या आयुष्यात एक अनपेक्षित घटना घडते. तिच्या हाती 'रागिणी' नावाच्या एका अनोळखी मुलीची फाईल लागते. या फाईलमध्ये रागिणीची सर्व महत्त्वाची शैक्षणिक कागदपत्रे आणि विशेष म्हणजे एका चांगल्या कंपनीकडून आलेले 'जॉब ऑफर लेटर' असते. एकीकडे आपली नायिका नोकरीसाठी वणवण भटकूनही रिकाम्या हाताने परतत असते, तर दुसरीकडे ज्या रागिणीला ही नोकरी सहजासहजी मिळालेली असते, ती चक्क आत्महत्या करण्यासाठी निघून गेलेली असते. हा विरोधाभास नायिकेला विचार करायला भाग पाडतो. "तशीही ही मुलगी आता आत्महत्या करून मरणारच आहे, मग तिच्या ऐवजी मीच तिचे नाव धारण करून ही नोकरी का स्वीकारू नये?" असा एक धाडसी आणि हतबलतेतून आलेला विचार तिच्या मनात डोकावतो. याच एका विचाराच्या आधारे स्वतःची खरी ओळख पुसून ती रागिणी म्हणून त्या कंपनीच्या कार्यालयात रुजू होण्यासाठी पोहोचते.

कार्यालयात ती अतिशय आत्मविश्वासाने 'जॉइनिंग'ची प्रक्रिया पूर्ण करते. तिथे तिची नवीन सहकाऱ्यांशी ओळख होते आणि तिच्या बॉससोबतही एक छोटीशी भेट होते. त्याच दिवशी दुपारी तिला एका अत्यंत महत्त्वाच्या विषयावर कंपनीत प्रेझेंटेशन करायचे असते. ती मन लावून आणि आपल्या पूर्ण क्षमतेनिशी ते प्रेझेंटेशन देते. तिचे हे सादरीकरण इतके उत्तम होते की, खऱ्या अर्थाने यशाच्या दिशेने तिचे हे पहिले आणि भक्कम पाऊल पडलेले असते. आता आपले आयुष्य एका योग्य मार्गावर आले आहे, असे तिला वाटू लागते. परंतु, कथेला खरा धक्का संध्याकाळी बसतो. संध्याकाळी बॉस तिला आपल्या केबिनमध्ये बोलावतो आणि अतिशय सूचकपणे पाहत, सकाळी विचारलेला तोच प्रश्न पुन्हा एकदा विचारतो... "नाव काय तुझं?"

बॉसच्या या प्रश्नावर नायिकेची काय अवस्था होते आणि त्यानंतर पुढे नेमके काय घडते? तिचे खरे बिंग बॉसच्या समोर फुटते की आणखी काही नवीन रहस्य उलगडते? हे सर्व जाणून घेण्यासाठी हा लघुपट प्रत्यक्ष पाहणेच अधिक योग्य ठरेल. दिग्दर्शकाने एका साध्या पण वेगळ्या धाटणीच्या आणि मानवी हतबलतेवर भाष्य करणाऱ्या कथेची गुंफण या लघुपटात सुंदर आणि उत्कंठावर्धक रीतीने केली आहे. एका अनपेक्षित वळणावर माणसाला पडणारा अस्तित्वाचा प्रश्न आणि परिस्थितीने घ्यायला लावलेला निर्णय, याचे हे एक उत्तम सादरीकरण आहे. 

'जीपीटी-६ ॲस्ट्रा' अधिकृतरीत्या लाँच, कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या जगात 'एजीआय' युगाची पहाट

ओपनएआयने त्यांच्या अधिकृत मंचावरून प्रगत आणि अवाढव्य अशा 'जीपीटी-६ ॲस्ट्रा' (GPT-6 Astra) या नव्या कृत्रिम बुद्धिमत्ता मॉडेलची ऐतिहासिक घोषणा केली असून, या घोषणेने जागतिक तंत्रज्ञान क्षेत्रात एक अभूतपूर्व आणि अकल्पनीय क्रांती घडवून आणली आहे. आजपर्यंत आपण चॅटजीपीटीच्या विविध आवृत्त्यांचा अनुभव घेतला आहे, ज्यामध्ये प्रश्नांची उत्तरे देणे, भाषांतर करणे किंवा चित्रे तयार करणे यांसारखी कामे अत्यंत सहजपणे होत होती. परंतु, जीपीटी-६ ॲस्ट्रा हे या सर्व पारंपारिक मॉडेल्सच्या अनेक दशके पुढे जाणारे एक शक्तिशाली आणि स्वयंचलित तंत्रज्ञान आहे. कंपनीच्या अधिकृत निवेदनानुसार, हे मॉडेल खऱ्या अर्थाने मानवी बुद्धिमत्तेला आव्हान देणारे आणि मानवाप्रमाणेच गुंतागुंतीचा विचार करणारे जगातील पहिले अधिकृत 'आर्टिफिशियल जनरल इंटेलिजन्स' (AGI) किंवा त्या दिशेने टाकलेले सर्वात मोठे पाऊल आहे. या तंत्रज्ञानाच्या आगमनामुळे मानवाच्या काम करण्याच्या, शिकण्याच्या आणि संशोधनाच्या पद्धती कायमच्या बदलणार आहेत, हे आता पूर्णपणे निश्चित झाले आहे.

जीपीटी-६ ॲस्ट्रा या मॉडेलचे सर्वात मोठे आणि आश्चर्यकारक वैशिष्ट्य म्हणजे त्याची स्वायत्तपणे म्हणजेच मानवी हस्तक्षेपाशिवाय स्वतंत्रपणे निर्णय घेऊन काम करण्याची अफाट क्षमता. आतापर्यंतच्या मॉडेल्सना प्रत्येक छोट्या गोष्टीसाठी माणसाकडून अचूक सूचना किंवा 'प्रॉम्प्ट' द्यावा लागत असे. मात्र, ॲस्ट्रा हे एक 'एजंटिक मॉडेल' म्हणून विकसित करण्यात आले आहे. याचा सोपा अर्थ असा की, तुम्ही या मॉडेलला केवळ एक मोठे आणि अंतिम उद्दिष्ट सांगायचे आहे, आणि ते पूर्ण करण्यासाठी लागणारे सर्व टप्पे, नियोजन आणि प्रत्यक्ष अंमलबजावणी हे मॉडेल स्वतःच्या बुद्धीने पूर्ण करते. उदाहरणार्थ, जर तुम्ही या मॉडेलला 'माझ्या व्यवसायासाठी एक संपूर्ण ई-कॉमर्स वेबसाईट तयार कर आणि ती इंटरनेटवर लाईव्ह कर' अशी सूचना दिली, तर हे मॉडेल स्वतःच कोडिंग करेल, डिझाईन बनवेल, चुका शोधून त्या दुरुस्त करेल आणि तुमच्या कोणत्याही मदतीशिवाय ती वेबसाईट पूर्णपणे चालू करून देईल. ही क्षमता केवळ सॉफ्टवेअरपुरती मर्यादित नसून, ते इंटरनेट ब्राउझ करून अत्यंत सखोल संशोधन करू शकते, ऑनलाईन फॉर्म्स भरू शकते आणि दुसऱ्या सॉफ्टवेअर प्रणालींशी स्वतःहून अचूक संवाद साधू शकते.

ओपनएआयने या घोषणेमध्ये अभिमानाने स्पष्ट केले आहे की, जीपीटी-६ ॲस्ट्रा हे आजवरचे जगातील सर्वोत्तम आणि सर्वात कार्यक्षम 'सॉफ्टवेअर-इंजिनिअरिंग मॉडेल' आहे. जगातील मोठ्या तंत्रज्ञान कंपन्या ज्या प्रकारे हजारो सॉफ्टवेअर इंजिनिअर्सना कामावर ठेवून मोठे प्रकल्प पूर्ण करतात, तेच काम आता हे एकटे मॉडेल काही क्षणांत आणि अचूकतेने करू शकते. मोठ्या आणि अत्यंत गुंतागुंतीच्या 'कोडबेस'चे विश्लेषण करणे, जुन्या सॉफ्टवेअरमधील त्रुटी शोधून त्या सुधारणे, आणि नवीन प्रगत अल्गोरिदम्स लिहिणे यांसारखी अत्यंत कठीण बौद्धिक कामे हे मॉडेल मानवापेक्षा कितीतरी पटीने अधिक वेगाने करते. यामुळे भविष्यात कोडिंग किंवा प्रोग्रामिंग हे क्षेत्र पूर्णपणे बदलून जाणार असून, माणसाला केवळ या सिस्टीम्सना व्यवस्थापित करण्याचे काम उरणार आहे. या मॉडेलच्या या अफाट क्षमतेमुळे जागतिक आयटी क्षेत्रात एका नव्या युगाची सुरुवात झाली असून, लहान स्टार्टअप्सना आता महाकाय तंत्रज्ञान कंपन्यांशी अत्यंत कमी खर्चात आणि अधिक क्षमतेने स्पर्धा करणे सहज शक्य होणार आहे.

जीपीटी-६ ॲस्ट्रा हे केवळ लिखित मजकुरावर काम करणारे मॉडेल नाही, तर ते एक परिपूर्ण 'मल्टीमॉडल' (Multimodal) तंत्रज्ञान आहे. हे मॉडेल एकाच वेळी मजकूर, आवाज, चित्रे आणि थेट व्हिडिओ यांचे सखोल विश्लेषण करू शकते. तुम्ही या मॉडेलशी प्रत्यक्ष मानवाप्रमाणे अगदी नैसर्गिकरीत्या सलग संवाद साधू शकता. ते तुमच्या चेहऱ्यावरील भाव, तुमच्या आवाजातील चढ-उतार आणि तुमच्या सभोवतालचे वातावरण कॅमेराच्या माध्यमातून ओळखून त्यावर अचूक आणि भावनिक प्रतिक्रिया देऊ शकते. वैद्यकीय क्षेत्रात या क्षमतेचा अभूतपूर्व फायदा होणार आहे. डॉक्टरांना आता गुंतागुंतीच्या शस्त्रक्रिया करताना किंवा दुर्धर आजारांचे निदान करताना ॲस्ट्रा हे एका अत्यंत प्रगत आणि हुशार वैद्यकीय सहाय्यकाप्रमाणे थेट मदत करू शकेल. हे मॉडेल रुग्णाचे जुने अहवाल, एक्स-रे आणि सद्यस्थिती यांचे काही सेकंदात विश्लेषण करून सर्वात अचूक आणि सुरक्षित उपाय सुचवू शकते, ज्यामुळे वैद्यकीय उपचारांचा वेग आणि अचूकता अनेक पटींनी वाढणार आहे.

एवढे अवाढव्य आणि प्रगत मॉडेल चालवणे ही कोणतीही साधी किंवा सोपी गोष्ट नाही. ओपनएआयने हे मॉडेल प्रशिक्षित करण्यासाठी आणि जगाला उपलब्ध करून देण्यासाठी अब्जावधी डॉलर्सची आणि अत्यंत अफाट संगणकीय ऊर्जेची गुंतवणूक केली आहे. यासाठी लाखो अत्याधुनिक ग्राफिक्स प्रोसेसर (GPUs) आणि महाकाय डेटा सेंटर्स रात्रंदिवस कार्यरत ठेवण्यात आली आहेत. या अफाट खर्चामुळेच जीपीटी-६ ॲस्ट्राचा व्यावसायिक वापर हा अत्यंत महागडा आणि केवळ मोठ्या कॉर्पोरेट कंपन्यांना परवडणारा असण्याची दाट शक्यता आहे. डेव्हलपर्ससाठी याचा 'एपीआय' वापरण्याचे दर आधीच्या मॉडेल्सच्या तुलनेत अत्यंत जास्त ठेवण्यात आले आहेत, जेणेकरून या प्रणालीवर पडणारा अतिरिक्त ताण नियंत्रित करता येईल. तरीही, यातून मिळणारा आर्थिक नफा आणि वाढणारी उत्पादकता पाहता, जगातील सर्व मोठ्या बँका, वित्तीय संस्था आणि मॅन्युफॅक्चरिंग कंपन्या हे तंत्रज्ञान विकत घेण्यासाठी आता अक्षरशः रांगेत उभ्या आहेत. या तंत्रज्ञानामुळे जागतिक अर्थव्यवस्थेत ट्रिलियन्स डॉलर्सची मोठी उलाढाल होण्याची शक्यता आर्थिक विश्लेषकांनी वर्तवली आहे.

जीपीटी-६ ॲस्ट्राची आणखी एक अत्यंत मोठी आणि क्रांतिकारी बाजू म्हणजे त्याचा 'फिजिकल एआय' किंवा रोबोटिक्स क्षेत्रातील थेट आणि अफाट वापर. ओपनएआयने हे मॉडेल केवळ संगणकाच्या स्क्रीनपुरते मर्यादित न ठेवता, त्याला थेट अत्याधुनिक ह्युमनॉइड रोबोट्समध्ये समाविष्ट करण्यासाठी विशेष अनुकूल केले आहे. यामुळे आता कारखान्यांमध्ये धोकादायक कामे करणारे रोबोट्स किंवा घरात घरकाम करणारे स्वयंचलित रोबोट्स यांना एका हुशार आणि संवेदनशील 'मेंदू'ची जोड मिळाली आहे. हे रोबोट्स आता केवळ ठरवून दिलेल्या सूचनांवर काम करणार नाहीत, तर ते समोर येणाऱ्या नवीन आणि अनपेक्षित परिस्थितीनुसार स्वतःचे निर्णय स्वतः घेऊन अत्यंत अचूक आणि सुरक्षित कृती करतील. अवकाशातील संशोधनासाठी पाठवले जाणारे स्वयंचलित यान असो किंवा खोल समुद्रातील खाणकाम, जीपीटी-६ ॲस्ट्राच्या या 'एजंटिक' क्षमतेमुळे मानवी मर्यादा आता कायमच्या संपुष्टात आल्या आहेत. तंत्रज्ञानाने प्रत्यक्ष जगात अशा प्रकारे घेतलेली ही झेप मानवी सभ्यतेच्या इतिहासातील सर्वात मोठी आणि अविस्मरणीय घटना मानली जात आहे.

जीपीटी-६ ॲस्ट्राच्या या अधिकृत लाँचिंगमुळे जागतिक भू-राजकीय पटलावर आणि विशेषतः अमेरिका आणि चीन यांच्यातील तंत्रज्ञान युद्धात एक नवीन आणि निर्णायक अध्याय सुरू झाला आहे. आतापर्यंत अनेक चिनी कंपन्या आणि युरोपियन ओपन-सोर्स संस्था ओपनएआयच्या तंत्रज्ञानाच्या जवळ जाण्याचा आटोकाट प्रयत्न करत होत्या. परंतु, ॲस्ट्राच्या आगमनाने ओपनएआयने ही जागतिक दरी इतकी मोठी आणि अवाढव्य केली आहे की, इतर स्पर्धकांना आता केवळ या तंत्रज्ञानाची बरोबरी करण्यासाठीही अनेक वर्षे खर्ची घालावी लागतील. अमेरिकन सरकारनेही या प्रगत 'एजीआय' मॉडेल्सना आता राष्ट्रीय सुरक्षेचा आणि जागतिक वर्चस्वाचा एक महत्त्वाचा भाग मानण्यास सुरुवात केली आहे. या तंत्रज्ञानाचा वापर सायबर सुरक्षेतील सर्वात कठीण आणि न सुटणारे गुंते सोडवण्यासाठी तसेच नवीन आणि प्रगत डिजिटल संरक्षण यंत्रणा उभारण्यासाठी केला जाणार आहे. थोडक्यात सांगायचे तर, ओपनएआयने या एका घोषणेने तंत्रज्ञानाची संपूर्ण जागतिक सत्ता आणि भविष्याची चावी स्वतःच्या हातात अत्यंत भक्कमपणे घेतली आहे.

जीपीटी-६ ॲस्ट्रा या मॉडेलच्या घोषणेसोबतच ओपनएआयने सुरक्षिततेच्या मुद्द्यावरही सविस्तर आणि स्पष्ट भूमिका मांडली आहे. जेव्हा एखादे मशीन मानवापेक्षा अधिक हुशार होते, तेव्हा त्याच्या सुरक्षिततेचा प्रश्न हा संपूर्ण मानवजातीच्या अस्तित्वाचा प्रश्न बनतो. कंपनीने दावा केला आहे की त्यांनी हे मॉडेल सार्वजनिक करण्यापूर्वी अनेक महिने त्याची अत्यंत कडक आणि सखोल सुरक्षा चाचणी केली आहे. हे मॉडेल कोणत्याही परिस्थितीत मानवी मूल्यांच्या विरुद्ध जाणार नाही, कोणताही चुकीचा किंवा विध्वंसक सल्ला देणार नाही आणि सायबर हल्ल्यांसाठी त्याचा गैरवापर होणार नाही, याची काळजी घेण्यासाठी अनेक प्रगत 'गार्डरेल्स' किंवा सुरक्षा नियमावली यामध्ये खोलवर रुजवली गेली आहे.

तरीही, जगभरातील अनेक तज्ज्ञ आणि विचारवंत या अत्यंत प्रगत तंत्रज्ञानामुळे निर्माण होणाऱ्या सामाजिक आणि आर्थिक धोक्यांबद्दल आजही चिंतीत आहेत. या स्वायत्त तंत्रज्ञानामुळे जगातील कोट्यवधी लोकांच्या, विशेषतः पांढरपेशा (White-collar) नोकऱ्या जाण्याची एक मोठी आणि भयंकर भीती निर्माण झाली आहे. जर यंत्रे स्वतःच विचार करू लागली आणि प्रत्यक्ष निर्णय घेऊ लागली, तर मानवाचे महत्त्व आणि त्याचे समाजातील स्थान काय उरणार, हा प्रश्न आता केवळ तात्त्विक राहिलेला नसून तो आपल्या दारात येऊन उभा राहिला आहे. ओपनएआयचे हे जीपीटी-६ ॲस्ट्रा केवळ एका नव्या उत्पादनाची सुरुवात नाही, तर ती एका नव्या, अवाढव्य आणि मानवाच्या कल्पनेपलीकडील भविष्याची अधिकृत नांदी आहे. हे भविष्य मानवासाठी एक मोठे वरदान ठरणार की एक न संपणारे संकट, याचा अंतिम निर्णय आता पूर्णपणे आपण हे तंत्रज्ञान कसे नियंत्रित करतो, यावरच अवलंबून असणार आहे.

संदर्भ: https://openai.com/index/gpt-6-astra/

https://timesofindia.indiatimes.com/technology/tech-news/nvidias-jensen-huang-says-agi-has-arrived-after-openai-gpt-6-astra-rollout-for-which-sam-altman-said-sorry/articleshow/133878623.cms

--- तुषार भ. कुटे 

#कृत्रिमबुद्धिमत्ता #एजीआय #AGI #ArtificialGeneralIntelligence #GPT6 #GPT6Astra #OpenAI #GenerativeAI #ArtificialIntelligence #AI #FutureOfAI #AIRevolution #AIInnovation #AgenticAI #AutonomousAI #MultimodalAI #Robotics #PhysicalAI #AIAndRobotics #MachineLearning #DeepLearning #FutureTechnology #TechnologyRevolution #AIIndia #मराठीलेख #मराठी #तंत्रज्ञान #तंत्रज्ञानक्रांती #भविष्यातंत्रज्ञान #तुषारभकुटे

'शिरसवाडी': माणुसकीचा गहिवर आणि रहस्याची किनार असलेली एक अस्सल ग्रामीण कादंबरी

मराठी साहित्यामध्ये ग्रामीण पार्श्वभूमीवर आधारित अनेक दर्जेदार कादंबऱ्या लिहिल्या गेल्या आहेत, ज्यांनी वाचकांच्या मनावर एक वेगळाच ठसा उमटवला आहे. याच समृद्ध परंपरेतील एक महत्त्वाची आणि नव्याने आलेली कादंबरी म्हणजे लेखक गणेश बर्गे यांची 'शिरसवाडी'. सातारा जिल्ह्यातील खटाव तालुक्यात वसलेल्या 'शिरसवाडी' नावाच्या एका छोट्याशा आणि निसर्गरम्य गावाची ही गोष्ट आहे. एखाद्या रहस्यमय आणि उत्कंठावर्धक चित्रपटाच्या बाबतीत जसे म्हटले जाते की, "याची सुरुवात अजिबात चुकू नका आणि याचा शेवट कोणालाही सांगू नका," अगदी तशाच स्वरूपाची आणि वाचकाला शेवटपर्यंत खुर्चीला खिळवून ठेवणारी ही एक हृदयस्पर्शी कादंबरी आहे. 

शिरसवाडी हे तसे कमी लोकवस्तीचे, पण एकमेकांमध्ये गुंफलेले एक साधे गाव. या गावामध्ये एका पिता-पुत्रीची जोडी गुण्यागोविंदाने राहत असते. गावाच्या संथ आणि शांत प्रवाहाबरोबरच त्यांचे आयुष्य देखील अतिशय आनंदात आणि समाधानात व्यतीत होत असते. परंतु, नियतीच्या मनात काहीतरी वेगळेच वाढून ठेवलेले असते. अचानक एके दिवशी त्यांच्या या सुखी आयुष्यावर एक अवघड आणि भयानक प्रसंग कोसळतो. एका क्षणात त्यांच्या आयुष्याची वाट एका पूर्णपणे वेगळ्या आणि अंधाऱ्या दिशेने वळते. त्यांच्यावर दुःखाचा एक मोठा डोंगर कोसळतो. पण अशा या अटीतटीच्या आणि निराशेच्या वेळी, माणुसकीचा जिवंत झरा दाखवत संपूर्ण गाव त्यांच्या पाठीशी एका खंबीर पर्वतासारखे उभे राहते. येथूनच खऱ्या अर्थाने या कादंबरीच्या मुख्य नायकाची जीवनगाथा सुरू होते. त्याच्यावर आलेल्या अघटित संकटानंतर संपूर्ण गाव मिळून त्याचा कसा सांभाळ करू लागते, ही घटना आजच्या काळातही ग्रामीण भागातील माणुसकीचे आणि एकोप्याचे जिवंत दर्शन घडवते.

कादंबरीच्या मध्यभागात नायकाचा आणि गावाचा हा एकंदरीत प्रवास विविध दैनंदिन घटनांमधून अत्यंत बारकाईने चितारलेला आहे. हा प्रवास वाचताना अनेकदा तो अगदी सर्वसामान्य लोकांच्या रोजच्या जगण्यासारखाच भासत राहतो. कादंबरीची सुरुवात जितकी वेगवान आणि धक्के देणारी असते, त्या तुलनेत मध्यभागी कथानक थोडे संथ गतीने पुढे सरकत असल्याचे जाणवते. वाचताना कधी कधी असेही वाटून जाते की, लेखकाने काही अनावश्यक प्रसंग या कादंबरीत ओढून-ताणून आणले आहेत की काय? कादंबरी शेवटपर्यंत अशीच संथ राहणार का, अशी शंकाही वाचकाच्या मनात डोकावते. परंतु, जसजशी पाने उलटत जातात, तसतसे लक्षात येते की ते सर्व प्रसंग या कथेची आणि पुढील रहस्याची एक अत्यंत महत्त्वाची गरज होती.

शेवटाकडे झुकताना ही कादंबरी अचानक एक पूर्णपणे वेगळे आणि अनपेक्षित वळण घेते. आपण आतापर्यंत जे काही वाचले आहे आणि भूतकाळात ज्या घटना घडून गेल्या आहेत, त्या सर्वांचा वाचक म्हणून आपण नव्याने विचार करायला लागतो. त्या संथ वाटणाऱ्या घटनांमधून अचानक नवे संदर्भ आणि धागेदोरे खुले होऊ लागतात. आणि सरतेशेवटी एका अत्यंत अविश्वसनीय अशा रहस्यभेदाने या कादंबरीची सांगता होते, जी वाचकाला अक्षरशः सुन्न करून सोडते. हा अनपेक्षित धक्काच या कादंबरीचा खरा आत्मा आहे.

गणेश बर्गे यांचा कादंबरी लेखनाचा हा जरी पहिलाच प्रयत्न असला, तरी तो खऱ्या अर्थाने स्पृहणीय आणि दाद देण्यासारखा आहे. या कादंबरीचे सर्वात मोठे आणि उठून दिसणारे वैशिष्ट्य म्हणजे, यात वापरली गेलेली अस्सल सातारची बोलीभाषा. संपूर्ण कादंबरीमध्ये संवादाच्या रूपाने ही गावरान आणि रांगडी बोलीभाषा वाचायला मिळते, ज्यामुळे कथेतील पात्रांमध्ये आणि प्रसंगांमध्ये एक वेगळाच जिवंतपणा येतो. माणुसकी, नाती, नियतीचा खेळ आणि शेवटी येणारा अनपेक्षित धक्का यांचा सुरेख मेळ असणारी ही कथा प्रत्येक साहित्यप्रेमीने आवर्जून अनुभवावी अशीच आहे. ग्रामीण जीवनाचे इतके सुंदर आणि वास्तववादी चित्रण वाचकाला नक्कीच अंतर्मुख व्हायला भाग पाडते.

--- तुषार भ. कुटे 

#मराठी #पुस्तक #परीक्षण #शिरसवाडी

कृत्रिम बुद्धिमत्तेची अवाढव्य तहान: एआयमुळे भविष्यात पिण्याच्या पाण्याचे गंभीर संकट ओढवण्याचा संयुक्त राष्ट्रांचा इशारा

जून २०२६ मध्ये 'युनायटेड नेशन्स युनिव्हर्सिटी इन्स्टिट्यूट फॉर वॉटर, एन्व्हायर्नमेंट अँड हेल्थ' (UNU-INWEH) या संयुक्त राष्ट्रांच्या अत्यंत प्रतिष्ठित संस्थेने कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या पर्यावरणावरील दुष्परिणामांवर एक सविस्तर अहवाल प्रसिद्ध केला आहे. या अहवालानुसार, जर कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा आणि डेटा सेंटर्सचा सध्याचा वाढता वेग असाच राहिला, तर या दशकाच्या अखेरीस म्हणजेच २०३० सालापर्यंत एआय सिस्टीम्स सुमारे ९.३ ट्रिलियन (९.३ लाख कोटी) लिटर पाण्याची खपत करतील. पाण्याचा हा आकडा इतका प्रचंड आहे की, तेवढ्या पाण्यात आफ्रिका खंडातील सब-सहारन भागातील तब्बल १.३ अब्ज (१३० कोटी) लोकांची वर्षभराची पिण्याची आणि घरगुती पाण्याची गरज सहज भागवली जाऊ शकते. सध्या पृथ्वीवर अनेक देशांमध्ये पाण्याची तीव्र टंचाई असताना, केवळ काही मोजक्या कॉर्पोरेट कंपन्यांचे सॉफ्टवेअर्स आणि एआय मॉडेल्स चालवण्यासाठी एवढे प्रचंड पाणी खर्च होणे ही खऱ्या अर्थाने जागतिक चिंतेची बाब आहे.

 

सर्वसामान्यांना असा प्रश्न पडणे अत्यंत स्वाभाविक आहे की, एका सॉफ्टवेअरला किंवा कॉम्प्युटर प्रोग्रामला पाण्याची गरज का भासते? याचे मुख्य कारण म्हणजे या एआय मॉडेल्सना चालवणारे महाकाय 'डेटा सेंटर्स'. चॅटजीपीटी किंवा जेमिनी यांसारख्या एआयला प्रशिक्षण देण्यासाठी आणि जगभरातील कोट्यवधी लोकांच्या प्रश्नांची उत्तरे काही सेकंदात देण्यासाठी हजारो अतिप्रगत सर्व्हर्स रात्रंदिवस एकाच वेळी काम करत असतात. जेव्हा हे महाकाय सर्व्हर्स अखंडपणे चालतात, तेव्हा त्यातून प्रचंड प्रमाणावर उष्णता निर्माण होते. ही अवाढव्य उष्णता शोषून घेण्यासाठी आणि सर्व्हर्सना थंड ठेवण्यासाठी डेटा सेंटर्समध्ये अत्यंत मोठ्या प्रमाणावर पाण्याचा आणि वातानुकूलित यंत्रणांचा वापर केला जातो. केवळ एका 'चॅटजीपीटी-५' सारख्या मोठ्या एआय मॉडेलला प्रशिक्षित करण्यासाठी सुमारे एक अब्ज लिटर पाणी वापरले जाते. जेव्हा आपण एखाद्या एआयला साधी माहिती विचारतो, तेव्हा त्याला कमी ऊर्जा लागते; परंतु जेव्हा आपण एआयला एखादा फोटो किंवा व्हिडिओ तयार करायला सांगतो, तेव्हा त्या प्रक्रियेत कित्येक पटींनी जास्त ऊर्जा आणि पाणी खर्च होते.

केवळ पाण्याचाच नाही, तर कृत्रिम बुद्धिमत्तेमुळे होणारा विजेचा वापरही थक्क करणारा आहे. संयुक्त राष्ट्रांच्या अंदाजानुसार, २०३० पर्यंत जगभरातील एआय डेटा सेंटर्स तब्बल ९४५ टेरावॅट-तास (TWh) एवढी प्रचंड वीज वापरतील. ही वीज पाकिस्तान, बांगलादेश आणि नायजेरिया या तीन देशांच्या (ज्यांची एकूण लोकसंख्या ६५ कोटींच्या घरात आहे) एकत्रित वीज वापराच्या तब्बल तीन पट जास्त आहे. एवढी अवाढव्य वीज निर्माण करण्यासाठी आणि डेटा सेंटर्स उभारण्यासाठी सुमारे १४,५०० चौरस किलोमीटर जमिनीची आवश्यकता भासेल, जी इंडोनेशियाच्या जकार्ता शहराच्या दुप्पट किंवा उत्तर आयर्लंडच्या एकूण क्षेत्रफळाएवढी असेल.

या अहवालाने आणखी एका अत्यंत गंभीर मुद्द्याकडे लक्ष वेधले आहे, तो म्हणजे 'जेव्हन्स पॅराडॉक्स' (Jevons paradox) किंवा 'रिबाउंड इफेक्ट'. तंत्रज्ञान कंपन्या असा दावा करतात की त्यांची नवीन मॉडेल्स अधिक कार्यक्षम आहेत आणि ती कमी ऊर्जा वापरतात. पण वास्तवात, जेव्हा एखादे तंत्रज्ञान स्वस्त आणि जलद होते, तेव्हा त्याचा वापर आणि मागणी प्रचंड वाढते. परिणामी, तंत्रज्ञानाच्या कार्यक्षमतेमुळे जेवढी ऊर्जा वाचते, त्यापेक्षा कित्येक पटींनी जास्त ऊर्जा वाढत्या वापरामुळे खर्च होते. याशिवाय, या सर्व्हर्सचे आणि कॉम्प्युटरच्या सुट्या भागांचे आयुष्य मर्यादित असते. त्यामुळे २०३० पर्यंत दरवर्षी सुमारे २५ लाख टन 'ई-कचरा' निर्माण होईल, ज्याची विल्हेवाट लावणे हे गरीब आणि विकसनशील देशांसाठी एक मोठी डोकेदुखी ठरणार आहे.

या तंत्रज्ञानाच्या विकासात एक अत्यंत मोठा आणि गंभीर विरोधाभास पाहायला मिळतो, ज्याला संयुक्त राष्ट्रांनी 'पर्यावरणीय न्यायाचा' प्रश्न म्हटले आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्तेचे जास्तीत जास्त आर्थिक आणि तांत्रिक फायदे अमेरिका, युरोप किंवा चीनसारख्या प्रगत आणि श्रीमंत देशांना मिळत आहेत. मात्र, या तंत्रज्ञानासाठी लागणारी दुर्मिळ खनिजे काढण्याचे काम आणि त्यातून निर्माण होणारा घातक ई-कचरा अनेक गरीब आफ्रिकन किंवा आशियाई देशांच्या माथी मारला जात आहे. स्थानिक पातळीवर उभारण्यात येणाऱ्या डेटा सेंटर्समुळे तिथल्या सामान्य नागरिकांच्या वाट्याचे पिण्याचे पाणी आणि वीज या कंपन्यांच्या घशात जात आहे. अमेरिकेतील काही राज्यांमध्ये आणि युरोपमधील आयर्लंडसारख्या ठिकाणी तर डेटा सेंटर्सच्या वीज वापरामुळे स्थानिक सरकारांना नवीन सेंटर्स उभारण्यावर तात्पुरती बंदीही घालावी लागली आहे. त्यामुळे पर्यावरणाचे हे मोठे नुकसान केवळ काही देशांच्या फायद्यासाठी दुसऱ्या गरीब देशांवर लादले जाणे चुकीचे आणि धोकादायक आहे.

कृत्रिम बुद्धिमत्ता पूर्णपणे बंद करावी किंवा तिचे फायदे नाकारावेत, असा या अहवालाचा अजिबात उद्देश नाही. परंतु या तंत्रज्ञानाचा विकास करताना केवळ कार्बन उत्सर्जनाचा विचार न करता पाणी आणि जमिनीवर होणाऱ्या भयंकर परिणामांचाही विचार करणे  गरजेचे आहे, असे संयुक्त राष्ट्रांनी स्पष्ट केले आहे. तंत्रज्ञान कंपन्यांनी आपला पाण्याचा आणि विजेचा वापर अत्यंत पारदर्शकपणे जनतेसमोर मांडला पाहिजे. जगभरातील सरकारांनी आपल्या राष्ट्रीय ऊर्जा आणि पाणी नियोजन धोरणांमध्ये या महाकाय डेटा सेंटर्सचा समावेश तातडीने केला पाहिजे. सामान्य युजर्स म्हणून आपणही केवळ गरजेपुरता किंवा साध्या माहितीसाठी एआयचा वापर करताना व्हिडिओ किंवा इमेजेसऐवजी मजकूर आधारित मॉडेल्सचा वापर करण्याला प्राधान्य दिले पाहिजे, जेणेकरून उर्जेची बचत होईल. तंत्रज्ञान मानवाच्या सुखासाठी आहे, परंतु जर त्या तंत्रज्ञानाने माणसाच्या तोंडचे पिण्याचे पाणीच हिरावून घेतले, तर ती प्रगती खऱ्या अर्थाने विनाशाकडे जाणारीच ठरेल.

हा व्हिडिओ पहा: https://www.youtube.com/watch?v=lblfy-VPFTQ

 

--- तुषार भ. कुटे 

#AI 

तंत्रज्ञानाच्या साथीने बहरलेला माझा मराठी लेखनप्रवास: कोऱ्या कागदापासून ते 'व्हॉईस टायपिंग'पर्यंत

सन १९९९ चा तो काळ होता. 'सकाळ' वृत्तपत्र समूहाकडून तरुणांसाठी 'दै. युवा सकाळ' नावाचे विशेष वर्तमानपत्र प्रकाशित केली जात असे. तरुणांना व्यक्त होण्यासाठी आणि त्यांच्यातील लेखकाला चालना देण्यासाठी त्यात हक्काचे व्यासपीठ दिले जायचे. त्याकाळी माझी मराठी भाषेवर फारशी पकड नव्हती, परंतु केवळ एक उत्सुकता म्हणून मी 'युवा सकाळ'साठी पहिल्यांदाच एक छोटासा विनोद लिहून पाठवला. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, तो विनोद त्या पुरवणीत छापून आला! स्वतःच्या नावाने छापून आलेले ते पहिले 'साहित्य' पाहून मला जे अप्रूप वाटले, ते शब्दांत सांगता येणार नाही. नकळतपणे मिळालेल्या याच प्रोत्साहनातून मी विविध विषयांवर विचारमंथन करू लागलो आणि माझ्या प्रत्यक्ष लेखनाचा खऱ्या अर्थाने 'श्रीगणेशा' झाला. सुरुवातीच्या काळात लेखनाचा फारसा आत्मविश्वास नसल्याने, मी रेषा असलेल्या कागदांवर आधी कच्चे लिखाण करत असे. ते पुन्हा पुन्हा वाचून, योग्य ती शब्दरचना करून मग दुसऱ्या कागदावर स्वच्छ हस्ताक्षरात पक्के लिखाण करत असे. या प्रक्रियेत वेळ भरपूर जायचा, पण यामुळेच माझी एक स्वतंत्र लेखनशैली आकार घेऊ लागली होती. अवांतर वाचन वाढल्यामुळे शब्दसंग्रहही प्रगल्भ होत गेला. जसजसा अनुभव वाढत गेला, तसतशी थेट आणि अचूक वाक्यरचना करण्याची सवय जडली आणि कच्च्या लिखाणाची गरजच उरली नाही. अवघ्या पाच-सहा वर्षांच्या या सातत्यपूर्ण सरावानंतर, पूर्णपणे कोऱ्या कागदावर एका सरळ रेषेत आपले विचार अतिशय सुस्पष्टपणे मांडण्याचे कौशल्य मी आत्मसात केले.

पुढे संगणक अभियांत्रिकीचे शिक्षण घेत असताना आणि पदवी पूर्ण केल्यानंतर, माझ्या या लेखनात खऱ्या अर्थाने तंत्रज्ञानाचा प्रवेश झाला. संगणकावर विविध देवनागरी फॉन्ट्सचा वापर करून मी मराठी टायपिंग शिकायला सुरुवात केली. सुरुवातीला इंग्रजी कीबोर्डवर मराठी शब्द जुळवणे थोडे जिकिरीचे वाटायचे. पण साधारण २००८ च्या सुमारास, भारतात 'युनिकोड'चा वापर वाढू लागला. युनिकोडमुळे कोणत्याही विशिष्ट फॉन्टवर अवलंबून न राहता, आपण थेट संगणकावर मराठीत लिहू लागलो. त्याच काळात इंटरनेटवर 'बाराह' (Baraha) नावाचे एक अतिशय उपयुक्त सॉफ्टवेअर उपलब्ध झाले. यातील एडिटरमध्ये आपण भारतातील बारा भाषांपैकी हवी ती भाषा निवडून सहज टायपिंग करू शकत होतो. यात इंग्रजी अक्षरांचा वापर करून उच्चारांच्या साधर्म्यावरून (Phonetic Similarity) थेट देवनागरी लिपी टाईप केली जायची. ही पद्धत सोपी आणि वेगवान होती. याच तंत्रज्ञानाच्या साथीने मी २००९ मध्ये स्वतःचा ब्लॉग आणि संकेतस्थळ इंटरनेटवर प्रकाशित केले. नियमित ब्लॉग लेखनासाठी मी पूर्णपणे संगणकावर आधारित याच 'फोनेटिक' मराठी टायपिंगचा आधार घेऊ लागलो.

काही वर्षांनंतर गुगलने 'क्लाऊड इनपुट टूल्स' (Google Cloud Input Tools) आणले आणि संगणकावरील मराठी टायपिंग अधिकच सुखकर झाले. कमीत कमी कीज (Keys) वापरून अचूक देवनागरी शब्दरचना करणे शक्य झाल्याने माझे काम अधिकच सोपे व गतिमान झाले. मात्र, खरी क्रांती गेली पाच-सहा वर्षे अनुभवत असलेल्या गुगलच्या 'स्पीच रिकग्निशन' तंत्रज्ञानामुळे झाली. काहीही हाताने टाईप न करता, केवळ बोलून संगणकामध्ये आपोआप टाईप होण्याची ही सुविधा सुरुवातीला फक्त इंग्रजीपुरती मर्यादित होती. पण लवकरच गुगल डॉक्युमेंट्समध्ये सर्व भारतीय भाषांसाठी ही सुविधा उपलब्ध झाली आणि माझ्या लेखनाचा वेग अफाट वाढला. याच 'व्हॉईस टायपिंग'चा प्रभावी वापर करून मी सन २०२० च्या कोविड लॉकडाऊनच्या काळात 'पायथॉन प्रोग्रामिंग'वरील माझे पहिले मराठी ई-बुक केवळ दोन दिवसांत लिहून पूर्ण केले. सुरुवातीला मराठी भाषेचा डिजिटल डेटा कमी असल्याने याची अचूकता शंभर टक्के नव्हती, पण आज ती जवळपास १०० टक्क्यांपर्यंत पोहोचली आहे. आता तर मी माझ्या अँड्रॉइड मोबाईलमधील 'गुगल कीप' (Google Keep) वापरून प्रवासात किंवा फावल्या वेळेत कुठेही लेख लिहू शकतो. मनात आलेले विचार फक्त मोबाईलमध्ये बोलायचे आणि ते आपोआप मराठीत टाईप होतात. नंतर लॅपटॉपवर केवळ पाच मिनिटांत थोडेफार बदल करून संपूर्ण मोठा लेख प्रकाशनासाठी तयार होतो, ज्यामुळे वेळेची मोठी बचत होते.

मागील पंचवीस वर्षांतील कागद-पेन ते थेट व्हॉईस टायपिंगपर्यंतचा हा संपूर्ण प्रवास म्हणजे तंत्रज्ञानामुळे वेगाने बदललेल्या मानवी जीवनपद्धतीचे एक उत्तम उदाहरण आहे. एकेकाळी एखादे तंत्रज्ञान दशकानुदशके बदलत नसे, पण आता अतिशय सहज, सुलभ आणि आधुनिक पद्धतीने आपण संगणकावर अनेक गोष्टी करू शकतो. याच आधुनिक लेखन पद्धतींचा वापर करून संगणक आणि इंटरनेटच्या जगात मराठी भाषेतील ज्ञान साठवण्यासाठी तसेच तिचा जास्तीत जास्त प्रसार करण्यासाठी माझे प्रयत्न सातत्याने सुरू आहेत. भविष्यात याहूनही अधिक प्रगत तंत्रज्ञान नक्कीच विकसित होईल आणि त्या माध्यमातून आपली मायबोली मराठी तंत्रज्ञानाच्या विश्वात अधिक वेगाने आणि दिमाखाने पसरेल, असा मला सार्थ विश्वास वाटतो.

--- तुषार भ. कुटे 

#मराठी #लेखन

पाषाणनगरीतील सिनेप्रवास: 'हम्पी' चित्रपटाच्या निमित्ताने जागवलेल्या आठवणी!

​हम्पीच्या अविस्मरणीय आणि ऐतिहासिक प्रवासाच्या सुखद आठवणी मनात ताज्या असतानाच, काही वर्षांपूर्वी प्रदर्शित झालेल्या 'हम्पी' या मराठी चित्रपटाची आम्हाला आठवण झाली. हा चित्रपट सध्या युट्यूबवर मोफत पाहण्यासाठी उपलब्ध असल्याने, या चित्रपटामध्ये या प्राचीन शहराचे नेमके काय आणि कसे दर्शन घडवले आहे, याची एक वेगळीच उत्सुकता आम्हा सर्वांना लागून राहिली होती. म्हणूनच आम्ही सर्वांनी मिळून हा चित्रपट पाहण्याचे ठरवले. सोनाली कुलकर्णी, ललित प्रभाकर आणि प्रियदर्शन जाधव यांच्यासारख्या कलाकारांच्या प्रमुख भूमिका या चित्रपटामध्ये पाहायला मिळतात.
​तसे बारकाईने पाहिले तर, या चित्रपटाला स्वतःची अशी कोणतीही भक्कम, वेगवान किंवा विशिष्ट कथा नाही. किंबहुना, संपूर्ण हम्पी परिसराचे केवळ नयनरम्य चित्रीकरण करण्यासाठीच हा चित्रपट बनवला आहे की काय, असा प्रश्न पाहताना नक्कीच पडतो. या चित्रपटातील नायिका रोजच्या धावपळीतून स्वतःला नव्याने शोधण्यासाठी दूरवरच्या या ऐतिहासिक हम्पी शहरामध्ये आलेली असते, आणि याच निवांत प्रवासात तिची भेट नायकाशी होते. चित्रपटाचा उर्वरित बहुतांश भाग हा हम्पीमधल्या विविध प्राचीन स्थळांवर त्यांच्या एकत्र फिरण्याभोवती, त्यांच्यातील संवादांवर आणि वैचारिक देवाणघेवाणीभोवती फिरत राहतो. अखेरीस एका अनपेक्षित क्षणी नायक तिला तिथेच सोडून निघून जातो आणि ती पुन्हा त्याच्या शोधार्थ निघते, असा हा साधा आणि संथ प्रवास आहे. कथेमध्ये फारसा दम नसला, तरी या चित्रपटाने आमचे एक  महत्त्वाचे काम केले; ते म्हणजे आमच्या हम्पीच्या प्रवासातील सर्व सुंदर आठवणी पुन्हा एकदा जिवंत केल्या.

​या चित्रपटाच्या निमित्ताने त्या भग्न आणि गूढ ऐतिहासिक शहरामध्ये, तिथल्या अवाढव्य काळ्या-लाल दगडांमध्ये पुन्हा एकदा मनसोक्त फिरता आल्याचा विलक्षण भास झाला. हा चित्रपट बनवून जरी आज जवळपास एक दशक उलटले असले, तरी प्रत्यक्ष हम्पीमध्ये आजही काहीच बदललेले नाही, हे पाहून वेगळेच समाधान वाटले. चित्रपटात दाखवल्याप्रमाणेच खऱ्या आयुष्यातही अतिशय निवांतपणे फिरण्यासाठी, स्वतःला वेळ देण्यासाठी आणि निसर्गाशी एकरूप होऊन अनुभव घेण्यासाठी हम्पी ही भारतातील खऱ्या अर्थाने एक सर्वोत्तम जागा आहे. किमान महिनाभर तरी या परिसरामध्ये शांतपणे राहून मनसोक्त भटकंती करता येईल. इथल्या अथांग इतिहासाचा आणि टणक पाषाणांमध्ये सुबकपणे कोरलेल्या त्या जिवंत कलाकृतींचा आधुनिक काळात राहूनही सखोल अनुभव घेता येईल, इतके हे ठिकाण जादुई आहे.
​शेवटी चित्रपटाच्या बाबतीत एवढेच सांगेन की, जर तुम्ही आजवर कधीही हम्पीला भेट दिली नसेल आणि तुम्हाला ते घरबसल्या केवळ डोळे भरून पाहायचे असेल, तर हा चित्रपट नक्की बघा. आणि ज्यांनी हम्पी यापूर्वी प्रत्यक्ष अनुभवले आहे, त्यांना त्यांच्या त्या जुन्या आणि सुवर्ण आठवणींचा सुखद पुन:अनुभव या चित्रपटाच्या माध्यमातून निश्चितपणे घेता येईल.

--- तुषार भ. कुटे

#मराठी #चित्रपट #परीक्षण #हंपी #बदामी #कर्नाटक #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत

'महाश्वेता': एक नाव, एक व्यथा आणि दोन वेगवेगळ्या लेखिकांचा अनोखा साहित्यिक आविष्कार

एकच नाव आणि अगदी एकाच धाटणीची कथा असणाऱ्या दोन वेगवेगळ्या कादंबऱ्या तुम्ही कधी वाचल्या आहेत का? जर तुमचे उत्तर नकारात्मक असेल, तर मराठी साहित्यातील सुमती क्षेत्रमाडे लिखित 'महाश्वेता' आणि प्रसिद्ध कन्नड लेखिका सुधा मूर्ती लिखित 'महाश्वेता' या दोन कादंबऱ्यांविषयी तुम्ही नक्कीच जाणून घ्यायला हवे.

दोन्ही कादंबऱ्यांचे मुख्य कथानक एकाच अक्षाभोवती फिरते. या दोन्ही कादंबऱ्यांची नायिका ही अतिशय सुंदर, रूपवान आणि सर्व गुणसंपन्न अशी आहे. तिच्या याच सौंदर्यामुळे आणि गुणांमुळे एका अत्यंत गरीब घरातून आलेली असूनही, तिचा विवाह एका अत्यंत श्रीमंत आणि प्रस्थापित घरातील मुलाशी मोठ्या थाटामाटात संपन्न होतो. कोणालाही हेवा वाटेल आणि दृष्ट लागेल अशा एका परिपूर्ण संसाराची ती सुरुवात करते. सर्व काही सुरळीत सुरू असतानाच, अचानक एके दिवशी तिच्या अंगावर पांढऱ्या रंगाचे कोड उठायला सुरुवात होते आणि तिचे संपूर्ण आयुष्यच मुळासकट हादरून जाते.

नेमक्या याच नाजूक आणि कठीण प्रसंगी तिचा पती तिच्यासोबत नसतो. आपल्या अंगावर आलेले हे कोड पतीला कसे सांगावे, या द्विधा मनःस्थितीत ती अडकलेली असतानाच, ही गोष्ट तिच्या सासरी आणि विशेषतः तिच्या सासूला समजते. यानंतर सासरी जो काही भयानक कोलाहल आणि मानसिक छळ सुरू होतो, त्यातून अखेरीस या नायिकेला घराबाहेर काढले जाते आणि तिला पुन्हा आपल्या माहेरी परतावे लागते. या संपूर्ण वादळात तिचा पती कुठेही तिच्या पाठीशी उभा असलेला दिसत नाही. तो तिच्याशी कोणताही संपर्क ठेवत नाही. अशा या भीषण एकाकीपणातच ही 'महाश्वेता' स्वतःच्या अस्तित्वाचा संघर्ष करायला आणि भविष्याचा नवा मार्ग शोधायला सज्ज होते. कालांतराने तिच्या पतीला आपल्या चुकीची उपरती होते, परंतु तोपर्यंत पुलाखालून बरेच पाणी वाहून गेलेले असते आणि वेळ निघून गेलेली असते. या सर्व कटू अनुभवांतून आणि संघर्षातून प्रगल्भ झालेली ही नायिका आता स्वतःच्या आयुष्याकडे एका पूर्णपणे नवीन आणि स्वतंत्र दृष्टिकोनातून पाहत असते. सुमती क्षेत्रमाडे आणि सुधा मूर्ती या दोघींच्याही कादंबऱ्या याच समान कथासूत्रावर आधारलेल्या आहेत.

मराठी भाषेतील ज्येष्ठ परंतु प्रसिद्धीच्या झोतापासून नेहमी दूर राहिलेल्या लेखिका सुमती क्षेत्रमाडे यांनी १९६० च्या दशकात ही 'महाश्वेता' कादंबरी लिहिली. या कादंबरीतील मुख्य नायिकेचे नाव 'सुधा' असे आहे. ती घरातली सर्वात लहान सून असते. अंगावर कोड उठल्यामुळे जेव्हा तिला सासरहून हाकलले जाते, तेव्हा ती माहेरी येते. मात्र, तिथे तिची सावत्र आई तिला क्षणभरही टिकू देत नाही. सासर आणि माहेर अशा दोन्ही ठिकाणांहून निराधार झालेली सुधा अखेर बनारसला निघून जाते. या अनोळखी शहरात तिला अनेक बरे-वाईट अनुभव येतात, विविध प्रसंगांना ती सामोरी जाते आणि या सर्व प्रवासात ती खऱ्या अर्थाने 'स्वतःला' शोधू लागते.
या कादंबरीवर १९६० च्या दशकातील सामाजिक परिस्थितीचा आणि तत्कालीन मानसिकतेचा स्पष्ट प्रभाव जाणवतो. सुमतीबाईंनी ही कादंबरी अत्यंत ओघवत्या आणि प्रवाही शैलीत लिहिली आहे. त्यांची वाक्यरचना आणि शब्दांची निवड इतकी अचूक आणि चपखल आहे की, एकदा हे पुस्तक हातात घेतले की ते पूर्ण वाचल्याशिवाय खाली ठेवावेसे वाटत नाही. सुमती क्षेत्रमाडे यांची ही 'महाश्वेता' पूर्णतः एका वेगळ्या आणि प्रगल्भ विचारांची मांडणी करते.

अगदी याच कथासूत्रावर ज्येष्ठ कन्नड लेखिका सुधा मूर्ती यांची कादंबरी बेतलेली आहे. त्यांच्या कादंबरीतील नायिकेचे नाव 'अनुपमा' असे आहे. लग्नानंतर काहीच महिन्यांत तिचा पती कामानिमित्त दोन वर्षांसाठी परदेशी निघून जातो. याच काळात अनुपमाच्या अंगावर पांढरे डाग येऊ लागतात आणि आपले सौंदर्य हळूहळू नष्ट होत आहे, याची तिला जाणीव होते. ती आपल्या पतीला पत्रे लिहून ही गोष्ट सांगते, परंतु तिच्या पत्रांना तो कोणताही प्रतिसाद देत नाही. सासरहून निराधार झाल्यावर ती स्वतःचा नवा मार्ग शोधण्यासाठी थेट मुंबईसारख्या महानगराची वाट धरते. तिथे ती स्वतःच्या पायावर खंबीरपणे उभी राहते आणि आपल्या अस्तित्वाचा नव्याने शोध घेते. सुधा मूर्ती यांची ही कादंबरी सुमती क्षेत्रमाडे यांच्या कादंबरीच्या तुलनेत निम्म्याच पानांची, म्हणजेच आकाराने लहान आहे. मूळ कन्नड भाषेत असलेल्या या कादंबरीचा मराठीत अतिशय सुरेख असा भावानुवाद करण्यात आला आहे. त्यामुळे ती वाचताना कुठेही परकेपणा जाणवत नाही आणि ती वाचकांना शेवटपर्यंत खिळवून ठेवण्यात पूर्णपणे यशस्वी ठरते.

या दोन्ही कादंबऱ्या एकाच कथासूत्रावर आधारित असल्या तरी त्या आपापल्या जागी स्वतंत्र आणि वाचकांना भुरळ घालणाऱ्या आहेत. दोन्ही लेखिकांना आपल्या नायिकेच्या माध्यमातून जो स्त्री-सक्षमीकरणाचा आणि स्वयंपूर्णतेचा संदेश वाचकांपर्यंत पोहोचवायचा आहे, तो प्रभावीपणे पोहोचतो. विशेष म्हणजे, या दोन्ही कादंबऱ्यांच्या निर्मितीमध्ये जवळपास ४० वर्षांचे मोठे अंतर आहे. मराठीतील सुमती क्षेत्रमाडे यांची कादंबरी आधी, तर कन्नडमधील सुधा मूर्ती यांची कादंबरी त्यानंतर चार दशकांनी प्रसिद्ध झाली. काळ बदलला तरी स्त्रीच्या वाट्याला येणारा संघर्ष आणि त्यातून फिनिक्स पक्ष्यासारखी भरारी घेण्याची तिची जिद्द तीच आहे, हेच यातून अधोरेखित होते. आता या दोन्ही साहित्यकृती वाचून त्यामागचे साम्य आणि वेगळेपण समजून घेत, वाचकांनीच आपला स्वतंत्र अभिप्राय ठरवणे अधिक योग्य ठरेल.

या दोन्हीपैकी तुम्ही कोणती 'महाश्वेता' आधी वाचण्यास पसंती द्याल, की तुम्ही यातील एखादी कादंबरी आधीच वाचली आहे?

--- तुषार भ. कुटे 

#मराठी  #पुस्तक #परीक्षण #कादंबरी #महाश्वेता

न्यूयॉर्कच्या शाळांमध्ये कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर बंदी

न्यूयॉर्कच्या शाळांमध्ये आठवीपर्यंतच्या विद्यार्थ्यांसाठी जनरेटिव्ह एआय टूल्सच्या वापरावर अधिकृत बंदी घालण्यात आली आहे. अमेरिकेतील सर्वात मोठी शालेय व्यवस्था असलेल्या न्यूयॉर्क शहरातील सार्वजनिक शाळांमध्ये २०२६-२७ या आगामी शैक्षणिक वर्षासाठी हा एक वर्षाचा महत्त्वपूर्ण निर्णय लागू करण्यात आला आहे. न्यूयॉर्कचे महापौर झोहरान ममदानी आणि शाळांचे कुलपती कमर सॅम्युएल्स यांनी या नव्या धोरणाची अधिकृत घोषणा केली.

या बंदीमागे विद्यार्थ्यांचा बौद्धिक विकास आणि त्यांची स्वतंत्र विचार करण्याची क्षमता टिकवून ठेवणे हा सर्वात मुख्य उद्देश आहे. महापौर ममदानी यांनी स्पष्ट शब्दांत सांगितले की, मुलांना शिकण्यासाठी आणि प्रगती करण्यासाठी शिक्षकांची आणि मानवी संवादाची नितांत गरज असते. तंत्रज्ञान प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर आयते देत असल्याने विद्यार्थ्यांची आव्हानांना सामोरे जाण्याची क्षमता कमी होते. विद्यार्थ्यांना स्वतःच्या विचारशक्तीवर जोर देणे, वर्गमित्रांसोबत काम करणे आणि एखादे उत्तर माहीत नसताना तो संघर्ष अनुभवणे अत्यंत आवश्यक आहे, असे मत प्रशासनाने नोंदवले. पालकांनी आणि शिक्षकांनी एआयच्या अतिवापरामुळे मुलांच्या मानसिक आरोग्यावर आणि आकलनक्षमतेवर होणाऱ्या दुष्परिणामांबद्दल सातत्याने चिंता व्यक्त केली होती, ज्यामुळे हे पाऊल उचलण्यात आले.

हा बंदीचा निर्णय '२-के' (२ वर्षांच्या मुलांसाठीचा पूर्व-प्राथमिक कार्यक्रम) ते आठवीपर्यंतच्या तब्बल सहा लाख विद्यार्थ्यांसाठी लागू असेल, जे न्यूयॉर्कच्या एकूण विद्यार्थी संख्येच्या सुमारे दोन तृतीयांश आहेत. या नियमानुसार विद्यार्थ्यांशी थेट संवाद साधणारे सर्व एआय चॅटबॉट्स आणि सॉफ्टवेअर्स पूर्णपणे प्रतिबंधित असतील. यासोबतच स्क्रीन टाईमवरही अत्यंत कडक निर्बंध लादण्यात आले आहेत. दुसऱ्या इयत्तेपर्यंतच्या मुलांसाठी वैयक्तिक स्क्रीन टाईमवर पूर्णपणे बंदी आहे. तसेच, तिसरी ते पाचवीच्या विद्यार्थ्यांसाठी दिवसाला फक्त ३० मिनिटे आणि सहावी ते आठवीच्या विद्यार्थ्यांसाठी ४५ मिनिटांचा स्क्रीन टाईम निश्चित करण्यात आला आहे. न्यू यॉर्कच्या गव्हर्नर कॅथी होचुल यांनीही या निर्णयाचे स्वागत केले असून, तंत्रज्ञानाने शिक्षणात अडथळा न आणता त्याला पूरक ठरले पाहिजे यावर त्यांनी भर दिला आहे.

ही बंदी केवळ लहान विद्यार्थ्यांसाठी असून, शिक्षकांना मात्र त्यांचे धडे तयार करण्यासाठी आणि प्रशासकीय कामांसाठी सुरक्षित एआयचा वापर करण्यास परवानगी देण्यात आली आहे. आठवीनंतरच्या म्हणजेच हायस्कूलमधील विद्यार्थ्यांसाठी या तंत्रज्ञानाची दारे पूर्णपणे बंद केलेली नाहीत. हायस्कूलच्या विद्यार्थ्यांना वर्षातून दोन वेळा एआय साक्षरतेचे धडे दिले जातील, जेणेकरून त्यांना या तंत्रज्ञानाचे फायदे, त्यातील धोके आणि नैतिक बाजू समजू शकतील. या व्यतिरिक्त, हायस्कूलमधील ५०,००० विद्यार्थ्यांसाठी अत्यंत काळजीपूर्वक तपासलेले पाच एआय पायलट प्रोग्राम्स प्रायोगिक तत्त्वावर राबवले जाणार आहेत.

लॉस एंजेलिससारख्या अमेरिकेतील दुसऱ्या सर्वात मोठ्या शालेय व्यवस्थेनेही याआधीच विद्यार्थ्यांच्या उपकरणांवर अशीच एआय बंदी लागू केली आहे. तंत्रज्ञानाच्या या युगात लहान मुलांचा नैसर्गिक विकास आणि त्यांची विचार करण्याची क्षमता अबाधित ठेवण्यासाठी न्यूयॉर्कचा हा निर्णय संपूर्ण जगासाठी एक मोठा आदर्श ठरेल.

--- तुषार भ. कुटे

#AI #ArtificialIntelligence

आय लव्ह पीडीएफ

'आय लव्ह पीडीएफ' (iLovePDF.com) ही जगभरातील लाखो युजर्सची पहिली पसंती असलेली आणि पीडीएफ फाईल्सचे व्यवस्थापन अत्यंत सोपे करणारी एक लोकप्रिय वेब-आधारित सेवा आहे. २०१० मध्ये सुरू झालेला या प्लॅटफॉर्मचा प्रवास एका साध्या गरजेतून सुरू होऊन आज एका महाकाय जागतिक डिजिटल टूलमध्ये रूपांतरित झाला आहे.

स्पेनमधील बार्सिलोना शहरात २०१० मध्ये या वेबसाईटची अधिकृत स्थापना झाली. याच्या निर्मितीमागे एक साधे पण रोजच्या कार्यालयीन कामातील महत्त्वाचे कारण होते. त्या काळात पीडीएफ फाईल्स एकत्र करणे किंवा त्यातील पाने वेगळी करणे यासाठी कोणतीही सोपी, मोफत आणि ऑनलाईन सुविधा इंटरनेटवर उपलब्ध नव्हती. युजर्सना यासाठी महागडे आणि जड सॉफ्टवेअर्स संगणकावर इन्स्टॉल करावे लागायचे. हीच अडचण ओळखून या सेवेच्या संस्थापकांनी स्वतःच्या आणि इतरांच्या सोयीसाठी एक अतिशय साधी, ब्राउझर-आधारित वेबसाईट तयार केली. सुरुवातीला या वेबसाईटवर केवळ दोनच प्राथमिक सुविधा उपलब्ध होत्या. पण तिची साधी आणि अत्यंत वेगवान कार्यपद्धती लोकांच्या पसंतीस उतरली. कोणतेही सॉफ्टवेअर डाउनलोड न करता केवळ फाईल अपलोड करून काम होत असल्याने ही वेबसाईट काही काळांतच जगभरात लोकप्रिय झाली.

वेबसाईटच्या वाढत्या लोकप्रियतेनंतर आणि जगभरातील युजर्सच्या वाढत्या प्रतिसादानंतर, डेव्हलपर्सनी यामध्ये अनेक अत्यंत गरजेची टूल्स समाविष्ट करण्यास सुरुवात केली. मोठ्या आकाराच्या पीडीएफ फाईल्सची साईझ गुणवत्ता न गमावता कमी करणे (Compress PDF), पीडीएफ मधून मायक्रोसॉफ्ट वर्ड, एक्सेल किंवा पॉवरपॉइंटमध्ये फाईल कन्व्हर्ट करणे, तसेच जेपीईजी (JPEG) इमेजेसचे पीडीएफमध्ये रूपांतर करणे यांसारख्या सुविधा यात जोडल्या गेल्या. जसजशी डिजिटल युगाची मागणी वाढली, तसतसे त्यांनी फाईल्सना पासवर्ड टाकून सुरक्षित करणे (Protect PDF), पासवर्ड काढणे (Unlock PDF), वॉटरमार्क लावणे आणि दस्तऐवजांवर डिजिटल स्वाक्षरी (eSign) करण्यासारखे अत्यंत प्रगत पर्यायही उपलब्ध करून दिले.

स्मार्टफोनचा वाढता वापर लक्षात घेऊन कंपनीने केवळ वेबसाईटपुरते मर्यादित न राहता 'आयओएस' आणि 'अँड्रॉइड' मोबाईल ॲप्लिकेशन्स लाँच केली. याशिवाय ऑफलाईन कामासाठी मॅकओएस आणि विंडोज डेस्कटॉप ॲप्सही विकसित केले. विकासक आणि कॉर्पोरेट कंपन्यांसाठी त्यांनी स्वतःचा 'एपीआय' (API) देखील उपलब्ध करून दिला आहे. ऑनलाईन टूल्स वापरताना सुरक्षेचा प्रश्न नेहमीच महत्त्वाचा असतो. यावर उपाय म्हणून त्यांनी आपल्या सिस्टीममध्ये 'एंड-टू-एंड एन्क्रिप्शन' लागू केले. युजर्सने अपलोड केलेले कोणतेही खाजगी दस्तऐवज सर्व्हरवर कायमस्वरूपी साठवले जात नाहीत, तर प्रक्रियेनंतर केवळ दोन तासांतच ते त्यांच्या सिस्टीममधून आपोआप आणि कायमचे डिलीट केले जातात.

सध्या ही वेबसाईट 'फ्रीमियम' मॉडेलवर काम करते. याचा अर्थ बहुतांश प्राथमिक सुविधा सामान्य युजर्ससाठी पूर्णपणे मोफत उपलब्ध आहेत, मात्र फाईलच्या साईझवर किंवा एकाच वेळी अनेक फाईल्स कन्व्हर्ट करण्यावर काही निर्बंध आहेत. व्यावसायिक युजर्ससाठी त्यांनी 'प्रीमियम' सबस्क्रिप्शन सुरू केले आहे, ज्यामध्ये कोणतीही जाहिरात न पाहता अमर्यादित फाईल प्रोसेसिंगची सुविधा दिली जाते. आज ही वेबसाईट २५ पेक्षा जास्त जागतिक भाषांमध्ये उपलब्ध असून, दरमहा कोट्यवधी विद्यार्थी, शिक्षक आणि व्यावसायिक त्यांच्या दैनंदिन दस्तऐवज व्यवस्थापनासाठी या सेवेचा अत्यंत विश्वासाने वापर करत आहेत.

--- तुषार भ. कुटे