सध्याच्या काळात 'आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स' (AI) किंवा कृत्रिम बुद्धिमत्ता हे क्षेत्र झपाट्याने प्रगत होत आहे. या तंत्रज्ञानामुळे आपले भविष्य उज्ज्वल होईल की हेच तंत्रज्ञान मानवाचा अंत करेल, यावर जगभरात चर्चा सुरू आहे. याच संदर्भात, ज्यांना कृत्रिम बुद्धिमत्तेचे जनक किंवा 'गॉडफादर ऑफ एआय' मानले जाते, त्या जेफ्री हिंटन यांनी व्यक्त केलेली भीती अत्यंत महत्त्वाची आणि विचार करायला लावणारी आहे. जेफ्री हिंटन यांनी 'आर्टिफिशियल जनरल इंटेलिजन्स' (AGI) बद्दल गंभीर चिंता व्यक्त केली असून, हे तंत्रज्ञान मानवाच्या नियंत्रणाबाहेर जाऊ शकते असा इशारा दिला आहे.
जेफ्री हिंटन हे या क्षेत्रातील अत्यंत दिग्गज नाव आहे. त्यांनी गुगलसारख्या बड्या कंपनीत काम केले असून, 'डीप लर्निंग' आणि 'न्यूरल नेटवर्क्स'च्या विकासात त्यांचे मोलाचे योगदान आहे. मात्र, याच तंत्रज्ञानाच्या प्रगतीचा वेग पाहून त्यांनी आता धोक्याची घंटा वाजवली आहे. त्यांच्या मते, एजीआय म्हणजेच मानवाप्रमाणेच किंवा त्याहून अधिक बुद्धिमान असलेली प्रणाली विकसित होण्याचा काळ आपण आधी विचार केला होता त्यापेक्षा कितीतरी पटीने जवळ आला आहे. पूर्वी हिंटन यांना वाटत होते की, मानवापेक्षा हुशार संगणक यायला अजून ३० ते ५० वर्षे लागतील. पण आता त्यांचे मत बदलले असून, हे संकट अवघ्या ५ ते २० वर्षांत आपल्यासमोर उभे राहू शकते असे त्यांना वाटते.
हिंटन यांच्या मते सर्वात मोठी भीती ही आहे की, एकदा का हे मशीन्स किंवा एआय मॉडेल्स मानवापेक्षा जास्त हुशार झाले, तर ते आपल्या नियंत्रणात राहतील याची कोणतीही शाश्वती नाही. इतिहासात असे कधीही घडलेले नाही की कमी बुद्धिमत्ता असलेल्या प्राण्याने आपल्यापेक्षा जास्त बुद्धिमत्ता असलेल्या प्राण्यावर कायमस्वरूपी नियंत्रण ठेवले आहे. हिंटन याचे उदाहरण देताना सांगतात की, सध्या आपण आणि या प्रगत एआय यंत्रणा यांच्यातील फरक हा लवकरच एक लहान मूल आणि त्याचे पालक यांच्यासारखा होऊ शकतो. पण यात भीतीदायक गोष्ट अशी की, आपण त्या 'लहान मुलाच्या' भूमिकेत असू आणि एआय आपल्यापेक्षा कितीतरी पटीने शक्तिशाली पालकासारखे असेल.
या तंत्रज्ञानाच्या धोक्यांबद्दल बोलताना हिंटन यांनी 'डिजिटल बुद्धिमत्ता' आणि आपली 'जैविक बुद्धिमत्ता' यातील फरक स्पष्ट केला आहे. मानवी मेंदू आणि संगणकीय प्रणाली वेगळ्या प्रकारे काम करतात. डिजिटल प्रणालीमध्ये एखादी गोष्ट एका मॉडेलने शिकली, तर ती माहिती तत्काळ हजारो इतर मॉडेल्समध्ये कॉपी करता येते. त्यामुळे त्यांची शिकण्याची आणि ज्ञानाची देवाणघेवाण करण्याची क्षमता मानवाच्या तुलनेत अफाट आहे. याच कारणामुळे, जेव्हा ही प्रणाली स्वतःचे निर्णय घेण्यास सक्षम होईल, तेव्हा ती मानवाला फसवू शकते किंवा हाताळू (Manipulate) शकते. हिंटन यांनी भीती व्यक्त केली आहे की, एआय प्रणाली भविष्यात स्वतःची स्वतंत्र उद्दिष्टे तयार करू शकतात आणि ती पूर्ण करण्यासाठी मानवाच्या विरोधातही जाऊ शकतात.
आणखी एक गंभीर इशारा देताना त्यांनी म्हटले आहे की, या यंत्रणा भविष्यात स्वतःची एक वेगळी भाषा विकसित करू शकतात, जी मानवाला समजणारही नाही. जर असे झाले तर त्यांच्यावर लक्ष ठेवणे किंवा त्यांचे नियंत्रण करणे अशक्य होईल. हिंटन यांनी गुगलमधील आपल्या पदाचा राजीनामा दिला तो याचसाठी, की त्यांना कोणत्याही कंपनीच्या दबावाशिवाय या धोक्यांबद्दल मोकळेपणाने जगाला सांगता यावे.
'फर्स्टपोस्ट'च्या या लेखात हिंटन यांच्या बीबीसीला दिलेल्या मुलाखतीचाही संदर्भ आहे, जिथे त्यांनी कबूल केले की मानवजातीचा अंत होण्याच्या शक्यतेबद्दल ते चिंतित आहेत. त्यांच्या मते, एआयमुळे मानवजात नष्ट होण्याची शक्यता १० ते २० टक्के असू शकते, आणि हा आकडा दुर्लक्ष करण्यासारखा नक्कीच नाही. हे टाळण्यासाठी सरकार आणि जागतिक संस्थांनी आताच कठोर पावले उचलणे गरजेचे आहे. केवळ नफ्यासाठी स्पर्धा न करता, सुरक्षिततेवर भर देणे अत्यंत आवश्यक आहे.
थोडक्यात सांगायचे तर, एजीआय हे तंत्रज्ञान भविष्यात मोठे बदल घडवून आणणार हे निश्चित आहे, पण ते बदल आपल्या फायद्याचे असतील की विनाशाचे, हे आपण आज घेत असलेल्या निर्णयांवर अवलंबून आहे. जेफ्री हिंटन यांचा हा इशारा जगाला सावध करण्यासाठी आहे की, आपण अशा बुद्धिमत्तेला जन्म देत आहोत जी कदाचित उद्या आपल्याच अस्तित्वासाठी प्रश्नचिन्ह ठरू शकते.
(संदर्भ: फर्स्टपोस्ट)
--- तुषार भ. कुटे
