'आवरण': इतिहासाच्या गर्भातील वास्तवाचा वेध घेणारी एक वैचारिक कादंबरी

इतिहासाचा स्पर्श असणाऱ्या आणि गतकाळाची सखोल जाणीव करून देणाऱ्या कादंबऱ्या मला नेहमीच आतून ओढ लावतात आणि हव्याहव्याशा वाटतात. आपल्या भारताचा इतिहास म्हणजे केवळ एकाच रंगाने रंगवलेले साधे चित्र नाही, तर तो अनेक कंगोरे आणि पदर असणारा एक अत्यंत गुंतागुंतीचा आणि विशाल पट आहे. या इतिहासामध्ये एका बाजूला शूरवीर भारतीय राजांच्या अचाट पराक्रमाची आणि शौर्याची सोनेरी कहाणी आहे, तर दुसऱ्या बाजूला परकीय आक्रमकांनी केलेल्या अमानुष आणि अनिर्बंध जुलूमशाहीची काळीकुट्ट किनारही आहे. आपली आजची जी काही राजकीय, सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्थिती आहे, ती बऱ्याच अंशी आपल्या इतिहासामुळेच घडली आहे, हे त्रिवार सत्य आहे. याशिवाय, इतिहासाचा केवळ भूतकाळ म्हणून उहापोह करण्याऐवजी, त्यातून योग्य तो धडा घेत भविष्यात होऊ शकणाऱ्या चुका टाळण्यासाठी आपण नेहमीच सजगपणे विचार करायला हवा आणि त्यासाठी ऐतिहासिक वाचन अत्यंत महत्त्वाचे ठरते.

प्रसिद्ध आणि दिग्गज लेखक डॉ. एस. एल. भैरप्पा यांनी मूळ कन्नड भाषेत लिहिलेल्या 'आवरण' या कादंबरीत असाच इतिहासाचा आणि वास्तवाचा वेध घेणारी एक अत्यंत प्रभावी गोष्ट वाचायला मिळते. या कादंबरीचे कथानक रझिया नावाच्या एका धर्मांतरित स्त्रीभोवती फिरते. ती जेव्हा ऐतिहासिक हम्पीमध्ये फिरत असते, तेव्हा तिथे विखुरलेले विजयनगर साम्राज्याचे उद्ध्वस्त अवशेष पाहून तिचे मन विषण्ण होते. एवढे वैभवशाली साम्राज्य असे का आणि कसे नष्ट झाले असावे, या प्रश्नाने ती अस्वस्थ होते. काशीच्या प्रसिद्ध काशी विश्वेश्वर मंदिराबाबतही तिच्या मनात अशीच तीव्र आणि संमिश्र भावना निर्माण होते.

रझियाने आंतरधर्मीय विवाह केल्यामुळे, तिचे तिच्या वडिलांशी अनेक वर्षे कोणतेही संबंध नसतात. त्यांच्यात दुरावा आलेला असतो. मात्र, वडिलांच्या मृत्यूनंतर जेव्हा ती कित्येक वर्षांनी आपल्या गावी परतते, तेव्हा तिला तिच्या घरच्या वाड्यात वडिलांची एक समृद्ध लायब्ररी पाहायला मिळते. या ग्रंथालयात भारताच्या खऱ्या इतिहासाशी संबंधित अनेक दुर्मिळ पुस्तके तिला सापडतात, ज्यांचा तिच्या वडिलांनी अतिशय सखोल अभ्यास केलेला असतो. साहजिकच, रझियाही या पुस्तकांच्या वाचनाकडे ओढली जाते आणि त्यांचा सखोल अभ्यास करू लागते. जसजसे ती वाचत जाते, तसतशी इतिहासाची अनेक दडपली गेलेली पाने तिच्यासमोर हळूहळू उलगडू लागतात. आजवर ऐकलेल्या इतिहासापेक्षा एक वेगळेच वास्तव तिच्यासमोर येते आणि ती भारताच्या इतिहासाकडे एका पूर्णपणे नवीन आणि उघड्या नजरेने पाहू लागते.

या अभ्यासातून आणि चिंतन प्रक्रियेतून तिची स्वतःची एक कादंबरी आकार घेऊ लागते. मात्र, सत्याची कास धरल्यामुळे आणि तिचे विचार अत्यंत स्पष्ट व खरे असल्यामुळे, तिचा जीवनसाथी तिच्यापासून दुरावतो. एवढेच नाही, तर स्वतःच्या मुलाच्या खऱ्या स्वभावाची आणि मानसिकतेचीही तिला नव्याने ओळख होते. तिने या सर्व कटू अनुभवांतून लिहिलेली कादंबरी वाचकांचे मन प्रचंड विषण्ण करते. परंतु, या कादंबरीमध्ये आलेले ऐतिहासिक संदर्भ त्यातील घटनांना शंभर टक्के पुष्टी देणारे आहेत. भूतकाळाच्या गर्तेतून वर्तमानाकडे परतताना ही कादंबरी वाचकाला एका वेगळ्याच आणि गंभीर विचारचक्रात अडकवून जाते.

साधारणपणे कोणतीही कादंबरी ही काल्पनिक अंगाने जाणारी असते, असे मानले जाते. परंतु जेव्हा एखाद्या कादंबरीचा सत्यतेच्या आणि ऐतिहासिक पुराव्यांच्या दृष्टिकोनातून सखोल विचार होतो, तेव्हा ती वाचकाला अंतर्मुख व्हायला आणि विचार करायला भाग पाडते. 'आवरण' ही याच पठडीतील एक अत्यंत सशक्त कादंबरी आहे. वरवर पाहता, काही जणांना ती एका विशिष्ट धार्मिक दृष्टिकोनातून किंवा चौकटीतून लिहिलेली वाटू शकते. परंतु, जर पूर्वग्रह बाजूला ठेवून अत्यंत शांतपणे आणि तार्किकदृष्ट्या विचार केला, तर त्यातील सत्यासत्यतेची आणि वास्तवाची पुष्टी आपल्या मनाला अत्यंत सहजपणे होऊ शकते.

या महत्त्वाच्या कादंबरीच्या मराठी अनुवादाविषयी आवर्जून सांगायचे तर, ज्येष्ठ अनुवादक उमा कुलकर्णी यांनी हे काम अतिशय सुरेख, ओघवत्या आणि प्रवाही भाषेमध्ये पार पाडले आहे. मूळ लेखकाला आपल्या कन्नड भाषेतून जे सूक्ष्म विचार आणि भावना लोकांपर्यंत पोहोचवायच्या आहेत, त्या सर्व गोष्टी या मराठी अनुवादित कादंबरीतही तितक्याच ताकदीने आणि पारदर्शकपणे आपल्याला समजतात. वाचनाचा ओघ कुठेही तुटत नाही. ही कादंबरी वाचून पूर्ण झाल्यानंतरही ती दीर्घकाळ आपल्या मनात आणि स्मरणात रेंगाळत राहते. वाचकाला विचार करायला लावणे आणि त्याला सत्याची जाणीव करून देणे, हेच मूळ लेखकाच्या आणि अनुवादिकेच्या लेखनशैलीचे सर्वात मोठे आणि मुख्य यश आहे.

--- तुषार भ. कुटे

#मराठी #पुस्तक #परीक्षण #इतिहास #भारत #अनुवाद