पैठण (प्राचीन प्रतिष्ठान) नाणेसंचय: दख्खनच्या वैभवशाली अर्थव्यवस्थेचा पुरातत्वीय साक्षीदार (भाग १)

महाराष्ट्राच्या आणि विशेषतः मराठवाड्याच्या प्राचीन इतिहासात गोदावरी नदीच्या तीरावर वसलेले 'पैठण' किंवा प्राचीन 'प्रतिष्ठान' हे शहर एका अत्यंत वैभवशाली आणि ऐतिहासिक सुवर्णकाळाचे प्रतीक मानले जाते. सातवाहन साम्राज्याची ही पहिली आणि सर्वाधिक काळ राहिलेली राजधानी होती. कोणत्याही प्राचीन शहराचा आणि साम्राज्याचा इतिहास समजून घेण्यासाठी केवळ कोरीव शिलालेख किंवा साहित्यिक पुरावे पुरेसे नसतात, तर त्या काळातील आर्थिक स्थिती आणि राजकीय स्थित्यंतरे समजून घेण्यासाठी 'नाणेशास्त्र' हा एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि निर्विवाद पुरातत्वीय पुरावा मानला जातो. प्राचीन प्रतिष्ठान नगरीच्या उत्खननात आणि तिथल्या गोदावरीच्या पात्रात सापडलेला अफाट नाणेसंचय हा दख्खनच्या इतिहासातील एक अत्यंत देदीप्यमान आणि थक्क करणारा अध्याय आहे. या लेखमालेच्या पहिल्या भागात आपण पैठण येथे सापडलेल्या सातवाहनकालीन नाण्यांचे स्वरूप, त्यांची निर्मिती आणि त्यातून उलगडणारा तत्कालीन राजकीय इतिहास यावर सविस्तर प्रकाश टाकणार आहोत.

पैठण येथील नाणेसंचयाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे येथील नाण्यांची प्रचंड मोठी संख्या आणि वैविध्य. पैठणमध्ये नाणी शोधण्यासाठी नेहमीच मोठ्या आणि गुंतागुंतीच्या उत्खननाची गरज पडली नाही. आजही गोदावरी नदीला पूर येऊन गेल्यानंतर किंवा नदीपात्रातील वाळू उपसताना अनेक स्थानिक लोकांना, इतिहासप्रेमींना आणि अभ्यासकांना प्राचीन नाणी अत्यंत सहजपणे सापडतात. यावरूनच तत्कालीन पैठण शहरात चलनाची किती मोठी आणि सततची उलाढाल होत असेल, याची आपल्याला सहज कल्पना येते. विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला हैदराबाद राज्याच्या पुरातत्व विभागाने आणि नंतरच्या काळात भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण (ASI) व मराठवाडा विद्यापीठाने केलेल्या शास्त्रशुद्ध उत्खननांमध्ये पैठणच्या मातीत दडलेले हजारो नाण्यांचे संचय प्रकाशात आले आहेत. या नाणेसंचयाने केवळ सातवाहनांच्या राजकीय वंशावळीवरच प्रकाश टाकला नाही, तर तत्कालीन सामान्य माणसाच्या दैनंदिन आर्थिक व्यवहारांचेही एक अत्यंत जिवंत चित्र उभे केले आहे.

सातवाहनांच्या नाणेसंचयाचा अभ्यास करताना एक गोष्ट अत्यंत प्रकर्षाने जाणवते, ती म्हणजे त्यांनी नाणी पाडण्यासाठी वापरलेले धातू. पैठणमध्ये सापडलेली बहुतांश सातवाहन नाणी ही सोने किंवा चांदीसारख्या अत्यंत मौल्यवान धातूंची नसून ती प्रामुख्याने 'शिसे' (Lead), 'पोटीन' (Potin - तांबे, जस्त, शिसे आणि कथिल यांचा संमिश्र धातू), आणि तांबे या धातूंपासून बनवलेली आहेत. इतिहासकारांच्या मते, शिसे आणि पोटीन यांसारख्या धातूंचा वापर करण्यामागे एक अत्यंत व्यावहारिक आणि आर्थिक कारण होते. सातवाहन साम्राज्यात सर्वसामान्यांचे दैनंदिन आर्थिक व्यवहार, जसे की बाजारातून धान्य खरेदी करणे, मजुरांना रोजंदारी देणे किंवा छोटे व्यापार करणे, यासाठी या कमी मूल्याच्या परंतु विपुल प्रमाणात उपलब्ध असलेल्या नाण्यांचा मोठा उपयोग होत असे. पैठण हे एक अवाढव्य औद्योगिक आणि व्यापारी केंद्र असल्यामुळे, रोजच्या हजारो व्यवहारांसाठी या शिसे आणि पोटीनच्या नाण्यांनी अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावली. या नाण्यांचे वजन आणि आकार वेगवेगळा असला, तरी ती प्रामुख्याने साच्यात ओतून किंवा ठसा मारून अत्यंत कौशल्याने तयार केलेली असत.

पैठणच्या नाणेसंचयातील नाण्यांवरील चिन्हे आणि कोरलेले लेख हे प्राचीन भारतीय नाणेशास्त्राचा एक अत्यंत उत्कृष्ट नमुना आहेत. या नाण्यांच्या दर्शनी भागावर प्रामुख्याने सोंड उभारलेला किंवा चालत असलेला हत्ती, उभा असलेला घोडा, नंदी, किंवा सिंह यांसारख्या प्राण्यांची अत्यंत सुबक चित्रे कोरलेली आढळतात. सातवाहन हे वैदिक आणि बौद्ध धर्माचे आश्रयदाते होते, त्यामुळे त्यांच्या नाण्यांवर 'बोधीवृक्ष' आणि 'चैत्य' किंवा तीन कमानींचा पर्वत ही धार्मिक व नैसर्गिक चिन्हे अत्यंत प्रकर्षाने कोरलेली दिसतात. नाण्याच्या मागील बाजूस सातवाहनांचे सर्वात अधिकृत आणि प्रसिद्ध असे 'उज्जैनी चिन्ह' (चार वर्तुळे एकमेकांना एका फुलीने जोडलेली रचना) हमखास कोरलेले असते. या चिन्हांचा वापर केवळ धार्मिक किंवा सुशोभिकरणासाठी नव्हता, तर ते तत्कालीन सातवाहन सत्तेचे, त्यांच्या सार्वभौमत्वाचे आणि त्यांच्या अफाट राजकीय सामर्थ्याचे अधिकृत राजचिन्ह होते.

या नाण्यांवरील सर्वांत महत्त्वाची ऐतिहासिक माहिती म्हणजे त्यावर कोरलेली सातवाहन राजांची नावे. पैठणमध्ये सापडलेल्या नाण्यांवर 'ब्राह्मी' लिपी आणि 'प्राकृत' भाषेचा अत्यंत प्रभावी वापर केलेला स्पष्टपणे दिसून येतो. 'रञो गोतमीपुतस सिरि सातकणिस' (राजा गौतमीपुत्र श्री सातकर्णी याचा) किंवा 'रञो वासिठीपुतस सिरि पुळुमाविस' (राजा वासिष्ठीपुत्र श्री पुळुमावी याचा) असे अत्यंत स्पष्ट आणि वळणदार लेख या नाण्यांच्या कडेने वर्तुळाकार पद्धतीने कोरलेले आहेत. पैठणच्या या नाणेसंचयाने गौतमीपुत्र सातकर्णी, वासिष्ठीपुत्र पुळुमावी, यज्ञश्री सातकर्णी आणि शिवश्री सातकर्णी यांसारख्या महान आणि बलाढ्य राजांच्या ऐतिहासिक अस्तित्वाला आणि त्यांच्या पैठणवरील निर्विवाद राजकीय वर्चस्वाला एक अत्यंत भक्कम पुरातत्वीय आधार दिला आहे. या नाण्यांवरूनच इतिहासकारांना सातवाहन राजांची अचूक वंशावळ आणि त्यांचा कालखंड निश्चित करण्यात मोठी मदत झाली आहे. मातृवाचक नावे (आईच्या नावाने स्वतःची ओळख सांगणे) असलेली ही नाणी सातवाहन काळातील स्त्रियांच्या आणि राजमातांच्या सर्वोच्च सन्मानाचीही निःसंदिग्ध साक्ष देतात.

पैठण किंवा प्रतिष्ठान येथील हा नाणेसंचय म्हणजे केवळ जुन्या आणि गंजलेल्या धातूंच्या तुकड्यांचा ढिगारा नाही. हा दख्खनच्या पठारावर नांदलेल्या एका अत्यंत प्रगत, संपन्न आणि स्थिर अशा साम्राज्यव्यवस्थेचा जिवंत दस्तऐवज आहे. या नाण्यांनी प्रतिष्ठान नगरीला केवळ एक राजधानी न ठेवता, एका अत्यंत गजबजलेल्या आणि सुरक्षित आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेचे भव्य स्वरूप दिले होते. सातवाहनांची ही नाणी पैठणच्या राजकीय आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेचे चित्र लख्खपणे स्पष्ट करतात. परंतु, पैठणचे हे अफाट आर्थिक वैभव केवळ देशांतर्गत व्यापारापुरते मर्यादित नव्हते. तत्कालीन जगातील सर्वात बलाढ्य अशा 'रोमन साम्राज्याशी' पैठणचा जो अफाट सागरी आणि भूमार्ग व्यापार चालत होता, त्याचे अत्यंत भक्कम आणि थक्क करणारे पुरावेही याच पैठणच्या मातीत आणि नाणेसंचयात दडलेले आहेत. या आंतरराष्ट्रीय रोमन व्यापाराचे स्वरूप, तिथे सापडलेली परदेशी नाणी आणि सातवाहनांच्या अस्तानंतर पैठणच्या नाणेसंचयात झालेले बदल, या सर्वांचा सविस्तर आणि रंजक वेध आपण या लेखमालेच्या दुसऱ्या आणि अंतिम भागात घेणार आहोत.

संदर्भ ग्रंथांची सूची:

१. डॉ. रा. शं. मोरवंचीकर, 'सातवाहनकालीन महाराष्ट्र', परिमल प्रकाशन, औरंगाबाद.
२. डॉ. रा. शं. मोरवंचीकर, 'पैठण दर्शन', औरंगाबाद.
३. डॉ. म. के. ढवळीकर, 'महाराष्ट्राची कुळकथा', राजहंस प्रकाशन, पुणे.
४. डॉ. शोभना गोखले, 'प्राचीन भारतीय नाणेशास्त्र', कॉन्टिनेन्टल प्रकाशन, पुणे.
५. महामहोपाध्याय वा. वि. मिराशी, 'सातवाहन आणि पश्चिमी क्षत्रप यांचा इतिहास आणि कोरीव लेख', महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ.
६. परमेश्वरी लाल गुप्ता (P. L. Gupta), 'Coins', नॅशनल बुक ट्रस्ट (NBT), नवी दिल्ली.