आजकाल आपण कोणतीही माहिती हवी असल्यास थेट इंटरनेटवर शोधतो. गेल्या काही वर्षांत 'गुगल करणे' हा आपल्या सर्वांच्याच जीवनाचा एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि अविभाज्य भाग बनला आहे. आपल्याला एखादी पाककृती शोधायची असो, एखाद्या नवीन गॅजेटची माहिती हवी असो किंवा जगात काय चालले आहे हे पाहायचे असो, आपण लगेच इंटरनेटची मदत घेतो. या इंटरनेटच्या दुनियेत लाखो लोक, संशोधक, छोटे व्यावसायिक आणि पत्रकार रात्रंदिवस मेहनत करून नवनवीन माहिती लिहित असतात आणि ती आपल्यापर्यंत पोहोचवत असतात. या माहितीच्या बदल्यात जेव्हा आपण त्यांच्या वेबसाईटला भेट देतो, तेव्हा त्यांना तिथे दिसणाऱ्या जाहिरातींमधून किंवा सबस्क्रिप्शनमधून थोडेफार पैसे मिळतात. गेल्या अनेक वर्षांपासून इंटरनेटचे हेच 'बिझनेस मॉडेल' किंवा आर्थिक गणित अत्यंत सुरळीतपणे चालू होते. परंतु, आता परिस्थिती झपाट्याने बदलत आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या वेगाने वाढणाऱ्या वापरामुळे हे संपूर्ण बिझनेस मॉडेल धोक्यात आले असून, माहिती निर्माण करणाऱ्या मूळ लेखकांवर आणि प्रकाशकांवर अक्षरशः उपासमारीची वेळ येऊन ठेपली आहे. 'टाइम्स ऑफ इंडिया'मध्ये नुकत्याच प्रसिद्ध झालेल्या एका अत्यंत महत्त्वाच्या बातमीनुसार, इंटरनेट इन्फ्रास्ट्रक्चर क्षेत्रातील आघाडीची कंपनी 'क्लाउडफ्लेअर'चे मुख्य कार्यकारी अधिकारी मॅथ्यू प्रिन्स यांनी या भयानक वास्तवाकडे जगाचे लक्ष वेधले आहे.
नवी दिल्ली येथे एका कार्यक्रमात बोलताना मॅथ्यू प्रिन्स यांनी इंटरनेटच्या भविष्याबद्दल आणि एआयच्या वाढत्या धोक्याबद्दल अतिशय स्पष्ट शब्दांत आपली मते मांडली. क्लाउडफ्लेअर ही कंपनी जगातील एकूण इंटरनेट ट्रॅफिकपैकी जवळपास वीस टक्के ट्रॅफिक हाताळते. तसेच, ही कंपनी सध्याच्या सर्व मोठ्या एआय मॉडेल्स बनवणाऱ्या कंपन्यांसोबतही काम करते. त्यामुळे इंटरनेटच्या जगात पडद्यामागे नक्की काय घडत आहे, याचा सर्वात अचूक आणि मोठा डेटा त्यांच्याकडे उपलब्ध आहे. प्रिन्स यांच्या मते, लोक आता माहिती शोधण्यासाठी पारंपारिक सर्च इंजिनपेक्षा 'एआय लँग्वेज मॉडेल्स'चा (जसे की चॅटजीपीटी, गुगल जेमिनी इत्यादी) मोठ्या प्रमाणावर वापर करत आहेत. या वाढत्या वापरामुळे इंटरनेटवरील प्रकाशक, कन्टेंट क्रिएटर्स (माहिती निर्माण करणारे) आणि छोट्या व्यावसायिकांचे कंबरडे मोडले गेले आहे.
ही नेमकी समस्या काय आहे, हे समजून घेण्यासाठी आपल्याला गेल्या दशकातील इंटरनेट आणि आजचे इंटरनेट यांच्यातील फरक समजून घ्यावा लागेल. प्रिन्स यांनी अत्यंत सोप्या भाषेत ही अडचण समजावून सांगितली आहे. गेल्या दहा वर्षांत, संशोधक आणि छोट्या व्यावसायिकांसह सर्वच कन्टेंट क्रिएटर्सनी आपले काम लोकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी आणि त्यातून आर्थिक मोबदला मिळवण्यासाठी जाहिराती आणि सबस्क्रिप्शनचा मार्ग निवडला होता. जेव्हा वापरकर्ता गुगलवर काही सर्च करत असे, तेव्हा गुगल त्याला वेगवेगळ्या वेबसाईट्सच्या लिंक्स दाखवत असे. वापरकर्ता त्या लिंकवर क्लिक करून मूळ वेबसाईटवर जात असे. तिथे तो ती माहिती वाचत असे आणि त्याच वेळी वेबसाईटवर दिसणाऱ्या जाहिरातींमधून लेखकाला चार पैसे मिळत असत. या व्यवहारात गुगल हा एक उत्तम 'आश्रयदाता' म्हणून काम करत होता. तो माहिती आणि वाचक यांच्यात एक दुवा बनला होता. पण आता काळ बदलला आहे आणि हा दुवाच नष्ट होण्याच्या मार्गावर आहे.
आता बाजारात आलेली एआय मॉडेल्स ही अत्यंत वेगळ्या पद्धतीने काम करतात. ही मॉडेल्स इंटरनेटवरील लाखो-करोडो वेबसाईट्सवरील माहिती 'स्क्रेप' करतात (म्हणजेच स्वतःच्या यंत्रणेत ओढून घेतात किंवा वाचतात). जेव्हा एखादा वापरकर्ता एआयला प्रश्न विचारतो, तेव्हा एआय त्या व्यक्तीला कोणत्या वेबसाईटची लिंक देण्याऐवजी, सर्व वेबसाईट्सवरून गोळा केलेली माहिती स्वतःच्या शब्दांत आणि एकाच जागी एकत्रित करून थेट वापरकर्त्याला वाचायला देते. याचा थेट परिणाम असा होतो की, वापरकर्त्याला हवी असलेली माहिती त्याला तिथेच मिळते आणि त्याला मूळ लेखकाच्या किंवा प्रकाशकाच्या वेबसाईटवर जाण्याची गरजच उरत नाही. कन्टेंट क्रिएटर आणि वापरकर्ता यांच्यातील जो थेट संवाद आणि संपर्क होता, तो एआयने पूर्णपणे काढून टाकला आहे.
मॅथ्यू प्रिन्स यांनी या संदर्भात जी आकडेवारी सादर केली आहे, ती खरोखरच अंगावर काटा आणणारी आणि इंटरनेटवरील लेखकांसाठी धोक्याची घंटा वाजवणारी आहे. प्रिन्स यांच्या माहितीनुसार, गेल्या दहा वर्षांचा इतिहास पाहिला, तर गुगल जेव्हा इंटरनेटवरील दोन पाने स्क्रेप करत असे, तेव्हा बदल्यात ते एका माणसाला किंवा वाचकाला त्या मूळ वेबसाईटवर पाठवत असे. हे प्रमाण लेखकांसाठी फायद्याचे होते. पण आज परिस्थिती पूर्णपणे उलट झाली आहे. आज गुगल जेव्हा इंटरनेटवरील तब्बल तीस पाने वाचते किंवा स्क्रेप करते, तेव्हा ते फक्त एका माणसाला मूळ वेबसाईटवर पाठवते. याचाच अर्थ असा की, गुगल सर्चमधून स्वतःच्या वेबसाईटवर ट्रॅफिक किंवा वाचक मिळवणे आता पंधरा पटींनी जास्त कठीण झाले आहे.
मायक्रोसॉफ्टसारख्या कंपन्यांची परिस्थिती तर याहूनही अधिक वाईट आहे. प्रिन्स यांच्या मते, मायक्रोसॉफ्टचे सर्च इंजिन किंवा एआय तब्बल सत्तर पाने स्क्रेप करते आणि त्या बदल्यात फक्त एका वाचकाला वेबसाईटवर पाठवते. पण ही फक्त सुरुवात आहे. खरी धक्कादायक आकडेवारी तर केवळ एआयवर काम करणाऱ्या कंपन्यांची आहे. चॅटजीपीटी बनवणारी 'ओपन एआय' ही कंपनी इंटरनेटवरील तब्बल सदतीस हजार (३७,०००) पाने स्क्रेप करते आणि त्यातून माहिती गोळा करून वापरकर्त्यांना देते, तेव्हा कुठे जाऊन ते एका माणसाला मूळ वेबसाईटवर पाठवतात. म्हणजेच सदतीस हजार पानांच्या माहितीचा वापर करून एआय स्वतः शहाणे होते, पण त्या माहितीच्या मूळ मालकाला काहीच मिळत नाही. 'अँथ्रोपिक' या आणखी एका आघाडीच्या एआय कंपनीची आकडेवारी तर यापेक्षाही भयानक आहे. अँथ्रोपिक कंपनी तब्बल पाच लाख (५,००,०००) पाने स्क्रेप करते आणि त्या मोबदल्यात फक्त एका वाचकाला मूळ वेबसाईटची दिशा दाखवते.
हे आकडे स्पष्टपणे दर्शवतात की एआय मॉडेल्स इंटरनेटवरील माहितीचा अक्षरशः फुकट उपभोग घेत आहेत आणि ज्यांनी ही माहिती तयार करण्यासाठी अहोरात्र कष्ट घेतले आहेत, त्यांच्या पदरात मात्र काहीच पडत नाहीये. इंटरनेटचे सध्याचे चलन हे 'ह्युमन आयबॉल ट्रॅफिक' म्हणजेच प्रत्यक्ष माणसांनी वेबसाईटला भेट देणे, हे आहे. प्रिन्स यांनी स्पष्टपणे सांगितले आहे की, माणसांनी वेबसाईटला भेट देण्याचे हे प्रमाण आता वेगाने कमी होत आहे आणि ते पूर्वीसारखे कधीही परत येणार नाही. आपण आता मूळ स्त्रोतांकडून माहिती मिळवण्याऐवजी जास्तीत जास्त उत्तरे थेट एआयकडूनच मिळवत आहोत.
या बदलत्या परिस्थितीचा सर्वात मोठा फटका छोट्या आणि स्वतंत्र प्रकाशकांना बसत आहे. मोठे माध्यम समूह कदाचित एआय कंपन्यांसोबत करार करून काही आर्थिक मोबदला मिळवू शकतील, पण जे छोटे ब्लॉगर आहेत, जे स्थानिक बातम्या कव्हर करणारे छोटे पत्रकार आहेत किंवा जे एखाद्या विशिष्ट विषयावर संशोधन करून माहिती इंटरनेटवर टाकतात, त्यांचे काय होणार? जर लोक त्यांच्या वेबसाईटवर गेलेच नाहीत, तर त्यांना जाहिरातीचे पैसे मिळणार नाहीत आणि जर पैसेच मिळाले नाहीत, तर ते नवीन दर्जेदार माहिती तयार करणे बंद करतील. आणि जर माणसांनी इंटरनेटवर नवीन आणि अचूक माहिती लिहिणेच बंद केले, तर भविष्यात ही एआय मॉडेल्स नवीन गोष्टी कुठून शिकणार? हा एक अत्यंत गंभीर आणि चक्रावून टाकणारा प्रश्न आहे.
त्यामुळेच, मॅथ्यू प्रिन्स यांनी या समस्येवर तोडगा काढण्याचे आवाहन केले आहे. त्यांनी म्हटले आहे की, आपल्याला आता माहिती निर्माण करणाऱ्या या क्रिएटर्सना मोबदला देण्याचा एक नवीन मार्ग शोधावाच लागेल. जगाला आता इंटरनेटसाठी एका संपूर्ण नवीन बिझनेस मॉडेलची किंवा आर्थिक गणिताची नितांत आवश्यकता आहे. जोपर्यंत आपण असा कोणताही नवीन मार्ग शोधत नाही, तोपर्यंत एआयची ही प्रगती एका अर्थाने मानवी सर्जनशीलतेचा आणि माहितीच्या मूळ स्त्रोतांचा विनाश करणारीच ठरेल. तंत्रज्ञान कितीही प्रगत झाले, तरी त्या तंत्रज्ञानाचा पाया रचणाऱ्या आणि त्याला माहिती पुरवणाऱ्या माणसांच्या कष्टाची दखल घेणे आणि त्यांना योग्य मोबदला देणे, हेच खऱ्या आणि शाश्वत प्रगतीचे लक्षण आहे, हाच मोठा धडा या बातमीतून आपल्याला मिळतो.
(संदर्भ: टाइम्स ऑफ इंडिया)
--- तुषार भ. कुटे
