सातवाहनकालीन स्त्रीजीवन: कौटुंबिक स्वातंत्र्य, शृंगार आणि साहित्यातील भावविश्व (भाग २)

पहिल्या भागामध्ये आपण सातवाहन काळातील राजघराण्यातील स्त्रियांचे राजकीय वर्चस्व, त्यांचे प्रशासकीय अधिकार आणि समाजातील मातृसत्ताक पद्धतीचा अभिमान याविषयी सविस्तर माहिती घेतली. परंतु, कोणत्याही समाजाचे खरे चित्र केवळ राजवाड्याच्या भिंतींआड किंवा राण्यांच्या आयुष्यावरून ठरत नसते, तर ते सामान्य माणसांच्या झोपड्यांमध्ये आणि शेताच्या बांधावर राबणाऱ्या स्त्रियांच्या जीवनावरून निश्चित होत असते. सातवाहन काळातील या सामान्य, ग्रामीण आणि घरगुती स्त्रीचे अत्यंत पारदर्शी, जिवंत आणि रसरशीत दर्शन आपल्याला तत्कालीन साहित्यातून आणि पुरातत्वीय उत्खननात सापडलेल्या अनेक वस्तूंमधून घडते. सातवाहनकालीन समाज हा कोणत्याही अत्यंत कर्मठ किंवा जाचक धार्मिक बंधनांमध्ये अडकलेला नव्हता. त्यामुळे या काळातील स्त्रीला एक अत्यंत मोकळे, नैसर्गिक आणि स्वतःच्या भावना व्यक्त करण्याचे पूर्ण स्वातंत्र्य असणारे वातावरण लाभले होते. या लेखमालेच्या दुसऱ्या भागात आपण या सामान्य स्त्रीचे कौटुंबिक जीवन, तिचे भावविश्व, तिची वेषभूषा आणि तत्कालीन साहित्यातील तिचे महत्त्वपूर्ण योगदान यावर सविस्तर प्रकाश टाकणार आहोत.

सातवाहनकालीन स्त्रीच्या दैनंदिन आणि भावनिक जीवनाचा अभ्यास करण्यासाठी तत्कालीन राजा हाल याने संकलित केलेला 'गाथासप्तशती' हा महाराष्ट्री प्राकृत भाषेतील ग्रंथ म्हणजे एक अमूल्य आणि जिवंत ऐतिहासिक दस्तऐवज आहे. या ग्रंथातील बहुतांश गाथा या ग्रामीण जीवनावर आणि विशेषतः स्त्रियांच्या भावविश्वावर आधारित आहेत. गाथासप्तशतीमधील स्त्री ही अत्यंत स्वतंत्र, स्पष्टवक्ती आणि स्वतःच्या भावनांबद्दल प्रचंड जागरूक असलेली दाखवली आहे. या साहित्यातून असे दिसून येते की, घरातील स्त्री म्हणजे 'गृहिणी' ही खऱ्या अर्थाने घराची मालकीण आणि कुटुंबाचा मध्यबिंदू होती. कुटुंबातील सर्व महत्त्वाचे निर्णय, पैशांचा विनियोग आणि धार्मिक कार्ये तिच्याच सल्ल्याने आणि सहभागाने पार पडत असत. सासू, सून, नणंद आणि भावजय यांच्यातील अत्यंत नैसर्गिक कौटुंबिक नातेसंबंध, त्यातील प्रेम, रुसवे-फुगवे आणि क्वचित होणारे हेवेदावे यांचे अत्यंत वास्तववादी चित्रण या गाथांमध्ये आले आहे. यात कुठेही स्त्रीला दुय्यम किंवा केवळ दासी म्हणून वागवल्याचा उल्लेख आढळत नाही. ग्रामीण भागातील शेतकरी स्त्री (हलिक-स्नुषा) केवळ घरातच बसून राहत नसे, तर ती प्रत्यक्ष शेताच्या बांधावर जाऊन पिकांची राखण करणे, मंचावर बसून पाखरे हाकलणे आणि नवऱ्याला शेतीच्या कामात मदत करणे ही सर्व कामे अत्यंत आनंदाने आणि अभिमानाने करत असे.

या काळातील स्त्रीच्या भावनिक स्वातंत्र्याचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे तिला प्रेमाच्या आणि शृंगाराच्या अभिव्यक्तीसाठी असलेली समाजमान्यता. गाथासप्तशतीमधील शृंगारिक गाथा वाचताना आपल्याला तत्कालीन स्त्रीच्या मानसिकतेची अफाट प्रगल्भता दिसून येते. यात प्रेमात पडलेली मुग्धा, प्रियकराची वाट पाहणारी प्रोषितभर्तृका आणि स्वतःहून प्रियकराला भेटण्यासाठी संकेतस्थळी जाणारी अभिसारिका अशा स्त्रीच्या विविध रूपांचे वर्णन आले आहे. सातवाहन समाजात पडदा पद्धत किंवा स्त्रियांना घराबाहेर पडण्यावर कोणतीही बंदी नव्हती. सण, उत्सव आणि जत्रांमध्ये स्त्रिया अत्यंत मुक्तपणे सहभागी होत असत. प्रिय व्यक्तीवर असलेले आपले प्रेम व्यक्त करताना, त्याच्या विरहाने व्याकुळ होताना किंवा त्याने फसवल्यास त्याच्यावर अत्यंत बोचऱ्या शब्दांत राग व्यक्त करताना तत्कालीन स्त्री अजिबात संकोच करत नव्हती. मानवी भावना या अत्यंत नैसर्गिक आहेत आणि त्या दडपून ठेवण्यापेक्षा त्या अत्यंत मोकळेपणाने व्यक्त करणे, हा या काळातील समाजाचा आणि पर्यायाने स्त्रियांचा एक अत्यंत निकोप दृष्टिकोन होता, जो साहित्यातून लख्खपणे परावर्तित झाला आहे.

स्त्रियांचे हे स्वातंत्र्य केवळ त्यांच्या भावनांपुरते मर्यादित नव्हते, तर त्यांच्या कलासक्ती आणि सौंदर्यदृष्टीतूनही ते तितकेच प्रभावीपणे प्रकट होत होते. सातवाहन काळात कला, वस्त्रोद्योग आणि दागिन्यांची मोठी भरभराट झाली होती, ज्याचा थेट परिणाम स्त्रियांच्या वेषभूषेवर आणि शृंगारावर झाला. भोकरदन, तेर, नेवासा आणि ब्रह्मपुरी येथील पुरातत्वीय उत्खननामध्ये सापडलेल्या शेकडो टेराकोटा (मृण्मय) मूर्ती, हस्तिदंती बाहुल्या आणि काशाच्या वस्तू या काळातील स्त्रियांच्या फॅशनची आणि सौंदर्यप्रसाधनांची अत्यंत सविस्तर माहिती देतात. या उत्खननांमध्ये आणि अजिंठ्याच्या सुरुवातीच्या (गुहा क्रमांक ९ आणि १०) चित्रांमध्ये स्त्रियांची वस्त्रे अत्यंत तलम, तलम सुती आणि कलाकुसरीची असल्याचे दिसून येते. या काळात स्त्रिया प्रामुख्याने कमरेच्या खाली घोळदार वस्त्र (अधोवस्त्र) आणि कमरेच्या वर एक हलके उत्तरीय (ओढणीसारखे वस्त्र) परिधान करत असत. कापसाचे आणि मलमलचे अत्यंत उच्च दर्जाचे कापड दख्खनमध्ये तयार होत असल्याने, स्त्रियांच्या वस्त्रांमध्ये वैविध्य आणि पारदर्शकता होती.

वेषभूषेसोबतच केशभूषा आणि सौंदर्यप्रसाधनांच्या बाबतीत सातवाहनकालीन स्त्रिया आजच्या आधुनिक स्त्रियांपेक्षाही अधिक प्रयोगशील आणि कलात्मक होत्या. उत्खननात सापडलेल्या मूर्तींवरून स्त्रियांच्या विविध प्रकारच्या आणि अत्यंत गुंतागुंतीच्या केशभूषा  पाहायला मिळतात. केसांना विविध प्रकारे वळण देणे, फुलांचे गजरे आणि आभूषणे वापरून केसांचा अंबाडा (धम्मिल) बांधणे, किंवा पाठीवर रुंद वेणी सोडणे हे प्रकार अत्यंत लोकप्रिय होते. डोळ्यांमध्ये काजळ (अंजन) घालण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या हस्तिदंती किंवा हाडांच्या अत्यंत सुबक सळ्या, तसेच कुंकू किंवा गंध लावण्यासाठी वापरले जाणारे साचे उत्खननात मोठ्या प्रमाणावर मिळाले आहेत. ओठांना रंगवणे आणि चेहऱ्यावर विविध प्रकारच्या नैसर्गिक लेपांचा वापर करणे हे तत्कालीन शृंगाराचे अविभाज्य भाग होते. ब्रह्मपुरीच्या उत्खननात सापडलेले अत्यंत गुळगुळीत आणि नक्षीदार रोमन आरसे हे सिद्ध करतात की, सातवाहन स्त्रिया आपल्या सौंदर्याबाबत आणि प्रसाधनांबाबत किती जागरूक होत्या.

दागिन्यांच्या आणि आभूषणांच्या बाबतीत तर सातवाहन काळात एक मोठी क्रांतीच झालेली दिसते. सोने, चांदी, पोटीन यांसारख्या धातूंसोबतच हिरे, पाचू, गोमेद आणि अत्यंत सुबक काचेच्या मण्यांचे दागिने स्त्रिया सर्रास वापरत असत. कोल्हापूर आणि तेर येथील मण्यांचे कारखाने जगप्रसिद्ध होते. या काळातील स्त्रियांच्या अंगावर गळ्यात घालण्याचे अनेक पदरी हार, कानातील मोठी आणि जड कर्णफुले (कुंडल), दंडातील बाजूबंद, हातातील बांगड्या (कंकण), आणि विशेषतः कमरेला बांधला जाणारा अत्यंत नाजूक व कलात्मक 'कंबरपट्टा' (मेखला) ही आभूषणे मोठ्या प्रमाणावर होती. पायात पैंजण (नूपुर) घालण्याची प्रथाही याच काळात अत्यंत लोकप्रिय झाली. हे सर्व दागिने केवळ श्रीमंत घरातील स्त्रियाच वापरत असत असे नाही, तर सर्वसामान्य घरातील स्त्रियाही आपापल्या आर्थिक कुवतीनुसार मातीच्या, शिशाच्या किंवा काचेच्या मण्यांचे अत्यंत सुंदर दागिने परिधान करून स्वतःचा शृंगार करत असत.

या सौंदर्य आणि शृंगाराच्या पलीकडे जाऊन सातवाहनकालीन स्त्रियांनी तत्कालीन साहित्यात आणि कलेत दिलेले योगदानही अत्यंत थक्क करणारे आहे. शिक्षणाचा आणि कलेचा अधिकार केवळ पुरुषांपुरता मर्यादित नव्हता. संगीत, नृत्य आणि वाद्यवादन या कलांमध्ये स्त्रिया अत्यंत पारंगत होत्या. भित्तीचित्रांमध्ये आणि शिल्पांमध्ये अनेक स्त्रिया वीणा, मृदंग आणि बासरी वाजवताना दाखवल्या आहेत. सर्वात अभिमानास्पद गोष्ट म्हणजे, 'गाथासप्तशती' या महान ग्रंथात केवळ पुरुष कवींच्याच रचना नाहीत, तर तत्कालीन अनेक कवयित्रींनी रचलेल्या सुंदर गाथा राजा हाल याने अत्यंत आदराने संकलित केल्या आहेत. अनुलाक्षी, माधवी, रेवा आणि पहई यांसारख्या अनेक महिला कवींची नावे आज आपल्याला या ग्रंथातून ज्ञात आहेत. एक स्त्री स्वतःच्या प्रतिभेने आणि बुद्धिमत्तेने साहित्यनिर्मिती करते आणि राजा तिला राजदरबारात मान्यता देतो, हे तत्कालीन स्त्रियांच्या बौद्धिक स्वातंत्र्याचे आणि त्यांना मिळणाऱ्या शिक्षणाच्या समान संधीचे सर्वात मोठे आणि ऐतिहासिक उदाहरण आहे. सातवाहनकालीन स्त्रीचे हे अष्टपैलू आणि प्रगल्भ रूप खऱ्या अर्थाने प्राचीन महाराष्ट्राच्या सुसंस्कृतपणाचे प्रतीक आहे.

संदर्भ ग्रंथांची सूची:
१. 'सातवाहनकालीन महाराष्ट्र' - डॉ. रा. शं. मोरवंचीकर.
२. 'महाराष्ट्राची कुळकथा' - डॉ. म. के. ढवळीकर.
३. 'रसिक महाराष्ट्र (गाथासप्तशतीचा काव्यानुवाद)' - डॉ. रामचंद्र चोथे आणि प्रा. शशांक चोथे.
४. 'Excavations at Ter' - B. N. Chapekar.
५. 'Excavations at Brahmapuri (Kolhapur)' - H.D. Sankalia & M.G. Dikshit.
६. 'प्राचीन भारताचा इतिहास आणि संस्कृती' - डॉ. श. गो. कोलारकर.