गुढीपाडवा आणि शालिवाहन शक: प्राचीन महाराष्ट्राच्या देदीप्यमान विजयाचा आणि अस्मितेचा उत्सव

चैत्र महिना सुरू झाला की निसर्गात एक विलक्षण नवचैतन्य सळसळू लागते. झाडांना येणारी नवी पालवी, कोकिळेचे गुंजन आणि वसंत ऋतूचे मादक आगमन हे सर्व एका नव्या सुरुवातीचे संकेत देत असतात. याच चैत्र महिन्याच्या पहिल्या दिवशी, म्हणजेच चैत्र शुद्ध प्रतिपदेला आपण अत्यंत उत्साहाने आणि आनंदात 'गुढीपाडवा' हा सण साजरा करतो. प्रत्येक मराठी घराच्या अंगणात, खिडकीत किंवा गच्चीवर एका उंच बांबूच्या काठीला रेशमी वस्त्र, साखरेची गाठी, कडुलिंबाचा डहाळा, फुलांचा हार आणि त्यावर तांब्याचा किंवा चांदीचा गडवा उपडा ठेवून अत्यंत डौलाने गुढी उभारली जाते. ही गुढी उभारण्यामागे अनेक पौराणिक कथा सांगितल्या जातात. जसे की, याच दिवशी ब्रह्मदेवाने सृष्टीची निर्मिती केली, किंवा प्रभू रामचंद्र चौदा वर्षांचा वनवास संपवून आणि रावणाचा वध करून अयोध्येला परतले, तेव्हा प्रजेने घरोघरी गुढ्या उभारून त्यांचे स्वागत केले. या पौराणिक कथांना आपले एक वेगळे आध्यात्मिक महत्त्व नक्कीच आहे, परंतु महाराष्ट्राच्या मातीत जन्मलेल्या या सणाला एक अत्यंत प्रबळ, रसरशीत आणि अस्सल असा 'ऐतिहासिक' संदर्भही लाभलेला आहे. हा ऐतिहासिक संदर्भ आपल्याला थेट दोन हजार वर्षांपूर्वीच्या प्राचीन महाराष्ट्रात, म्हणजेच 'सातवाहन' साम्राज्याच्या सुवर्णकाळात घेऊन जातो. गुढीपाडवा आणि सातवाहन साम्राज्य यांचा परस्पर संबंध हा केवळ एका सणाचा नाही, तर तो महाराष्ट्राच्या राजकीय स्वातंत्र्याचा, परकीय आक्रमणांवरील विजयाचा आणि आपल्या सांस्कृतिक अस्मितेचा अत्यंत गौरवशाली अध्याय आहे.

या ऐतिहासिक संबंधाची पाळेमुळे समजून घेण्यासाठी आपल्याला प्राचीन भारताच्या राजकीय पटलावर नजर टाकावी लागते. इसवी सन पूर्व दुसऱ्या शतकापासून ते इसवी सनाच्या तिसऱ्या शतकापर्यंत दख्खनच्या पठारावर 'सातवाहन' या अत्यंत प्रबळ राजघराण्याची सत्ता होती. प्रतिष्ठान म्हणजेच आजचे पैठण ही या महापराक्रमी साम्राज्याची राजधानी होती. सातवाहन राजांनी महाराष्ट्रात खऱ्या अर्थाने राजकीय स्थैर्य, आर्थिक समृद्धी आणि प्रगत समाजव्यवस्थेचा पाया घातला. त्यांच्या काळात व्यापार मोठ्या प्रमाणावर वाढला, बंदरे गजबजली आणि प्राकृत भाषेला राजाश्रय मिळाला. परंतु, कोणत्याही महान साम्राज्याच्या वाट्याला जसे चढउतार येतात, तसाच एक अत्यंत कठीण आणि अंधारमय काळ सातवाहन साम्राज्यावरही कोसळला. इसवी सनाच्या पहिल्या शतकात भारताच्या वायव्य सीमेवरून 'शक' (Scythians) नावाच्या परकीय आणि अत्यंत आक्रमक टोळ्यांनी भारतावर हल्ले करण्यास सुरुवात केली. या शकांच्या एका शाखेने, ज्यांना 'पश्चिमी क्षत्रप' किंवा 'क्षहरात' असे म्हटले जायचे, त्यांनी दख्खनच्या पठारावर आपले लक्ष केंद्रित केले.

या क्षत्रप घराण्यातील 'नहपान' नावाचा एक अत्यंत क्रूर आणि महत्त्वाकांक्षी राजा उदयास आला. त्याने सातवाहनांच्या सत्तेला थेट आव्हान देत महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनारपट्टीवर, कोकणात, आणि अगदी नाशिक, पुणे यांसारख्या अत्यंत महत्त्वाच्या व्यापारी आणि मोक्याच्या ठिकाणांवर आक्रमण करून तेथील सातवाहन सत्ता उलथवून टाकली. नहपानाच्या या आक्रमणामुळे सातवाहन साम्राज्याचे मोठे नुकसान झाले. त्यांचा अनेक वर्षांचा सुवर्णकाळ खंडित झाला आणि परकीय शकांची जुलमी राजवट महाराष्ट्राच्या भूमीवर सुरू झाली. हा काळ स्थानिक जनतेसाठी अत्यंत अपमानाचा आणि शोषणाचा होता. आपली मातृभूमी परकीयांच्या घशात गेल्याचे शल्य प्रत्येक सातवाहन निष्ठावानाच्या मनात सलत होते. अशा या अत्यंत निराशाजनक आणि अंधारमय काळात सातवाहन वंशाला पुन्हा एकदा ऊर्जितावस्था प्राप्त करून देण्यासाठी एका महानायकाचा उदय झाला, ज्याचे नाव होते 'गौतमीपुत्र सातकर्णी'. 

गौतमीपुत्र सातकर्णी हा सातवाहन घराण्यातील सर्वात महान, पराक्रमी आणि दूरदृष्टी असलेला राजा मानला जातो. आपल्या मातृभूमीला शकांच्या परकीय आणि जुलमी विळख्यातून मुक्त करण्याची प्रबळ महत्त्वाकांक्षा उराशी बाळगून त्याने अत्यंत कुशलतेने आपल्या सैन्याची बांधणी केली. नाशिकजवळील गोवर्धन या प्रांतात गौतमीपुत्र सातकर्णी आणि क्षत्रप राजा नहपान यांच्या सैन्यामध्ये एक अत्यंत भीषण आणि निर्णायक युद्ध झाले. या महाभयंकर युद्धात गौतमीपुत्र सातकर्णीने नहपानाचा दारुण पराभव केला आणि केवळ पराभवच केला नाही, तर नहपानाच्या 'क्षहरात' वंशाचा समूळ नाश केला. नाशिकच्या पांडवलेण्यांमधील शिलालेखात गौतमीपुत्राच्या या अतुलनीय शौर्याचे वर्णन 'खखरात वंस निरवसेस कर' (क्षहरात वंशाचा निःपात करणारा) आणि 'सातवाहन कुल यश प्रतिष्ठापन कर' (सातवाहन कुळाची हरवलेली प्रतिष्ठा आणि कीर्ती पुन्हा प्रस्थापित करणारा) या अत्यंत सार्थ शब्दांत केलेले आढळते. 

गौतमीपुत्र सातकर्णीने मिळवलेला हा विजय केवळ एका राजाचा दुसऱ्या राजावरील विजय नव्हता, तर तो स्वकीय आणि स्थानिक सत्तेने परकीय आक्रमकांवर मिळवलेला एक महाविजय होता. या विजयामुळे महाराष्ट्राची भूमी पुन्हा एकदा स्वतंत्र झाली आणि सातवाहन साम्राज्याचे हरवलेले वैभव पुन्हा प्राप्त झाले. या अभूतपूर्व आणि ऐतिहासिक विजयाचा आनंद साजरा करण्यासाठी आणि या घटनेची कायमस्वरूपी स्मृती राहावी यासाठी एका नवीन कालगणनेची किंवा 'शका'ची सुरुवात करण्यात आली. इसवी सन ७८ मध्ये सुरू झालेल्या या नवीन कालगणनेलाच आपण आज 'शालिवाहन शक' म्हणून ओळखतो. 'शालिवाहन' हा 'सातवाहन' या शब्दाचाच अपभ्रंश किंवा दुसरा उच्चार आहे. म्हणजेच, आज आपण आपल्या पंचांगात, दिनदर्शिकेत किंवा लग्नाच्या पत्रिकेत जी 'शालिवाहन शके' अशी सुरुवात करतो, ती थेट या गौतमीपुत्र सातकर्णीच्या महाविजयाशी जोडलेली आहे. संपूर्ण भारतभरात अनेक राजांच्या नावावर वेगवेगळ्या कालगणना सुरू झाल्या, परंतु आजतागायत टिकून असलेली आणि कोट्यवधी लोकांच्या दैनंदिन जीवनाचा भाग असलेली 'शालिवाहन शक' ही एकमेव कालगणना आहे, जी प्राचीन महाराष्ट्राच्या मातीतून उगम पावली आहे.

गुढीपाडव्याचा सण आणि ही गुढी उभारण्याची प्रथा याच ऐतिहासिक विजयाच्या उत्सवाचे प्रतीक आहे. जेव्हा गौतमीपुत्र सातकर्णी शकांचा पूर्णपणे बीमोड करून आणि आपले हरवलेले राज्य परत मिळवून आपल्या विजयी सैन्यासह राजधानीत आणि इतर शहरांमध्ये परतला, तेव्हा प्रजेने अत्यंत उत्स्फूर्तपणे आणि अभिमानाने त्याचे स्वागत केले. हा विजय साजरा करण्यासाठी नागरिकांनी आपापल्या घरांसमोर उंच बांबूच्या काठीवर अत्यंत आकर्षक आणि विजयी पताका उभारल्या. या पताका म्हणजेच आज आपण उभारतो त्या गुढ्या होत. गुढी हे मुळात 'विजयध्वज' किंवा 'ब्रह्मध्वज' मानले जाते. विजयाचे प्रतीक म्हणून उंच काठी, समृद्धीचे प्रतीक म्हणून साखरेची गाठी आणि रेशमी वस्त्र, तसेच आरोग्याचे आणि नवचैतन्याचे प्रतीक म्हणून कडुलिंबाची पाने असा हा सर्व गुढीचा साज आहे. परकीय शत्रूवर मिळवलेला विजय हा प्रजेसाठी एका नवीन युगाची, एका नवीन वर्षाची सुरुवात होती. आणि योगायोगाने हा विजयाचा काळ वसंत ऋतूच्या आणि चैत्र महिन्याच्या आगमनाचाच होता. त्यामुळे भौगोलिक, खगोलीय आणि ऐतिहासिक अशा तिन्ही गोष्टींचा एक अत्यंत सुंदर संगम या दिवशी घडून आला.

काळाच्या ओघात सातवाहन साम्राज्य लयास गेले, अनेक नवीन राजवटी आल्या आणि गेल्या. परंतु, चैत्र शुद्ध प्रतिपदेला गुढी उभारण्याची आणि नवीन वर्ष शालिवाहन शकाच्या नावाने सुरू करण्याची ही परंपरा महाराष्ट्राच्या जनमानसात इतकी खोलवर रुजली की ती आजतागायत अत्यंत निष्ठेने पाळली जात आहे. दुर्दैवाने, अनेकदा आपण या सणामागील पौराणिक कथांना अधिक महत्त्व देतो आणि त्यामागील या अत्यंत जाज्वल्य आणि अभिमानास्पद ऐतिहासिक वास्तवाला विसरून जातो. गुढीपाडवा हा सण केवळ गोडधोड खाण्याचा, नवीन कपडे खरेदी करण्याचा किंवा कॅलेंडर बदलण्याचा दिवस नाही. तो दिवस आहे आपल्या पूर्वजांच्या, विशेषतः सातवाहन राजांच्या अफाट शौर्याचे स्मरण करण्याचा. जेव्हा आपण आपल्या अंगणात अत्यंत अभिमानाने ती उंच गुढी उभारतो, तेव्हा आपण अप्रत्यक्षरीत्या गौतमीपुत्र सातकर्णीने शकांवर मिळवलेल्या त्या ऐतिहासिक विजयालाच मानवंदना देत असतो. 

आजच्या आधुनिक काळात जेव्हा आपण गुढीपाडवा साजरा करतो, तेव्हा या सणाचे हे ऐतिहासिक परिमाण नव्या पिढीपर्यंत पोहोचवणे अत्यंत गरजेचे आहे. आपला इतिहास केवळ गेल्या तीन-चारशे वर्षांपुरता मर्यादित नाही, तर तो दोन हजार वर्षांहून अधिक जुना आणि तितकाच तेजस्वी आहे, ही जाणीव आपल्याला अधिक प्रगल्भ बनवते. शालिवाहन शकाची सुरुवात आणि गुढी उभारण्याची प्रथा आपल्याला हेच शिकवते की, मातृभूमीवर आलेले कितीही मोठे संकट असले, परकीय सत्ता कितीही वरचढ वाटत असली, तरीही प्रबळ इच्छाशक्ती आणि संघर्षाच्या जोरावर विजय मिळवता येतो आणि हरवलेले वैभव पुन्हा खेचून आणता येते. त्यामुळे यापुढील काळात जेव्हा जेव्हा चैत्र महिन्यातील तो पहिला सोनेरी सूर्योदय होईल आणि घरासमोर गुढी उभी राहील, तेव्हा ती केवळ एक पारंपारिक प्रथा म्हणून न राहता, ती प्राचीन महाराष्ट्राच्या देदीप्यमान विजयाची आणि आपल्या अखंड अस्मितेची एक अत्यंत डौलदार आणि सन्माननीय पताका म्हणून आपल्या मनात कायम फडकत राहिली पाहिजे. हाच गुढीपाडव्याचा खरा आणि ऐतिहासिक संदेश आहे.

--- सातवाहनकालीन महाराष्ट्र संघ.