'फकिरा': निखळ माणुसकी आणि प्रखर संघर्षाची अमर गाथा

लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे यांच्या सिद्धहस्त आणि प्रगल्भ लेखणीतून अवतरलेली 'फकिरा' ही कादंबरी म्हणजे मराठी साहित्यातील एक लखलखीत आणि अजरामर असा मैलाचा दगड आहे. बऱ्याच दिवसांपासून या महान कलाकृतीचे वाचन करण्याची माझी इच्छा होती. अखेर तो वाचनाचा योग जुळून आला आणि या अजोड कादंबरीचा रसस्वाद घेता आला.

सन १९५९ मध्ये अण्णाभाऊंनी शब्दबद्ध केलेल्या या कादंबरीचा नायक 'फकिरा' हा तत्कालीन अस्पृश्य समाजातील एक तरुण आहे. कथेची सुरुवातच एका अत्यंत अंगावर काटा आणणाऱ्या प्रसंगाने होते. फकिराचे वडील आपल्या गावाच्या इब्रतीसाठी आणि रक्षणासाठी जिवावर उदार होऊन प्राणपणाने लढतात आणि त्यातच त्यांना वीरमरण येते. काळ पुढे सरकतो आणि वडिलांचा हाच धगधगता वारसा घेऊन फकिरा मोठा होतो. तत्कालीन अन्यायकारक समाजव्यवस्था आणि जुलमी ब्रिटिश राजवट यांपुढे तो अजिबात झुकत नाही. गरिबांवर होणाऱ्या अन्यायाविरुद्ध तो बंडाचे निशाण फडकवतो आणि अल्पावधीतच आपल्या गावातील अन्य बंडखोर, सळसळत्या रक्ताच्या तरुणांचा तो एक निर्विवाद नायक म्हणून उदयास येतो.

या कादंबरीतील फकिराचा संघर्ष हा केवळ स्वतःसाठी नसून तो वंचितांसाठी आणि भुकेल्या लोकांसाठी आहे. त्याचा खरा 'गुन्हा' तरी काय असतो? तर, जेव्हा भयंकर दुष्काळाच्या झळांनी समाज होरपळून निघत असतो आणि गोरगरिबांना अन्नाचा एक कणही मिळत नसतो, तेव्हा हा फकिरा समाजातील उच्चभ्रू आणि स्वार्थी लोकांची धान्याची कोठारे लुटून ती गोरगरिबांसाठी खुली करतो. आपल्या माणसांना जिवंत ठेवण्यासाठी तो हा मार्ग पत्करतो. परंतु, अखेरीस निर्दयी इंग्रज सरकारच्या अमानुष अत्याचारांमुळे आणि त्यांनी गावकऱ्यांवर टाकलेल्या अघोरी दबावामुळे, आपल्या निष्पाप माणसांना वाचवण्यासाठी फकिराला नाईलाजाने ब्रिटिशांसमोर स्वतःहून शरण जावे लागते.

अण्णाभाऊ साठे हे स्वतः या शोषित समाजातून आलेले असल्यामुळे, त्यांच्या मनातील ती दाहक तळमळ, ती वेदना कादंबरीच्या पानापानांतून  जिवंतपणे उतरलेली दिसते. हे पुस्तक तत्कालीन अस्पृश्यतेचे, जातीयतेचे आणि ग्रामीण भागातील सनातनी दडपशाहीचे अत्यंत भीषण वास्तव वाचकांच्या डोळ्यांसमोर उभे करते. पण असे असले तरी, या कादंबरीत केवळ द्वेष नाही. अण्णाभाऊंनी यात एका अविश्वसनीय अशा सामाजिक सलोख्याचेही चित्रण केले आहे. गावातील उच्चवर्णीय व्यक्ती आणि दलित यांच्यात असलेला जिव्हाळा, एकमेकांबद्दलची आत्मीयता त्यांनी मोठ्या खुबीने मांडली आहे. जात-पातीच्या भिंती ओलांडून एकमेकांच्या सुख-दुःखात धावून जाणारे आणि खऱ्या अर्थाने माणुसकी जपणारे एक 'आदर्श गाव' कसे असावे, याचे सकारात्मक चित्र अण्णाभाऊंनी या कादंबरीत रेखाटले आहे.

--- तुषार भ. कुटे 

#मराठी #पुस्तक #परीक्षण #अण्णाभाऊ #साठे #फकिरा